ارنالاردىڭ 90 پايىزى ەسكىرگەن, تەحنيكالىق دەڭگەيى تومەن
ناقتىراق ايتساق, «دوستىق» ماگيسترالدىق كانالىنا مامىر ايىنىڭ ءبىرىنشى ونكۇندىگىنە جوسپار بويىنشا 425,7 ملن تەكشە مەتر سۋ بوساتىلۋى قاجەت بولسا, بوساتىلعانى – 326,6 ملن تەكشە مەتر, ياعني قاجەتتىلىكتەن 23% كەم. ال «زاح», «حانىم» جانە «ۇلكەن كەلەس» ماگيسترالدىق كانالدارىنان قاجەتتى 24,2 ملن تەكشە مەتر سۋدىڭ بەرىلگەنى – 10,1 ملن تەكشە مەتر, ياعني قاجەتتىلىكتەن 58%-عا كەم. وسىعان وراي, ەكى ەل اراسىندا بەكىتىلگەن ليميتكە سايكەس, اعىن سۋدى بوساتۋدى ۇكىمەت دەڭگەيىندە شەشۋ ماسەلەسىن پىسىقتاۋ قاجەت.
يرريگاتسيالىق ينفراقۇرىلىم سىن كوتەرمەيدى
بۇل سەناتتىڭ اگرارلىق ماسەلەلەر, تابيعاتتى پايدالانۋ جانە اۋىلدىق اۋماقتاردى دامىتۋ كوميتەتىنىڭ تۇركىستان وبلىسىنداعى كوشپەلى وتىرىسىندا كوتەرىلگەن ماسەلەلەردىڭ ءبىرى عانا. جالپى بۇگىندە سۋ قورلارىن قورعاۋ جانە ونى ءتيىمدى پايدالانۋ, سۋارمالى جەرلەردى پايدالانۋ, جەكە قوجالىقتاردى سۋمەن قامتاماسىز ەتۋ – اۋىل شارۋاشىلىعىنداعى وزەكتى ماسەلەلەر. بۇل سالاداعى نەگىزگى ونىمدىلىك تە, كورسەتكىشتەر دە وسى سۋارمالى جەرلەرگە بايلانىستى. سوندىقتان دا پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ سۋارمالى جەردى 2030 جىلعا دەيىن 3 ملن گەكتارعا جەتكىزۋ تۋرالى تاپسىرماسى اۋىل شارۋاشىلىعىندا ماڭىزعا يە. سەنات دەپۋتاتتارى, ءتيىستى مينيسترلىك وكىلدەرى مەن وسى سالاعا قاتىستى كاسىپورىندار باسشىلارى سونداي-اق, اۋدان اكىمدەرى, اۋداندىق ءماسليحات حاتشىلارى قاتىسقان كوشپەلى وتىرىستا پرەزيدەنت تاپسىرماسىن ورىنداۋ ماقساتىندا اتقارىلعان جۇمىستار مەن سۋارمالى جەرلەردى ءتيىمدى پايدالانۋ ماسەلەلەرى ورتاعا سالىندى. ەل اۋماعىنداعى 22,7 ملن گەكتار ەگىستىك جەردىڭ 1,5 ملن گەكتارى سۋارمالى. سۋارمالى ەگىنشىلىك اۋماعى جالپى يگەرىلگەن جەرلەردىڭ 8 پايىزىنان اسپايدى, ال ودان الىنعان ءونىم اۋىل شارۋاشىلىعى ءونىمىنىڭ 35 پايىزىن قۇرايدى.
سەناتتىڭ اگرارلىق ماسەلەلەر, تابيعاتتى پايدالانۋ جانە اۋىلدىق اۋماقتاردى دامىتۋ كوميتەتىنىڭ توراعاسى ءالي بەكتاەۆتىڭ كەلتىرگەن دەرەكتەرىنە قاراعاندا, ەلىمىزدە 1 گەكتار سۋارمالى جەرگە اعىن سۋ نورمادان ارتىق جۇمسالادى, سۋ پايدالانۋ كوەففيتسيەنتى تومەن. رەسپۋبليكا بويىنشا سۋ پايدالانۋ كوەففيتسيەنتى 0,67 بولسا, جامبىل, قىزىلوردا وبلىستارىندا 0,55-0,6 شاماسىندا بولىپ وتىر. ەگەر ەلىمىز بويىنشا سۋ پايدالانۋ كوەففيتسيەنتى 0,75-كە كوتەرىلسە, 200 مىڭ گەكتارعا جۋىق جەردى سۋلاندىراتىن 1 ملرد 272 ملن تەكشە مەتر سۋ ۇنەمدەلەدى ەكەن. «ەلىمىزدەگى يرريگاتسيالىق ينفراقۇرىلىمنىڭ جاعدايى سىن كوتەرمەيدى. رەسپۋبليكالىق مەنشىكتەگى 19 772 شاقىرىم كانالدىڭ 11 881 شاقىرىمىنىڭ جاعدايى قاناعاتتانعىسىز. شارۋاشىلىقارالىق جانە شارۋاشىلىقىشىلىك ارنالاردىڭ 90%-ى ەسكىرگەن, تەحنيكالىق دەڭگەيى تومەن. وسىعان بايلانىستى ەلىمىزدە يرريگاتسيالىق جۇيەلەردى قالپىنا كەلتىرۋ جونىندە اۋقىمدى جۇمىس جۇرگىزۋ قاجەت», دەدى سەناتور ءا.بەكتاەۆ.
