جويىلۋعا جاقىن جانە سيرەك كەزدەسەتىن وسىمدىكتەردى قورعاۋ, ءوسىرۋ مەن پايدالانۋعا قاتىستى زەرتتەۋ جۇمىستارىن جۇزەگە اسىرىپ وتىرعان بوتانيكا جانە فيتوينترودۋكتسيا ينستيتۋتىنىڭ دەرەكتەرى بويىنشا رەسپۋبليكالىق ماڭىزعا يە, ەرەكشە قورعالاتىن تابيعي اۋماقتاردا «قىزىل كىتاپقا» ەنگەن وسىمدىكتەر كوبەيىپ بارادى. گەرباري قورى مەن تۇقىم بانكىنىڭ جۇمىسىن دامىتىپ وتىرعان بيولوگ مامانداردىڭ پىكىرىنشە, وسىمدىكتەردى قورعاۋ ىسىنە ۇلتتىق مارتەبە قاجەت.
نەگىزى, وتكەن عاسىردىڭ 30-شى جىلدارىنىڭ باسىندا قالانعان ينستيتۋتتىڭ قۇرامىندا قايتا جاڭارتىلعان بوتانيكالىق باق بار. ينcتيتۋتتا اشىق جەردەگى گۇلدى, ساندىك وسىمدىكتەردى ينترودۋكتسيالاۋ, گەوبوتانيكا, دەندرولوگيا, ميكولوگيا جانە الگولوگيا, جەمىستى وسىمدىكتەردى جەرسىندىرۋ جانە تەكتىك قورىن قورعاۋ, جوعارعى ساتىلى وسىمدىكتەر فلوراسى, تۇقىم شارۋاشىلىعى جانە وسىمدىكتەردى قورعاۋ, تروپيكالىق جانە سۋبتروپيكالىق وسىمدىكتەر, دارىلىك وسىمدىكتەر سياقتى بىرنەشە زەرتحانا جۇمىس ىستەيدى.
«قازاقستاننىڭ مادەني وسىمدىكتەرىنىڭ جابايى تۋىستارىنىڭ بوتانيكالىق الۋانتۇرلىلىگى – ازىق-ت ۇلىك باعدارلاماسىن ىسكە اسىرۋدا اگرو-بيوالۋانتۇرلىلىكتىڭ تەكتىك قورىن بايىتۋ جانە ساقتاۋدىڭ كوزى» باعدارلاماسى اياسىندا قازاقستاننىڭ جابايى فلوراسىنىڭ گەنەتيكالىق قورىن ساقتاۋ ماقساتىندا تۇقىم بانكىن قۇرۋ جۇمىستارى قازاقستاندا 2013 جىلى جالعاسىن تاۋىپ, تۇقىم شارۋاشىلىعى جانە وسىمدىكتەردى قورعاۋ زەرتحاناسى قۇرىلدى. تۇقىم بانكىن قۇرۋ بارىسىندا ن.ي.ۆاۆيلوۆ اتىنداعى بۇكىلرەسەيلىك وسىمدىك شارۋاشىلىعى ينستيتۋتى, ماجارستانداعى پاننون تۇقىم بانكى, كورەيانىڭ بيولوگيالىق رەسۋرستار ۇلتتىق ينستيتۋتى, فرانتسيانىڭ ليون بوتانيكالىق باعىنىڭ تاجىريبەلەرى قولدانىلعان.
وسىمدىكتەردىڭ تەكتىك قورىن جۇزدەگەن جىل بويى ساقتاۋعا بولادى.
