بۇل جوڭعارلارمەن اتا-بابامىز 200 جىلداي جان الىسىپ, جان بەرىسىپ جاۋلاسىپ, ەلىمىزدى, جەرىمىزدى ساقتاپ قالعان عوي. وسى ءبىر كورشىلەرىنە تىنىم بەرمەگەن ۇرىنشاق مەملەكەتتىڭ ميلليونعا جۋىق حالقىن قىتاي يمپەرياسى قىرىپ, جويىپ جىبەرگەنى تاريحتان بەلگىلى. قالماقتاردىڭ قازاق ەلىنە جاساعان جويقىن جورىقتارى 1723 جىلعى «اڭىراقاي» شايقاسى, «ساۋران اينالعان», «قايىڭ ساۋعان» دەگەن اتاۋلار قازاق حالقىنىڭ تاريحي تاعدىرىنداعى ەڭ ءبىر اۋىر كەزەڭدەرى ەدى.
قازاق ەلىنىڭ بولاشاق تاعدىرىن شەشكەن وسىنداي ءبىر قاندى شايقاس 1643 جىلعى وربۇلاق شايقاسى بولاتىن. 2019 جىلدىڭ قاراشا-جەلتوقسان ايلارىندا تاۋەلسىزدىك مەرەكەسى قارساڭىندا قازاق كينوستۋدياسى شىعارعان «وربۇلاق شايقاسى» ءفيلمىنىڭ تۇساۋكەسەرى «قازاقستان» تەلەارناسىنان كورسەتىلگەن ەدى. بۇل كەزەڭ قازاق حاندىعى ءۇشىن وتە قيىن ۋاقىت ەدى. سەبەبى ەسىم حان قايتىس بولعاننان كەيىن, حان تاعىنا ونىڭ بالاسى سالقام جاڭگىر سۇلتان وتىرادى. ەل ىشىندە الاۋىزدىق, تالاس-تارتىس كوبەيەدى. مىنە, وسى ءساتتى پايدالانىپ قالۋدى كوزدەگەن جوڭعار باسقىنشىلارى بەيقام جاتقان قازاق ەلىنە تۇتقيىلدان ەنە باستايدى. حاباردى ەستىگەننەن-اق جاۋعا تويتارىس بەرۋگە دايىندىق جەدەل قولعا الىنادى. جان-جاققا حابار جىبەرىلىپ, جاۋدى قارسى الاتىن الاڭعا تاۋلى جەر تاڭدالادى.
سوعىس ونەرىن جاقسى بىلەتىن باتىرلار مەن شەبەرلەر, قارۋ سوعاتىن ۇستالار جينالادى. وسىنداي ەل باسىنا كۇن تۋعاندا شاپىراشتى قاراساي باتىر, ارعىن اعىنتاي, قاڭلى ساربۇقا, نايمان كوكسەرەك, دۋلات جاقسىعۇل جاسىنىڭ ەگدە تارتقانىنا قاراماستان, الشىن جيەمبەت, باسقا دا سۇلتاندار مەن باتىرلار سالقام جاڭگىردىڭ جانىنان تابىلادى. قازاق ساربازدارى ورجوتادا تەرەڭ ور قازۋ ءتاسىلىن سوعىس تاجىريبەسىندە العاش رەت پايدالانىپ, قاپتاعان جاۋدىڭ بەتىن قايتارعان. كينولەنتادان قيان-كەسكى ۇرىستا جيەمبەت باتىردىڭ ورنى ەرەكشە بولعانىن كورەمىز. ەسكى تانىسى, سامارقان بيلەۋشىسى ءجالاڭتوس باھادۇرگە بارىپ, ونى كومەككە كوندىرۋىنىڭ ءوزى ونىڭ شەبەر ديپلومات ءارى شەبەر اسكەري قولباسشى ەكەنىن اڭعارتادى. سونداي-اق ول شايقاس باستالار الدىندا ساربازداردى «جەر – ادامنىڭ اناسى, جەرسىز ادام جەتىم, جەرىمىزدى قاسىق قانىمىز قالعانشا قورعايىق» دەگەن ۇران تاستاپ جىگەرلەندىرەدى. ناتيجەسىندە, 600 قازاق جاۋىنگەرى 50 مىڭداي دۇشپان قولىن ءوز جەرىنە وتكىزبەي قويادى. وسىنداي قيىن ساتتە سامارقاننان 23 مىڭ قولدى باستاپ ءجالاڭتوس ءباھادۇردىڭ كەلىپ جەتۋى قازاق ساربازدارىنىڭ رۋحىن كوتەرىپ جىبەرەدى. ءسويتىپ ولار شاپقىنشى جاۋدى ويسىراتا جەڭىپ, بەتىن قايتارادى.