قازىرگى كەزدە 1,2 ملن-نان استام گەكتار نەمەسە 79%-ى جەر بەتىمەن سۋارۋ تاسىلىمەن, 104 مىڭ گەكتار جاپپاي سۋ جايۋ ادىسىمەن سۋارىلادى, ال ەگىس الاڭىنىڭ 221 مىڭ گەكتارى نەمەسە 14%-ىندا عانا زاماناۋي تامشىلاتىپ, جاڭبىرلاتىپ سۋارۋ ءادىسى پايدالانىلادى. بۇل ورايدا پاۆلودار, قاراعاندى, اقمولا وبلىستارىندا ىلعال ۇنەمدەۋ تەحنولوگيالارىن پايدالانۋ پايىزى جوعارى.
تۇركىستان وبلىسى – اعىن سۋدى ۇنەمدەۋ جانە ونىمدىلىكتى ارتتىرۋ جاعىنان دا رەسپۋبليكادا الدىڭعى قاتارداعى وڭىرلەردىڭ ءبىرى. بۇگىندە بىرنەشە جوبانى قامتيتىن «تۇركىستان وبلىسىن الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامىتۋدىڭ 2024 جىلعا دەيىنگى كەشەندى جوسپارى» اياسىندا سۋ نىساندارىنىڭ قۇرىلىسى قارقىندى جۇرگىزىلۋدە. سونىمەن قاتار ازىق-ت ۇلىك بەلدەۋى اياسىندا قۇنى 36 ملرد تەڭگەنى قۇرايتىن 8 سەرپىندى ءىرى ينۆەستيتسيالىق جوبا جۇزەگە اسىرىلۋدا. وسىنداي ماڭىزدى جۇمىستاردىڭ قولعا الىنۋىنا بايلانىستى كوميتەتتىڭ كوشپەلى وتىرىسىن تۇركىستان وبلىسىندا وتكىزۋ ۇيعارىلعان. رەسپۋبليكاداعى سۋارمالى جەرلەردىڭ 3/1 بولىگى وبلىسقا تيەسىلى (548,2 مىڭ گەكتار) جانە 70 مىڭ اگروقۇرىلىمدا 180 مىڭعا جۋىق ادام ەڭبەك ەتۋدە. وبلىس اكىمى ومىرزاق شوكەەۆ اعىن سۋ تاپشىلىعىن شەشۋ ماقساتىندا ءىرى سۋ نىساندارىنىڭ قۇرىلىسى جۇرگىزىلىپ جاتقانىن اتاپ ءوتتى. «سۋ رەسۋرستارىن رەتتەۋمەن قاتار, ىلعال ۇنەمدەۋ, جاڭبىرلاتىپ سۋارۋ تەحنولوگياسىن ەندىرۋگە باسىمدىق بەرىلۋدە. وسى ماقساتتا, تۇركىستان قالاسى اۋماعىندا 11 مىڭ گەكتارعا جاڭبىرلاتىپ سۋارۋ تەحنولوگياسى ەندىرىلىپ, ازىق-ت ۇلىك بەلدەۋى قۇرىلادى. بۇگىننىڭ وزىندە 1,5 مىڭ گەكتارعا اتالعان تەحنولوگيا ەنگىزىلىپ, جىلىنا 2 ءونىم الىنۋدا. تەحنولوگيانىڭ تيىمدىلىگى سۋ ۇنەمدەۋمەن قاتار, ونىمدىلىكتى 3 ەسەگە ارتتىردى. جىل سوڭىنا دەيىن جاڭبىرلاتىپ سۋارۋ تەحنولوگياسى ەندىرىلگەن القاپ 3,5 مىڭ گەكتارعا جەتكىزىلمەك. بۇدان بولەك, ەڭبەك ونىمدىلىگىن ارتتىرۋ باعىتىندا وبلىستىڭ كليماتتىق ەرەكشەلىگىن پايدالانا وتىرىپ, ء«بىر القاپتان جىلىنا 2-3 ءونىم الۋ» جوباسى ىسكە اسىرىلۋدا», دەدى ءو.شوكەەۆ.