تۇقىم جانە وسىمدىكتەردى قورعاۋ ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى, اۋىل شارۋاشىلىعى عىلىمدارىنىڭ كانديداتى تاڭسارا مۋرزاتاەۆا تۇقىم بانكى رەسپۋبليكامىزدىڭ التىن قورى ەكەنىن اتاپ ءوتتى. مۇندا ەلىمىز اۋماعىندا وسەتىن وسىمدىكتەردىڭ تەكتىك قورى ساقتالعان. اگرو-بيوالۋانتۇرلىگى جاعىنان وتە باي ەل رەتىندە وسى تەكتىك قوردا كوپتەپ كەزدەسەتىن جابايى تۇقىمداردان الداعى ۋاقىتتا دا ازىق-ت ۇلىك ونىمدەرىنىڭ مول قورىن الۋعا بولادى. بۇگىندە قازاقستاندا 6 مىڭنان استام وسىمدىك وسەدى. ازىرگە ينستيتۋت ماماندارى تاراپىنان سونىڭ 800-دەن استامى عانا يگەرىلسە, تۇقىم بانكىندە 4 مىڭعا جۋىق ۇلگىسى ساقتالعان. تۇقىم بانكى ارنايى سالقىنداتقىش بولمەمەن جانە ۇزاق مەرزىمدى كوللەكتسيالاردى ارنايى تەمپەراتۋرالىق رەجىمدە ساقتايتىن توڭازىتقىشتارمەن قامتاماسىز ەتىلگەن. ءالى دە زاماناۋي جاراقتاندىرىلۋدى قاجەت ەتەتىن زەرتحانا جۇمىسى تاياۋ كەلەشەكتە كرەوتانكەرلەر, وسىمدىكتەردىڭ جەمىستەرىن ساقتايتىن تەحنولوگيالار كەرەك. زەرتحانادا ءال-فارابي اتىنداعى قازۇۋ, قازاق اگرارلىق ۋنيۆەرسيتەتى مەن قىزدار ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ بيولوگيا فاكۋلتەتىن تامامداعان ماماندار وسىمدىكتەردى زەرتتەۋ ىسىمەن اينالىسىپ كەلەدى.
زەرتحانا جۇمىسىنان اڭعارعانىمىزداي, وتكەن عاسىردىڭ 40-شى جىلدارى قىرعىز ۇستىرتتەرى, اڭىراقاي, ىلە الاتاۋى, ءتاڭىر تاۋىنىڭ باۋرايلارى سەكىلدى القاپتاردان جينالعان وسىمدىكتەر تۋرالى دەرەكتەر عالىمداردىڭ ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس جىلدارىندا دا زەرتتەۋ جۇمىستارىن توقتاتپاعاندىعىنا دالەل. وندا وسىمدىككە قاتىستى دەرەكتەر اتاۋىنان باستاپ, تابيعي, ەكولوگيالىق ەرەكشەلىكتەرى تولىعىمەن قامتىلعان.
ازىق-ت ۇلىك, ءدارى-دارمەك, مال ازىقتىق, تەحنيكالىق باعىتتاعى كوللەكتسيالاردان تۇراتىن تۇقىم بانكىنىڭ كەلەشەكتە جاڭا ونىمدەر الۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن الەۋەتى زور. وسى ورايدا وسىمدىك قورى قازاقستاننان ءۇش ەسەگە از ەل كورەيانىڭ ءدارى-دارمەك, كوسمەتيكا, بيولوگيالىق بەلسەندى قوسپا ونىمدەرىمەن الەمگە تانىلىپ وتىرعان نازار اۋدارتادى. تاڭسارا مۋرزاتاەۆا اتاپ وتكەندەي, بۇل ەلدە بارلىق وسىمدىكتىڭ حيميالىق قۇرامى تولىعىمەن زەرتتەلىپ بولعان. تىپتەن, تاعامدارى شوپتەن عانا جاسالاتىن جاسىل كافەلەر جۇمىس ىستەيدى.
«وسىمدىك قورىن پايدالانىپ, زەرتتەۋ جاعىنان كورشى قىتاي ەلىنەن دە ارتتا كەلەمىز. ال قازاقستاندا الەمنىڭ كوپتەگەن ەلىندە كەزدەسە بەرمەيتىن سيرەك وسىمدىكتەر قورى بار. ەندەميكتەر ارنايى ارەالداردا عانا وسەدى. تىپتەن, ءار ءۇيدىڭ اۋلاسىندا وسەتىن باقباقتىڭ گۇل جارعان كەزدە دارۋمەنگە وتە باي ەكەنى الىمساقتان بەلگىلى. دالا وسىمدىكتەرىن كۇندەلىكتى تۇرمىستا پايدالانعان اتا-بابالارىمىز دەنساۋلىعى مىقتى بولۋىنىڭ سىرى وسىندا جاتسا كەرەك-ءتى. وتە باي وسىمدىك قورىمىز بولا تۇرا بۇگىندە ونى ءدارى-دارمەك, كوسمەتيكالىق باعىتتا پايدالانا الماي وتىرعانىمىز قىنجىلتادى», دەيدى ت.مۋرزاتاەۆا.