جيەمبەت بورتوعاش ۇلى – شامامەن 1540-1650 جىلدارى ءومىر سۇرگەن, قازاقتىڭ اسا تالانتتى جىراۋى, ءبيى ءارى جەڭىمپاز باتىرى, اسكەري قولباسشى. كىشى ءجۇزدىڭ باسقارۋشىسى بولعان تاريحي تۇلعا. ول كىشى ءجۇزدىڭ باي ۇلى تايپاسىنىڭ تانا رۋىنان, جايىق بويىنىڭ تۋماسى. ونىڭ جاستىق شاعى جايىق بويى, وزەن, جەم, ارال ارالىقتارىنداعى اۋىلداردا وتكەن. 16 جاسىنان باستاپ حاندار, بيلەر, باتىرلار جانىندا ءجۇرىپ, ەل بيلىگىنە ارالاسادى. ءسويتىپ بۇكىل الشىنعا ءامىرىن جۇرگىزە بىلگەن ەلەۋلى تۇلعالاردىڭ ءبىرى جيەمبەت جىراۋ, توبە بي رەتىندە 16 جىل حاندىق قۇرعان تاۋەكەل حاندى جانە 30 جىل حاندىق قۇرعان ەسىم حاندى ءوز قولىنان حان كوتەرىپ, ولارمەن 46 جىل بويى ۇزەڭگىلەس بىرگە ءجۇرىپ, قازاق حاندىعىنىڭ قالىپتاسۋى مەن نىعايۋىنا وراسان زور ۇلەس قوسقان تۇلعا. ول اسكەري قولباسشى رەتىندە ەسىم حاننىڭ بارلىق جەڭىستى جورىقتارىنىڭ قاھارمانى.
ەل ىشىندەگى حان تۇقىمىنىڭ حالىققا وزبىرلىعى, جەر داۋى, جەسىر داۋى كەزىندە حان مەن جىراۋدىڭ اراسىندا كەلىسپەۋشىلىك تۋىندايدى. ونىڭ ۇستىنە ءىنىسى جولىمبەت باتىردىڭ قالماق حانىنىڭ ەسىم حانعا سىيعا تارتقان سۇلۋ قىزدى جولىن توسىپ الىپ كەتكەن جەڭىلتەك ءىسى جاعدايدى ونان سايىن اسقىندىرىپ جىبەرەدى. حان جولىمبەتتى زىندانعا سالىپ, ولتىرمەكشى بولادى. ونى ەستىگەن جيەمبەت حانعا كەلىپ:
جولىن توسىپ الىپ كەتىپتى,
قالماقتان العان سىيىڭدى.
اتاسى باسقا قالماققا,
تاقپاق ويىڭ قيىندى.
قاھارىڭدى باسقالى,
قالىڭ ەلىم جيىلدى.
باستاپ كەلگەن وزگە ەمەس,
جيەمبەت سىندى ءبيىڭدى.
مالىن سالىپ الدىنا,
ءار سالادان قۇيىلدى.
ون ەكى اتا باي ۇلى,
ءبىر تاڭىرگە سىيىندى, − دەگەندە, حالىقتان سەسكەنگەن حان امالسىزدان جولىمبەتتى بوساتادى. بىراق ودان ءارى الاكوزدىك جاقسىلىققا باستامايتىنىن ۇققان جولىمبەت باتىر حورەزم ايماعىنا كوشىپ كەتەدى.