ماقتا مەن كۇرىش القابىن ازايتۋ جوسپارلانۋدا
قازىرگى كەزدە سۋارمالى جەرلەردىڭ ءىرى كولەمى وڭتۇستىك وڭىرلەردە شوعىرلانعان, ونىڭ ىشىندە تۇركىستان وبلىسى كولەمى جاعىنان ەكىنشى ورىن الادى. مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسى اياسىندا وبلىستا سۋارمالى جەرلەردىڭ الاڭىن 85,5 مىڭ گەكتارعا ۇلعايتۋ جوسپارلانۋدا. ەلىمىزدەگى سۋارمالى جەرلەردى دامىتۋ ماسەلەلەرى بويىنشا بايانداما جاساعان اۋىل شارۋاشىلىعى ۆيتسە-ءمينيسترى رۋسلان ماناتاەۆ پايدالانىپ جاتقان سۋارمالى جەرلەردىڭ الاڭى جىل سايىن ۇلعايۋدا ەكەنىن اتاپ ءوتتى. ماسەلەن, بيىل 1517 مىڭ گەكتاردى پايدالانۋ جوسپارلانسا, بۇل 2020 جىلدان 66 مىڭ گەكتارعا نەمەسە 4,4% ارتىق. مينيسترلىك پەن وبلىس اكىمدىكتەرى اراسىندا جاسالعان مەموراندۋمدار شەڭبەرىندە سۋدى كوپ قاجەت ەتەتىن داقىلدار مەن مونوداقىلداردىڭ ۇلەسىن ازايتۋ, سونداي-اق رەنتابەلدىلىگى جوعارى بالاما داقىلداردىڭ الاڭدارىن ۇلعايتۋ ارقىلى اۋىل شارۋاشىلىعى داقىلدارىنىڭ ەگىس الاڭدارىن ءارتاراپتاندىرۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلۋدە. مىسالى, بيىل ماقتا ءوسىرۋ الاڭى 116 مىڭ گەكتار بولعان. بۇل وتكەن جىلعى دەڭگەيدەن 10 مىڭ گەكتارعا از. سونداي-اق, بيىل كۇرىش ءوسىرۋ الاڭى 6,4 مىڭ گەكتارعا ازايىپ, 97,6 مىڭ گەكتاردى قۇراعان. ۆيتسە-ءمينيستردىڭ دەرەگىنشە, ەگىس الاڭدارىن ءارتاراپتاندىرۋ جۇمىستارى اياسىندا تۇركىستان وبلىسىندا ماقتا الاڭىن 90 مىڭ گەكتارعا, قىزىلوردا وبلىسىندا كۇرىش الاڭىن 75 مىڭ گەكتارعا ازايتۋ جوسپارلانۋدا. سۋارۋ ادىستەرىنە دە توقتالعان ر.ماناتاەۆ اۋىل شارۋاشىلىعى تاۋارىن وندىرۋشىلەرگە سۋ بەرۋ بويىنشا كورسەتىلەتىن قىزمەتتەردىڭ قۇنىن سۋبسيديالاۋعا بيىلعا اكىمدىكتەردىڭ جەرگىلىكتى بيۋدجەتتەرىندە 2 ملرد تەڭگە كوزدەلگەنىن ايتىپ ءوتتى. سۋارۋ جۇيەلەرىنىڭ قاناعاتتانارلىقسىز جاعدايىنا بايلانىستى ەگىستىككە سۋدىڭ تەك 60%-ى جەتەدى, وسىنىڭ ناتيجەسىندە وزەندەر مەن ماگيسترالدى كانالداردا نەگىزسىز جوعارى سۋ دەڭگەيىن ۇستاۋعا تۋرا كەلەدى.
سوڭعى جىلدارى وزەن اعىنىنىڭ ناقتى رەسۋرستارى جىلىنا 90-100 تەكشە شاقىرىمدى قۇرايدى. ونىڭ ىشىندە شامامەن 50,8 تەكشە شاقىرىم – جەرگىلىكتى اعىن, قالعانى قىتايدان, ورتالىق ازيا ەلدەرىنەن جانە رەسەيدەن ترانسشەكارالىق وزەندەر ارقىلى كەلەدى. حالىق پەن ەكونوميكا سالالارىنىڭ قاجەتتىلىكتەرى ءۇشىن سۋ تارتۋدىڭ جالپى كولەمى