تۇقىم بانكىنىڭ توپتاماسى جىلىنا 200-400 ۇلگىمەن تولىعىپ وتىرادى. مۇندا Cيۆەرس الماسىنىڭ بىرنەشە ۇلگىسى بار. جاۋقازىننىڭ گرەيگا, رەگەل, بيبەرشتەين, شرەنك سەكىلدى ەندەميكالىق تۇرلەرى بەلگىلى. الايدا ولاردىڭ قاتارى جىل وتكەن سايىن سيرەپ بارادى. ت.مۋرزاتاەۆانىڭ ايتۋىنشا, وسىمدىك قورىن قازىر ساقتاپ قالماساق, الداعى ونجىلدىقتا جاۋقازىننىڭ تۇرلەرى مۇلدە جويىلىپ كەتۋى مۇمكىن. ادامزاتتىڭ تابيعاتقا زيان تيگىزىپ جاتقانى سونشالىق, ىلە الاتاۋى باۋرايىندا وسەتىن راۋعاش گۇلدەر قارقىن العان قۇرىلىستاردىڭ سالدارىنان ادام اياعى باسپايتىن اۋماقتارعا كوشىپ كەتكەن. ەگەر مۇنداي كەلەڭسىز جايتتار جالعاسىن تابا بەرسە, راۋعاشتار دا جويىلۋدىڭ الدىندا تۇر. بۇگىندە «قىزىل كىتاپقا» ەنگەن راۋعاش گۇلدەرىن سەلەكتسياسىز-اق تاعام رەتىندە پايدالانۋعا بولادى. ال تاۋ پيازى سياقتى دالا وسىمدىكتەرى اششى كەلەتىندىكتەن, سەلەكتسيالىق جولمەن الىنعان تۇرلەرىن تاعام وندىرىسىندە پايدالانىپ كەلەمىز. بۇگىندە زەرتتەۋ جۇمىستارى وسىمدىكتەردىڭ دە ەكولوگيالىق جاعدايلارعا بەيىمدەلە وتىرىپ, ەۆوليۋتسيالىق كەزەڭدەردەن وتەتىنىن انىقتاپ وتىر. ال ينستيتۋتتا وسىمدىكتەر تۋرالى تولىق مالىمەتتەر قورى بار كاتالوگ جۇمىسى جولعا قويىلعان.
گەرباري قورى – پوستكەڭەستىك ەلدەردەگى ەڭ باي بوتانيكالىق قويما.
مىڭجىلدىق تاريحى بار گەرباري عىلىمى وسىمدىك جايلى ءبىلىمنىڭ قاينار كوزى, ياعني گەرباريسىز وسىمدىكتەر دۇنيەسىن زەرتتەۋ مۇمكىن ەمەس. ال گەرباريزاتسيا گەوگرافيالىق جاڭالىقتاردىڭ باستاۋىندا تۇرعان عىلىم.
بۇگىندە ينستيتۋت قۇرامىنداعى گەرباري قورى عىلىمي باعىتتاعى كەشەندى جۇمىستارىن جالعاستىرىپ كەلەدى. زەرتحانا گۇلدەيتىن ءارى تامىرلى وسىمدىكتەردىڭ گەرباري قورىن تولىقتىرۋدى ماقسات ەتەدى. گەرباري قورىندا 260 مىڭعا جۋىق وسىمدىكتەردىڭ ۇلگىلەرى بار. 2014 جىلى زەرتحانادا زيانكەستەردەن زارارسىزداندىرۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلىپ, ارنايى جابدىقتارمەن قامتاماسىز ەتىلگەن.
ءبولىم مەڭگەرۋشىسى, بيولوگيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى ايجامال شورمانوۆانىڭ ايتۋىنشا, 1933 جىلى جوعارى ساتىداعى وسىمدىكتەر زەرتحاناسىنىڭ بازاسىندا قۇرىلعان قازاقستاننىڭ گەرباري قورى پوستكەڭەستىك ەلدەردىڭ بوتانيكالىق كوللەكتسيالارىنىڭ قۇرامىنا كىرگەن, ۇلتتىق ماڭىزى بار ءارى وزىندىك يندەكسى بەلگىلەنگەن ەڭ باي جانە بىرەگەي قويما. بۇگىندە ەلىمىزدە جۋسان تۋىسىنىڭ – 81, جۋانىڭ – 109, قىزعالداقتىڭ – 50, بورىقاراقاتتىڭ – 9, راۋعاش تۋىسىنىڭ – 10, جۇزگىن تۋىسىنىڭ – 86, توبىلعى تۋىسىنىڭ – 10, تاڭقۋراي تۋىسىنىڭ – 4, دولانا تۋىسىنىڭ – 7, بۇلدىرگەننىڭ 2 ءتۇرى وسەدى. وسى ورايدا ەسكەرە كەتەتىن جايت, ارنايى يندەكس ارقىلى وسىمدىككە قاتىستى مالىمەتتەردى دۇنيە ءجۇزىنىڭ قاي وڭىرىنەن بولسا دا ىزدەپ تاۋىپ الۋعا بولادى. گەرباري قورىنداعى 1840 جىلداردان بەرگى ارالىقتا ساقتالعان وسىمدىكتەرمەن تانىستىرىپ وتكەن ايجامال ابدىرايىمقىزى «قازاقستانداعى 29 فلوريستيكالىق اۋداندا بيوالۋانتۇرلىلىكتى ساقتاۋ ماقساتىندا اۋماقتىق كاداستر جاسالىپ, ءبىرىنشى كەزەكتە وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىنداعى جويىلىپ بارا جاتقان وسىمدىكتەردىڭ «قىزىل كىتابى» جاسالدى», دەدى.