«بەتىڭ بار, ءجۇزىڭ بار» دەمەي, تۋراسىن كەسىپ ايتاتىن قايسار, وجەت بي ەسىم حاننىڭ كەيبىر وزبىر, ءجون-جوسىقسىز ءىس-ارەكەتتەرىنە قارسى شىعادى. ءسويتىپ حان مەن ءبيدىڭ اراسى بىرتىندەپ الشاقتاي باستايدى. حان كەڭەسىنە دە شاقىرماي قويادى. حاننىڭ وسىنداي ارەكەتتەرىنە رەنجىگەن جيەمبەت ادەيى حان سارايىنا كەلىپ:
«ەسىم سەنى ەسىرتكەن,
ەسىل دە مەنىڭ كەڭەسىم», دەپ باستالاتىن ىزعارلى نارازىلىعىن ايتىپ سالادى. ونىڭ ۇستىنە حاننىڭ جانىنداعىلار «وسى جيەمبەت اسقاقتاپ كەتتى, كىشى ءجۇزدى ءسىزدىڭ بيلىگىڭىزدەن ءبولىپ اكەتىپ جەكە حاندىق قۇرعالى ءجۇر», دەپ ايداپ سالۋىن قوسىڭىز. حاننىڭ بيگە دەگەن ىزاسى ءورشي تۇسەدى. وسىدان كەيىن كوپ كەشىكپەي حاننىڭ ابىرويىنا داق كەلتىرەتىن ءسوز ايتۋعا بولمايتىن زاڭنىڭ بابىنا سۇيەنىپ, ونى جەر اۋدارۋ جونىندەگى جارلىعى دا كەلىپ جەتەدى. ءوز قولىنان وتكەن زاڭ تالابىن مويىنسىنبايتىنداي ونىڭ امالى جوق ەدى. باس بي رەتىندە «ەسىم حاننىڭ ەسكى جولى» اتتى زاڭدار جيناعىنىڭ باس اۆتورى ەكەنى دە داۋسىز. ول حاننىڭ حالىق الدىنداعى مارتەبەسىن كوتەرۋ جانە ونىڭ قاۋىپسىزدىگىن كۇشەيتۋ ماقساتىندا زاڭعا «حانعا قول جۇمساعان ادام ءولىم جازاسىنا كەسىلسىن, ال ءسوز تيگىزگەن ادام جەر اۋدارىلسىن» دەگەن باپتى ەنگىزەدى. مىنە, وسى باپقا ءوزى دە ءىلىنىپ وتىرعانىن اڭعارتادى. ەسىم حاننىڭ جارلىعىمەن جيەمبەت قيىر شىعىس شەكارا كۇزەتى باسشىلىعىنا جىبەرىلەدى.ول:
...قيادان قولدى كورسەتكەن,
توبەڭە شىعار كۇن بار ما؟
جوتاسى بيىك دەندەرىم.
قايىرىمسىز بولعان حاندارعا,
تيەرمە ەكەن ءبىر كۇنى,
جولبارىستاي شەڭگەلىم, دەپ قوشتاسقان.
جىراۋدىڭ بۇل تولعاۋى كوپتەگەن جايدان حابار بەرىپ تۇرعانداي. ول كىشى ءجۇزدى وسى دەندەردە وتىرىپ باسقارعانىن بايقايمىز نەمەسە «دەندەرىم» دەپ ەلجىرەۋىنە قاراعاندا, ونىڭ تۋعان جەرى وسى دەندەر بولۋى ابدەن مۇمكىن. «توبەڭە شىعار كۇن بار ما؟», دەپ ءوزى ارمانداعان وسى جوتانىڭ ەڭ بيىكتىگىنە اقبوز اتىنا مىنگىزىپ, بەس قارۋىن اسىندىرىپ حالقىمىزدىڭ ۇلت باتىرى رەتىندە ايباتتى دا ءزاۋلىم ەسكەرتكىش ورناتىلسا, ابىرويىمىز ارتا تۇسپەي مە دەپ تە ويلايسىڭ كەيدە.