شامامەن – 25 تەكشە شاقىرىم. ونىڭ 65%-ى اۋىل شارۋاشىلىعىنا, 30%-ى – ونەركاسىپكە جانە 5%-ى كوممۋنالدىق شارۋاشىلىققا تيەسىلى. تاسىمالداۋ كەزىندەگى شىعىندار – 3 تەكشە شاقىرىم, ياعني 12%. سونىمەن قاتار ەكولوگيالىق جۇيەلەردى قولداۋ ءۇشىن شامامەن 50 تەكشە شاقىرىم قاجەت. كوشپەلى وتىرىستا سۋ قورىن پايدالانۋ مەن ونى قورعاۋ ماسەلەلەرى جونىندە بايانداما جاساعان ەكولوگيا, گەولوگيا جانە تابيعي رەسۋرستار ۆيتسە-ءمينيسترى سەرىك قوجانيازوۆ بيىل ەلىمىزدىڭ وڭتۇستىك وڭىرىندە سۋ ازدىعى تسيكلى ساقتالىپ وتىرعانىن جەتكىزدى. «قازگيدرومەت» رمك-نىڭ ۆەگەتاتسيا كەزەڭىندە تاۋ وزەندەرى بويىنشا گيدرولوگيالىق بولجامىنا سايكەس تۇركىستان وبلىسىنىڭ تاۋلارىندا ىلعال جيناۋ كەزەڭىندە جاۋىن-شاشىن مولشەرى ورتاشا كوپ جىلدىق ماندەردەن 17-18%-عا از. قىرعىزستانداعى توقتاعۇل سۋ قويماسىنىڭ كولەمى وتكەن جىلمەن سالىستىرعاندا 20%-عا (2,4 ملرد م3) تومەن, ال شاردارا سۋ قويماسىنىڭ كولەمى وتكەن جىلمەن سالىستىرعاندا 320 ملن تەكشە مەتر, ياعني 7% كەم. ۆيتسە-مينيستر كەلتىرگەن مالىمەتتەرگە قاراعاندا, بيىل 1050 شاقىرىم سۋارۋ كانالىن, 2023 جىلعا دەيىن 2 مىڭ شاقىرىمنان استام سۋارۋ جەلىلەرىن قايتا جاڭارتۋ جوسپارلانۋدا. بۇدان باسقا 41 اپاتتى سۋ قويماسىن قالپىنا كەلتىرۋ كوزدەلگەن, ونىڭ 12-ءى پايدالانۋعا بەرىلگەن, بيىل تاعى 9 نىساندى اياقتاۋ جوسپارلانۋدا. قالعان 20 اپاتتى سۋ قويماسى بويىنشا جسق ازىرلەنۋدە, ياعني بۇل نىساندار 2025 جىلعا دەيىن ىسكە اسىرىلادى.
«سۋارمالى ەگىنشىلىكتى دامىتۋ ماقساتىندا 9 وڭىردە جالپى كولەمى جىلىنا 3,6 ملرد تەكشە مەتر بولاتىن 39 جاڭا سۋ قويماسىن سالۋ جوسپارلانعان. ونى ىسكە اسىرۋ ءۇشىن 110 ملرد تەڭگە قاجەت. سۋ قويمالارىن سالۋ 70 ەلدى مەكەن ءۇشىن سۋ تاسقىنى قۇبىلىستارىنىڭ قاۋپىن ازايتۋعا, جاڭا 394 مىڭ گەكتار سۋارمالى جەرلەردى اينالىمعا ەنگىزۋگە, اۋىل شارۋاشىلىعىندا 129 مىڭنان استام جۇمىس ورنىن قۇرۋعا, ترانسشەكارالىق وزەندەردىڭ سۋ كولەمىنە 30%-عا دەيىن قىرعىزستانعا, 25%-عا دەيىن وزبەكستانعا, 15%-عا دەيىن رەسەي فەدەراتسياسىنا تاۋەلدىلىكتى الىپ تاستاۋعا مۇمكىندىك بەرەدى», دەدى س.قوجانيازوۆ. سونداي-اق مينيسترلىك سۋ رەسۋرستارىن باسقارۋ بويىنشا ازىرلەنىپ جاتقان ۇلتتىق جوبا شەڭبەرىندە 2025 جىلعا دەيىن شامامەن قۇنى 192 ملرد تەڭگەگە 4 مىڭ شاقىرىمنان استام سۋارۋ جەلىلەرىن قايتا جاڭارتۋدى جانە سالۋدى كوزدەپ وتىر.