كەيىننەن ماڭعىستاۋ, جامبىل, قىزىلوردا وبلىستارىنىڭ كاداسترى مەن «قىزىل كىتابى» جارىق كورگەن. سونىمەن بىرگە وتاندىق گەرباري قورىندا گەرمانيا, كورەيا سياقتى ەلدەردەن اكەلىنگەن وسىمدىكتەردىڭ ۇلگىلەرى ساقتالعان. ال رەسپۋبليكاداعى وسىمدىكتەردىڭ تاريحىنا قاتىستى دەرەكتەر 1956-1966 جىلدارى قازاقستان فلوراسىنىڭ 9 تومدىعى بولىپ جارىققا شىققان باسىلىمدا جيناقتالىپ وتىر. بۇل جيناق كۇنى بۇگىنگە دەيىن قولدانىستا.
بيولوگيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى گۇلميرا قۇداباەۆانىڭ ايتۋىنشا, ەلىمىزدە «قىزىل كىتاپقا» ەنگەن وسىمدىكتەر كوبەيىپ بارادى. «قىزىل كىتاپتىڭ» سوڭعى شىعارىلىمى 2014 جىلى باسىلعان بولسا, وندا قورعاۋعا الىنعان وسىمدىكتەردىڭ 387 ءتۇرى ەنگەن.
«بۇل وسىمدىكتەر فلوراسى بەلسەندى پايدالانىلىپ جاتقانىنىڭ دالەلى. قازىرگى كەزدە وسىمدىكتەر الەمىن قورعاۋ ماسەلەسىنە وراي وڭىرلەردەگى ماماندار دابىل قاعا باستادى. وسىعان وراي ماماندار جان-جاقتى ەكسپەديتسيالارعا شىعىپ, وسى قور جيناقتالدى. گەرباري قورىندا ورىستىڭ عالىمدارى شرەنك, كارەلين, كيريللوۆتىڭ قازاقستان اۋماعىنان جيناعان وسىمدىك ۇلگىلەرى بار. كەزىندە وسى اۋقىمدى قور پەتەربورعا جولدانىپ وتىرعانى بەلگىلى. وداق تاراعاننان كەيىن ۇلتتىق قور ەلىمىزگە قايتارىلدى. الايدا بۇل اۋقىمدى قوردىڭ ازعانتاي بولىگى عانا», دەيدى گۇلميرا ماۋلەتقىزى.
عالىم اتاپ وتكەندەي, گەرباري قورى – وسىمدىكتىڭ عىلىمي تولقۇجاتى. وتە نازىك قور بولعاندىقتان, ارنايى جاعدايلاردا ساقتاۋدى قاجەت ەتەدى. ول ءۇشىن وسىمدىكتەر قويماسى ورنالاسقان عيمارات تا زاماناۋي تالاپتارعا ساي سالىنۋى ءتيىس. تابيعي اپاتتار ورىن الا قالعان جاعدايدا, بىرنەشە ۇرپاق جيناعان قوردان ايىرىلىپ قالۋىمىز ابدەن مۇمكىن. ال ەلىمىزدەگى وسىمدىكتەر قويماسىنا ۇلتتىق مارتەبە بەرىلۋى قاجەت. ويتكەنى ۇلتتىق مارتەبەسىز گەرباري قورىنىڭ بولاشاعى جوق. بۇل ماسەلە ينستيتۋت باسشىلىعى تاراپىنان پارلامەنت قابىرعاسىندا دا كوتەرىلگەن بولاتىن.