جىراۋدىڭ تۋعان, قايتىس بولعان جىلدارى تۋرالى ناقتى دەرەك جوق. ءبىر دەرەكتەردە ول 110 جىل, ەندى بىرىندە 118 جىل ءومىر سۇرگەن دەپ كورسەتىلەدى. جىراۋدىڭ قايدا جەرلەنگەنى دە بەلگىسىز. بىراق ونىڭ سارايشىقتا جەرلەنگەنى جونىندە حالىق اراسىندا اڭىز بار ەكەنىن جەرگىلىكتى ولكەتانۋشى ءماجيت مۇحتار ۇلى «اتاتەك – قاستەرلى قازىنامىز» كىتابىندا جازعان ەكەن. بۇل بولجام دا شىندىققا جاناسادى. «جەتى ءۇي جيەمبەت» اتانعان بالالارى مەن نەمەرەلەرى اتاقتى اتاسىن ءبىر توبەنىڭ باسىنا جەرلەي سالۋى مۇمكىن ەمەس.
جيەمبەت جىراۋ تۋرالى ءسوز قوزعاعاندا ونى قازاقتىڭ ءتول ادەبيەتىنىڭ ەڭ باستاۋىندا تۇرعان تۇلعالاردىڭ ءبىرى دەپ تە ايتۋعا ابدەن بولادى. تارقاتا ايتقاندا, ونىڭ قول باستاعان كوسەم, ءسوز باستاعان شەشەن بولۋى – اسقان باتىرلىققا قوسا «ونەر الدى قىزىل ءتىل» دەمەكشى ول تۇتاس ۇلتقا ۇلگى بولارلىق جىراۋ. تولعاۋلارىنداعى ء«تۇن ۇيقىمدى بولگەنمىن, جۇرتىمدى جونگە سالام دەپ» كەلەتىن جولدارى اسقان ەلجاندىلىق ناعىز حالقىنىڭ قامىن ويلاعان ەل باسقارۋشى تۇلعانىڭ كەلبەتىن اڭعارتادى. «باس كەسسە دە باسىلماي, اق ءىسىمدى جاسىرماي, اتقا مىنگەن ەر ەدىك» دەگەن جولدارى شىنشىلدىقتىڭ تۋرا جولىن ۇستانۋشىلىقتىڭ جانە سول جولداعى بيىك نامىستىڭ ۇلگىسى ىسپەتتى جىراۋدىڭ اقىلگوي دانىشپاندىعىن اڭعارتادى», دەپ جازعان ەكەن ورال قالاسىنان جۋرناليست نۇرتاس سافيۋللين.
سونىمەن قاتار جيەمبەت جىراۋدى ماحامبەت, سىرىم باتىرلار «ۇستازىمىز» دەپ ۇلگى-ءپىر تۇتقان. ماسەلەن, ماحامبەتتىڭ «جاڭگىر حانعا ايتقانى», «بايماعامبەت سۇلتانعا ايتقانى» سياقتى سىندى-ءزىلدى جىرلارى, جيەمبەتتىڭ «ەسىم حانعا ايتقانىمەن» ۇندەسىپ جاتقان جوق پا؟ اتاقتى سىرىم باتىر جاۋعا شاپقاندا جيەمبەتتىڭ اتىن اتاپ شاپقان عوي.