سۋ مامانى دا, قارجى دا تاپشى
اۋىل شارۋاشىلىعى تاۋار وندىرۋشىلەرىنىڭ اعىن سۋعا دەگەن تاپشىلىعىن بولدىرماۋ باعىتىندا ۇكىمەتتىك جانە جەرگىلىكتى دەڭگەيدە بىرقاتار اۋقىمدى جۇمىستار اتقارىلعان. تۇركىستان وبلىسى اكىمىنىڭ ورىنباسارى ۇلان تاجىباەۆ ءىرى سۋ نىساندارىن كۇردەلى جوندەۋ, جاڭعىرتۋ جوبالارىن ىسكە اسىرۋ ناتيجەسىندە وڭىرگە 200 ملن تەكشە مەتر اعىن سۋ قوسىمشا جەتكىزىلەتىنىن ءمالىم ەتتى. بۇدان بولەك, سۋ نىساندارىن قالپىنا كەلتىرۋگە جىل سايىن وبلىستىق بيۋدجەتتىڭ مۇمكىندىگىنە قاراي قارجى بولىنۋدە. «بيىل وبلىستىق بيۋدجەتتەن 3,7 ملرد تەڭگە ءبولىندى. ناتيجەسىندە, 361 شاقىرىم سۋ نىسانىنا كۇردەلى جانە اعىمداعى جوندەۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلەدى. ونىڭ ىشىندە, وبلىس اكىمىنىڭ قولداۋىمەن جەتىساي اۋدانىنا باسىمدىلىق بەرىلىپ, كوممۋنالدىق مەنشىكتەگى بارلىق 241 شاقىرىمدى قۇرايتىن 121 قاشىرتقىعا مەحانيكالىق تازالاۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلەدى. سونىمەن قاتار سۋ رەسۋرستارى كوميتەتى تاراپىنان, جۇزەگە اسىرىلىپ جاتقان جوبالاردىڭ ىشىنەن, قۇنى 5 ملرد تەڭگە ء«شاۋىلدىر ۇستەمە كانالىن رەكونسترۋكتسيالاۋدىڭ 2-كەزەڭى» جانە قۇنى 3,5 ملرد تەڭگەلىك «ىشكى كوللەكتورلىق درەناج جۇيەلەرىن رەكونسترۋكتسيالاۋ» جوبالارىنىڭ وتىرار اۋدانى ءۇشىن ماڭىزدىلىعى وتە جوعارى. جوبا اياسىندا سۋ وتكىزۋ قابىلەتى 11 تەكشە مەتر/سەكۋند بولاتىن 30,4 شاقىرىم كانال بەتونمەن قاپتالىپ, 417 شاقىرىم كوللەكتور درەناج جۇيەلەرى مەحانيكالىق تازالاۋدان وتكىزىلەدى. ناتيجەسىندە, «د.التىنبەكوۆ», «كوكماردان» كانالدارى بويىنداعى 12 مىڭ گەكتار جەردىڭ سۋمەن قامتاماسىز ەتىلۋى جاقسارىپ, جاڭادان 7 مىڭ گەكتار سۋارمالى جەر اينالىمعا قوسىلادى», دەدى ۇ.تاجىباەۆ. سونداي-اق وبلىس اكىمىنىڭ ورىنباسارى شەشىلۋى قاجەتتى بىرنەشە وزەكتى ماسەلەگە توقتالدى. مىسالى, كەشەندى جوسپارعا سايكەس, «تۇركىستان ماگيسترالدىق كانالىنىڭ» قۇرىلىسىن اعىمداعى جىلى اياقتاۋ ءۇشىن, رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن قوسىمشا 5,3 ملرد تەڭگە قارجى ءبولۋ قاجەت. «ارىس-تۇركىستان ماگيسترالدىق كانالىن تولىقتىرۋ ءۇشىن سىرداريا وزەنىنەن ماشينالىق ارنا سالۋ» جوباسى قۇرىلىسىنىڭ العاشقى كەزەڭىن باستاۋعا رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن 2021 جىلعا قوسىمشا 7 ملرد تەڭگە ءبولۋدى ۇسىنامىز. اعىن سۋ شىعىنىن ازايتۋ جانە ماۋسىمدىق سۋارۋ كەزەڭىندە قوسىمشا سۋ جەتكىزۋ ماقساتىندا, جاڭادان بوگەن وزەنىنىڭ بويىنان «سارقىراما» سۋ قويماسىن سالۋ جوسپارلانۋدا. جوبا قۇنى – 7,4 ملرد تەڭگە. جوبا تولىق ىسكە اسقان جاعدايدا, ۆەگەتاتسيالىق كەزەڭدە «بوگەن» سۋ قويماسىنا قوسىمشا 50 ملن تەكشە مەتر سۋ تاستالادى. سوندىقتان, رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن 2022-2023 جىلدارعا قۇرىلىس جۇمىستارىنا 7,2 ملرد تەڭگە قارجى قاجەت. شاردارا اۋدانىنداعى «جاۋشىقۇم القابىندا سۋ تارتقىش پەن سورعى ستانساسىن رەكونسترۋكتسيالاۋ» جوباسىنىڭ قۇرىلىسىن باستاۋعا رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن 2021 جىلعا 5 ملرد تەڭگە قارجى ءبولۋ قاجەت», دەدى ۇ.تاجىباەۆ.
سۋ ماماندارىنىڭ تاپشىلىعى دا وزەكتى ماسەلەلەردىڭ ءبىرى رەتىندە كوتەرىلدى. مىسالى, وبلىستىق اۋىل شارۋاشىلىعى باسقارماسىنا قاراستى «بوگەن ارناسى» مەملەكەتتىك مەكەمەسىندەگى, ينجەنەر-گيدروتەحنيك, ينجەنەر-گيدرومەترلەر, تەحنيكتەر, سۋ رەتتەۋشىلەر, سۋ باقىلاۋشىلاردىڭ ەڭبەكاقىسى 65-70 مىڭ تەڭگە ارالىعىندا. بۇل جالاقى كولەمى بىلىكتى, كاسىبي مامانداردىڭ تۇراقتاماي, باسقا سالاعا كەتۋىنە سەبەپ بولىپ وتىر. وسىعان وراي, سۋ ماماندارىنا ەرەكشە ەڭبەك جاعدايى جانە اۋىلدىق جەردە جۇمىس ىستەگەنى ءۇشىن قوسىمشا ۇستەمەاقىلار قاراستىرۋ قاجەت.