قازىرگى تاڭدا مەملەكەتتىك ماڭىزى زور گەرباري قورى مەن تۇقىم بانكىنىڭ جۇمىسىن ءارى قاراي جانداندىرۋ ءىسى وزەكتى. ماماندار تاياۋ كەلەشەكتە ۇلتتىق قور ارقىلى الەمگە ايگىلى ازىق-ت ۇلىك قورىنىڭ جاڭا تۇرلەرىن شىعارۋعا بولاتىن مۇمكىندىكتىڭ مول ەكەنىن ايتىپ وتىر. بۇل يگى ءىس ەرتەڭگى كۇننىڭ ەنشىسىندە دەيتىن بولساق, بۇگىننىڭ تالابى وسىمدىكتەردىڭ تەكتىك قورىن زەرتتەۋ مەن ساقتاپ قالۋ ىسىنە بارىنشا كوڭىل ءبولۋ.
اۋىل شارۋشىلىعى جانە جابايى وسىمدىكتەر تۇقىمىن ساقتايتىن قويمالاردا ميلليونداعان ۇلگىلەر بار.
عالىمداردىڭ مالىمەتى بويىنشا, وسىمدىكتەردىڭ تۇقىمىن عىلىمي قولدانبالى باعىتتا ساقتاۋدىڭ العاشقى جۇمىستاردىڭ نەگىزىن رەسەي بوتانيگى ن.ۆاۆيلوۆ قالاعان. سوعىس جىلدارىندا پايدا بولعان تۇقىم بانكى كەيىننەن دۇنيە ءجۇزى ەلدەرىنە تارالا باستادى. بۇگىندە الەمدەگى ەڭ ءىرى اۋىل شارۋاشىلىعى داقىلدارى تۇقىمدارىنىڭ قويماسى نورۆەگيادا شپيتسبەرگەن ارحيپەلاگىندا ورنالاسقان. قويمانى جاساۋداعى ماقسات – عالامدىق اپاتتار كەزىندە تۇقىم قورىن جويىلىپ كەتۋدەن ساقتاۋ. لونگير ەلدى مەكەنىندە 120 مەتر تەرەڭدىكتە ورنالاسقان قويمادا 4,5 ملن تۇقىم ۇلگىلەرىن ساقتايتىن ورىن بار. بانك جارىلعىش زاتتارعا توتەپ بەرەتىن ەسىكتەر, ءشليۋزدى كامەرالارمەن جاراقتالعان. بۇل ارنايى كونۆەرتتەرگە سالىنىپ, پلاستيك پاكەتتەرمەن تەمىر كونتەينەرلەرگە ورنالاستىرىلعان تۇقىمدى ۇزاق جىلدار بويى ساقتاۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. وتكەن جىلعى دەرەكتەر بويىنشا قويمادا 900 مىڭنان استام تۇقىم بار.
جەر شارىنداعى جابايى وسىمدىكتەر فلوراسىنىڭ ەڭ باي قويماسى ۇلىبريتانيانىڭ وڭتۇستىگىندە ورنالاسقان Kew’s Millennium Seed Bank-تە. زەرتتەۋشىلەر 1803 جىلى وڭتۇستىك افريكا جاعالاۋىندا اپاتقا ۇشىراعان گوللانديالىق ساۋداگەردىڭ ءاميانىنان تابىلىپ, كەيپتاۋن ۇلتتىق ارحيۆىندە ساقتالىپ كەلگەن تۇقىم كەيىننەن Seed Bank-كە جەتكىزىلگەنى جايىنداعى دەرەككە سۇيەنسەك, عالىمداردىڭ پايىمداۋىنشا, تۇقىمدى جۇزدەگەن جىل بويى ساقتاۋ ارقىلى ادامزاتتىڭ يگىلىگىنە پايدالانۋعا بولادى. وسى ورايدا Millennium Seed Bank عالىمدارىنىڭ ماقساتى – جاھانداعى جابايى فلورانىڭ تولىق جانە بىرىڭعاي ءتىزىمىن جاساۋ. Seed Bank ماماندارى وسىلايشا زاماناۋي تەحنولوگيالاردىڭ كومەگىمەن جاھاندىق اپاتتار جاعدايىندا ەڭ وسال وسىمدىكتەردىڭ ءوزىن ساقتاۋعا بولاتىنىن دالەلدەۋگە تىرىسۋدا. ال وسى ونجىلدىقتا بانك ماماندارى الەمدەگى جابايى وسىمدىكتەردىڭ 25 پايىزىن جيناۋدى ماقسات ەتىپ وتىر.