الايدا باتىرلاردىڭ, جىراۋلاردىڭ, شەشەندەردىڭ, بيلەردىڭ ۇلگى الار ۇستازى بولعان بورتوعاش ۇلى جيەمبەتتى ەستە قالدىرۋ ماسەلەسى شەشىمىن تابا الماي كەلە جاتقانى وكىنىشتى-اق. بۇل ماسەلەنىڭ ءباسپاسوز بەتىندە كوتەرىلىپ كەلە جاتقانىنا 7-8 جىلداي بولىپ قالدى. ءتىپتى 120 ادام قول قويعان اۋدانىمىزعا ەسىمىن بەرۋ جونىندەگى ۇسىنىسىمىزدى پرەزيدەنتكە دە جازعان ەدىك. وكىنىشكە قاراي, بۇل ۇسىنىس وبلىستىڭ, اۋداننىڭ سول كەزدەگى باسشىلارى تاراپىنان قولداۋ تاپپادى. سىلتاۋ كوپ ايتىلدى. اۋداننىڭ اتاۋىن وزگەرتكەندە, وعان اسا كوپ قاراجات كەتەدى-مىس, اۋدان ەكونوميكاسىن ۇلكەن كۇيزەلىسكە ۇشىراتادى ەكەن. ەندى كەيبىر شەنەۋنىكتەر بۇل رۋعا ءبولىنۋ, دەپ بايبالام سالدى. رۋ دەگەن جىككە, توپقا ءبولىنىپ, ادامدار اراسىنا ىرىتكى سالۋ ەمەس, كەرىسىنشە ادامداردى جاقىنداستىراتىن, ءناسىلىڭدى, ءۇش جۇرتىڭدى اجىراتىپ بەرەتىن, اتا-بابالارىمىزدان امانات بولىپ قالعان, قاسيەتتى دە قاستەرلى ۇعىم ەمەس پە.
«باتىر – قاشاندا حالىقتىڭ ۇلى. بۇل داۋسىز اقيقات. ەندەشە, حاس باتىردى رۋعا, اتاعا ءبولىپ جىلىكتەۋ جارامسىز قىلىق», دەپ جازعان ەكەن جۋرناليست تورەعالي تاشەنوۆ. وسى ارادا ايتا كەتەتىن ءبىر جايت, جيەمبەت جىراۋدىڭ تۋىپ-وسكەن, ءىزى قالعان وڭىرلەرى – اتىراۋ, ورال, اقتوبە وبلىستارىنىڭ كاسىپكەرلەرى جوعارىدا اتالعان شىعىنداردى وتەۋگە دايىن ەكەندىكتەرىن مالىمدەۋدە.
پرەزيدەنتىمىز قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ «تاۋەلسىزدىك بارىنەن قىمبات» دەپ اتالاتىن ماقالاسىندا: «تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ مەرەيتويى اياسىندا وسىنداي ءبىرتۋار تۇلعالاردى ەسكە الىپ, ولاردىڭ مۇراسىن جاستارىمىزعا جانە بۇكىل الەمگە پاش ەتۋىمىز كەرەك», دەپ قاداپ ايتقان ەكەن. ولاي بولسا, بۇكىل ءومىرىن ەلدىڭ تۇتاستىعىن ساقتاپ, تاۋەلسىزدىگىن قورعاۋ, بىرلىگىن نىعايتۋ جولىندا ات ۇستىندە وتكىزگەن, حالقىنىڭ قامىن ويلاپ حاننىڭ قاھارىنا ىلىككەن, جايىق بويىنىڭ داڭقتى تۋماسى, ءارى جىراۋ, ءارى باتىر, ءارى بي, ءارى اسكەري قولباسشى, ءارى مەملەكەت قايراتكەرى بورتوعاش ۇلى جيەمبەتتىڭ ەسىمى اۋدانىمىزدىڭ اتاۋىنا ابدەن لايىق دەپ سانايمىز. قازىرگى جوعالعانىمىز تابىلىپ, وشكەنىمىز قايتا جانىپ جاتقاندا ونىڭ ەسىمىن ەسكەرۋسىز, ۇمىت قالدىرعانىمىز ۇيات-اق. ول قازاقتىڭ اتىشۋلى تۇلعالارىنىڭ اراسىنان توردەن ورىن الاتىنىنا بۇكىل قازاق جۇرتشىلىعى كامىل سەنەدى.
وتەگەن اقىشەۆ,
زەينەتكەر
اتىراۋ وبلىسى,
يندەر اۋدانى,
يندەر كەنتى