اعىن سۋ ماسەلەسىندە وزگە مەملەكەتتەرگە تاۋەلدى
تۇركىستان وبلىسىنداعى سۋارمالى جەر كولەمىنىڭ 20%-ى سارىاعاش, جەتىساي اۋداندارىنىڭ ۇلەسىندە. وسىعان بايلانىستى ءوڭىردىڭ ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋدە اتالعان اۋدانداردىڭ ورنى ەرەكشە, ياعني اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرىنىڭ 5/1 بولىگى تەك وسى اۋداندارعا تيەسىلى. بۇل ورايدا سارىاعاش اۋدانىنىڭ اكىمى مۇحيت وتارشيەۆ اۋدان اۋماعىندا جالپى 28 مىڭ گەكتاردان استام سۋارمالى ەگىستىك جەردى اعىن سۋمەن قامتاماسىز ەتەتىن 284 دانا سۋ شارۋاشىلىعى نىسانى بارىن, ونىڭ جالپى ۇزىندىعى 1531 شاقىرىم ەكەنىن ايتتى. بيىل بيۋدجەتتەن 767 ملن تەڭگە ءبولىنىپ, جالپى ۇزىندىعى 62 شاقىرىم 11 سۋ نىسانىنا اعىمداعى جانە كۇردەلى جوندەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋ جوسپارلانۋدا. جوندەۋ جۇمىستارىنان كەيىن 230 گەكتار ەگىستىك جەر قايتا اينالىمعا قوسىلىپ, 2336 گەكتارعا اعىن سۋ جەتكىزۋ مۇمكىندىگى جاقسارادى. سونداي-اق م.وتارشيەۆ وبلىس اكىمىنىڭ تاپسىرماسىنا سايكەس اۋدان بويىنشا بيىل ءبىر القاپتان جىلىنا 2-3 ءونىم الۋ جوباسىنا قاتىسۋعا 499 اگروقۇرىلىم نيەت ءبىلدىرىپ, يەلىكتەرىندەگى 1011 گەكتار القاپقا ءبىرىنشى ءونىمنىڭ ەگىسى ەگىلگەنىن اتاپ ءوتتى. اعىن سۋدى ۇنەمدەۋ ماقساتىندا اۋدان كولەمىندە جالپى 2260 گەكتار ەگىستىك جەرگە تامشىلاتىپ سۋارۋ ادىسىمەن ەگىس ەگىلۋدە.
سارىاعاش اۋدانىنا اعىن سۋدىڭ
95%-ى وزبەكستان رەسپۋبليكاسىنىڭ شىرشىق وزەنىنەن باستاۋ الاتىن «زاح», «حانىم» جانە «ۇلكەن كەلەس» ماگيسترالدى كانالدارى ارقىلى كەلەدى. بۇل ورايدا, اۋدان اكىمى شارۋالاردى اعىن سۋمەن ۇزدىكسىز, ءارى تۇراقتى قامتاماسىز ەتۋ بويىنشا بىرقاتار قيىنشىلىق تۋعانىن جەتكىزدى. اتاپ ايتقاندا, وزبەكستان تاراپىنان جوسپارلانعان سۋ كولەمى تولىق بەرىلمەۋدە. مىسالى, سارىاعاش اۋدانىنا ءساۋىر ايىنا 21,8 ملن تەكشە مەتر اعىن سۋ بوساتىلۋى جوسپارلانعان بولسا (جىلدىق جوسپار 396 ملن ت/م), ناقتى بوساتىلعانى – 13 ملن تەكشە مەتر. مامىر ايىنىڭ ەكىنشى ونكۇندىگىنە جوسپار بويىنشا قازىعۇرت, سارىاعاش, كەلەس اۋداندارىنا سەكۋندىنا 48,5 تەكشە مەتر سۋ بوساتىلۋى قاجەت بولسا, سەكۋندىنا 30,5 تەكشە مەتر سۋ بەرىلىپ وتىر. ياعني جوسپاردىڭ 62%-ىن قۇرايدى.
سۋارمالى جەرلەردى ءتيىمدى پايدالانۋ ماسەلەسىندە شەشىلۋى ءتيىس وزەكتى ماسەلەلەر جەتىساي اۋدانىندا دا از ەمەس. اۋدانداعى 80 مىڭ گەكتار سۋارمالى ەگىستىك جەردە 10 مىڭعا جۋىق اگروقۇرىلىم جۇمىس ىستەۋدە. اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىندا ەڭبەك ەتەتىن 40 مىڭعا جۋىق تۇرعىننىڭ كۇنكورىسى اۋىلشارۋاشىلىق داقىلدارىنان الىنعان ءونىم كولەمىنە بايلانىستى. جەتىساي اۋدانىنىڭ اكىمى مۇرات قادىربەك ەگىستىك القاپتارىنا اعىن سۋ جەتكىزەتىن مەملەكەتارالىق «دوستىق» ماگيسترالدىق كانالىنا قىرعىزستان, تاجىكستان جانە وزبەكستان رەسپۋبليكالارى ارقىلى كەلەتىنىن, كانالدىڭ جالپى ۇزىندىعى 113 شاقىرىم, قازاقستانداعى بولىگى 49 شاقىرىم, جەتىساي اۋدانى كانالدىڭ اياعىندا ورنالاسقانىن ايتىپ ءوتتى. جىل سايىن جازعى ۆەگەتاتسيالىق سۋارۋ كەزىندە ءتۇرلى سەبەپتەرمەن اۋدانعا قاجەتتى سۋ كولەمى كەلمەي قالۋ جاعدايلارى ورىن الادى. جاعدايدى قالپىنا كەلتىرەمىز دەپ جۇرگەندە سۋارۋدىڭ وڭتايلى مەرزىمى ءوتىپ, ونىمگە اسەر ەتۋدە. بۇل ماسەلە ۇكىمەتارالىق كەلىسىم ارقىلى اۋدانعا قاجەتتى اعىن سۋدى پايدالانۋ كەستەسىنە سايكەس جەتكىزۋدى قامتاماسىز ەتۋ ارقىلى شەشىلۋى ءتيىس. «دوستىق» ماگيسترالدىق كانالى ارقىلى كەلەتىن اعىن سۋ جەتكىلىكسىز بولعان جاعدايدا شاردارا سۋ قويماسىنان ماشينالىق ادىسپەن سۋ كوتەرۋ ارقىلى قوسىمشا اعىن سۋ الۋ كوزدەلگەن. جالپى بۇل جوبا 2011 جىلى ىسكە قوسىلعان. باستاپقىدا سۋسورعىلار ارقىلى 60 تەكشە مەتر/سەكۋند اعىن سۋ الۋ جوسپارلانعان. الايدا قازىرگى تاڭدا جاعداي ولاي ەمەس. سۋ جەتكىزەتىن كانالدىڭ جاقتاۋلارى قۇلاپ, ۇلتانى تولىپ قالۋى سالدارىنان ونىڭ سۋ وتكىزۋ قابىلەتى جىل سايىن تومەندەۋدە. بىلتىر ۆەگەتاتسيالىق كەزەڭدە بارلىعى 12 سۋسورعىنىڭ 5-ءۋىن عانا قوسۋعا مۇكىندىك بولىپ, نەبارى 20-23 تەكشە مەتر/سەكۋندىنا اعىن سۋ بەرىلدى, ەگىستىك القاپتاردى اعىن سۋمەن قامتاماسىز ەتۋدە قيىندىقتار تۋىندادى. بۇگىندە اتالعان ستانسانىڭ سۋسورعىلارىن اعىمداعى جوندەۋدەن وتكىزۋ جۇمىستارى, كانالدىڭ سۋ وتكىزۋ قابىلەتىن ارتتىرۋ شارالارى اياقتالعان جوق», دەدى اۋدان اكىمى م.قادىربەك.
اعىن سۋ جۇيەلەرىنىڭ باسىم بولىگىندە, اسىرەسە, ىشكى جۇيەلەردە ۇزاق جىلدان بەرى جوندەۋ, تازالاۋ جۇرگىزىلمەگەن. مىسالى, 2012 جىلى ەراليەۆ, اباي, قىزىلقۇم جانە دىلدابەكوۆ اۋىلدىق وكرۋگتەرىندەگى 3100 شارۋا قوجالىعىنىڭ 13 مىڭنان استام گەكتار جەرىن اعىن سۋمەن قامتاماسىز ەتەتىن ك-30 كانالىن قايتا قالپىنا كەلتىرۋ جۇمىستارى باستالعان. جالپى جوبا بويىنشا كانالدىڭ ىشكى جۇيەلەرىمەن قوسا العاندا 200 شاقىرىمىن جوندەۋ جوسپارلانعان. جوبانىڭ تاپسىرىس بەرۋشىسى – سۋ رەسۋرستارى كوميتەتى, مەردىگەر – «Kerneu Limited» جشس. قۇرىلىسقا قارالعان 6,076 ملرد تەڭگەنىڭ 3,6 ملرد تەڭگەسى يگەرىلىپ كەتكەن. الايدا 10 جىلعا جۋىق ۋاقىت وتسە دە بۇگىنگە دەيىن قۇرىلىس اياقتالماعان. اتقارىلعان قۇرىلىس جۇمىستارىنىڭ ساپاسىندا كوپتەگەن كەمشىلىك ورىن الۋدا, كانالدىڭ جوندەۋدەن وتكەن بولىكتەرى قايتا جارامسىز كۇيگە تۇسۋدە, ىشكى سۋ جۇيەلەرىنىڭ سۋ وتكىزۋ قابىلەتى ناشارلاۋدا. سول سياقتى اۋدانداعى ك-26 كانالىن قايتا قالپىنا كەلتىرۋ جۇمىستارى تولىق اياقتالعان جوق. كانالدىڭ 700 مەترگە جۋىق بولىگى بەتوندالماعان, ىشكى سۋ جۇيەلەرىنە اعىن سۋ جىبەرەتىن 26 سۋ وتكىزگىش گيدروقۇرىلعىنىڭ قۇرىلىسى جۇرگىزىلمەگەن. بۇل جوبانىڭ دا تاپسىرىس بەرۋشىسى – سۋ رەسۋرستارى كوميتەتى, مەردىگەر – «مادەست» جشس. بۇل جاعدايلار ءوز كەزەگىندە شارۋالاردىڭ نارازىلىقتارىن تۋدىرۋدا.
اۋدانداعى وزەكتى ماسەلەلەردىڭ تاعى ءبىرى – ەگىستىك جەرلەردىڭ تۇزدانۋى. «وڭتۇستىك قازاقستان گيدروگەولوگيالىق-مەليوراتيۆتىك ەكسپەديتسياسى» رمم مالىمەتىنە سايكەس 2020 جىلدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا جەتىساي اۋدانى اۋماعىندا 49424 گەكتار سۋارمالى جەر نەمەسە بارلىق جەرلەردىڭ 60%-عا جۋىعى ءتۇرلى دارەجەدە تۇزدانعان. بۇل جاعداي دا الىناتىن ءونىم كولەمىنە تەرىس اسەر ەتەدى. ەگىستىك جەرلەردىڭ مەليوراتيۆتىك جاعدايىن جاقسارتۋدىڭ ءتيىمدى جولى – تىك درەناجدى ۇڭعىمالاردى ىسكە قوسۋ. «اۋدانداعى بارلىق ەگىستىك القاپتى قامتۋ ءۇشىن 383 تىك درەناجدى ۇڭعىما جۇمىس ىستەۋ كەرەك. قازىرگى تاڭدا جەتىساي اۋدانى اۋماعىندا 34 مىڭعا جۋىق گەكتار جەردى قامتيتىن 171 تىك درەناجدى ۇڭعىما جۇمىسقا جارامدى. قىزىلقۇم, ش.دىلدابەكوۆ, ماقتالى, ج.ەراليەۆ, اباي, ىنتىماق اۋىلدىق وكرۋگتەرىندە بىردە-ءبىر تىك درەناجدى ۇڭعىما جۇمىس ىستەمەيدى», دەي كەلە م.قادىربەك سەناتورلار مەن مينيسترلىكتەر وكىلدەرىنەن اۋدانداعى ماسەلەلەردىڭ وڭ شەشىلۋىنە ىقپال ەتۋلەرىن سۇرادى.
كوشپەلى وتىرىس بارىسىندا كوتەرىلگەن وزەكتى ماسەلەلەر مەن ۇسىنىستار, ونىڭ ىشىندە ەكى ەل اراسىندا بەكىتىلگەن ليميتكە سايكەس, اعىن سۋدى بوساتۋدى ۇكىمەت دەڭگەيىندە شەشۋ ماسەلەسىن پىسىقتاۋ قاجەتتىگى ايتىلدى. سەناتور اقىلبەك كۇرىشباەۆ سۋ ماماندارى جوقتىعىن, كەي جەردە جاۋاپتى قىزمەتتى زووتەحنيك اتقارىپ جۇرگەنىن ايتتى. سەناتور, كوميتەت توراعاسى ءا.بەكتاەۆ كوشپەلى وتىرىستى قورىتىندىلاي كەلە, سۋارۋ جۇيەلەرىنىڭ تەحنيكالىق دەڭگەيىنىڭ تومەندەۋىنە بايلانىستى ولاردى كۇردەلى جوندەۋ جانە رەكونسترۋكتسيالاۋعا, اسىرەسە, شارۋاشىلىقىشىلىك كانالدار جانە كوللەكتورلىق-درەناجدىق جۇيەلەردى جىل سايىن تازارتۋعا قاراجات قاراستىرۋدى قامتاماسىز ەتۋ قاجەتتىگىن اتاپ ءوتتى. كوميتەتتىڭ كوشپەلى وتىرىسىندا كوتەرىلگەن بارلىق ماسەلە مۇقيات زەردەلەنىپ, ءتيىستى دەپۋتاتتىق ساۋالداردى جولداۋعا جانە زاڭ شىعارۋ قىزمەتىندە پايدالانىلاتىنىن مالىمدەدى.
سونداي-اق سەناتورلار وڭىرگە ساپارى بارىسىندا تۇركىستان ماگيسترالدىق كانالىن جوندەۋ جۇمىستارىنىڭ بارىسىمەن, «كەڭساي-قوسقورعان 2» سۋ قويماسىنىڭ قۇرىلىسىمەن تانىستى, سۋ ۇنەمدەۋ تەحنولوگيالارى پايدالانىلاتىن «تۇركىستان-اگرو» جشس-ءنىڭ ەگىس القابىندا بولدى.
تۇركىستان وبلىسى
