ادەبيەت • 21 مامىر, 2021

جازۋ تاقتالارى

390 رەت
كورسەتىلدى
5 مين
وقۋ ءۇشىن

قازاق قوعامىنىڭ بۇگىنگى كۇرمەۋلى ماسەلەسىنىڭ ءبىرى – وقۋ. انىعىراق ايتقاندا, وقىرماننىڭ قازاق كوركەم شىعارمالارىن وقۋى. بۇل ماسەلەنىڭ ايتىلىپ جۇرگەنىنە كوپ جىل بولدى ءھام ايتىلا بەرەتىن سەكىلدى. قالامگەردىڭ ء«تاتتى تامۇعىنان» بۋىرقانىپ شىق­قان شىعارماسى وقىلماسا, اۆتوردىڭ دا جاعدايى مۇشكىل. ايتسە دە, جازۋعا جارالعان جاندار جازباي كەتە الا ما؟ ول مۇمكىن بە؟..
ادەبي ساۋالدامامىزدىڭ كەزەكتى قوناعى – جازۋ ءستيلى ەرەك ديدار امانتاي. ءداستۇرلى سۇراق: نە جازىپ ءجۇرسىز؟

جازۋ تاقتالارى

– جالپى, ءبىز نە جازىپ ءجۇرمىز, قاي مانەردە, كىم تۇرعىسىندا, قۇراعان سوي­لەم بايانداي ما, سۋرەتتەي مە, تالقى­لاي ما, قايسىندا بەيتاراپتىلىق كوپ, نە­سىن­دە پافوس باسىم, فالش قايدان تۋا­دى, ارزان دۇنيە قايتىپ ءماتىن ىشىنە كىرە­دى, جاعدايدىڭ شىرقىن, جاعىمدى – جاعىم­سىزدىڭ كوركىن, قالىپتاسقان قارىم-قاتىناستىڭ ەركىن, قاقىن بۇزىپ, جان-جاعىن جايپاپ, سايىپقىران ەر­دىڭ بەينەسىنە كۇيە جاعىپ, قاھارمان وبرازدىڭ ومىرىنە ويران سالىپ, جالعان سويلەپ, قورىتىندىعا كولەڭكە ءتۇسىرىپ, تۇنىعىن لايلاپ, كەڭىستىگىن جايلاپ, ۋاقىتىندا سايران قۇرىپ, ىزدەگەن ىزگى نيەتىن ىزىمەن جويىپ, وسىرگەن جاقسىلىق وسكىنىن قىناداي قىرىپ, وي ورىسىندە وپاسىزدار ءورىپ جۇرەدى, شىنايىلىقتىڭ تىلەۋىن تىلەپ, ادالعا جاق, ارامعا قاس بوپ ءومىر سۇرگەندە... اۆتور, جازۋشى جازىپ جاتىپ وقىرمانعا جولداعان ۋاقيعانىڭ, سورىن قايناتتى.

ۋاقيعا – ماعىنا تۋدىرۋشى, قارىم-قاتى­ناس قۇرالى ءتىل – جەتكىزۋشى. سويلەم­نىڭ رەتى – كوركى ەمەس, ماعىنا شارتى. ءماتىن سويلەمدەردەن تۇرادى, سويلەم – سوز­دەردەن, ءسوز – تاڭبالاردان. ءبىر تاڭبا – ءبىر ءارىپ – ءبىر دىبىس. سوسىن, ءبىر ءتار­تىپ. دەمەك بىر­نەشە دىبىستىڭ تاڭبا­لانۋى اكۋس­تيكالىق وبرازدى قۇرايدى, اكۋس­تي­كالىق وبراز تۇسىنىكتى بەلگىلەيدى.

شىعارما تاقىرىبىن اتاۋىنان كورەمىز, بىراق اۆتوردىڭ اتى-ءجونى قان­شالىقتى قاجەت, چەحوۆ اڭگىمەنىڭ باسى مەن سوڭىن قيىپ الۋ كەرەك دەگەن وسيەت ايتتى, مەن, كەرىسىنشە, كىرىسپەسى مەن كۇرمەۋىن قالدىرىپ, ورتاسىن ويىپ الىپ تاستاۋ قاجەت دەر ەدىم.

تۇسىنىكسىزدىك تابيعاتى, سيپاتى قاسا­قانا نە ادەيى كورسەتىلۋى ءتيىس ەمەس, بىراق كومەسكى ءماتىن انىق سويلەمنەن ارتىق.

سوزدە مەتافورا عانا تەرەڭ. بىرجاقتى مەتافورا جوق. مەتا­فورا – سان قىرلى. ادە­بيەت انىق­تاماعا كونبەيدى, انىق­تاماق ارەكەتى – نەعايبىل. ول ءتول زاڭى­نا عانا باعىنادى.

اقىلدى ويدىڭ عۇمىرىن شەكسىز ءماتىن, كۇڭگىرت ءمانى عانا ۇزارتا الادى. ون سەگىز مىڭ عالامدا ون سەگىز مىڭ ونەر بار.

ونەردىڭ اقيقاتى قاشاندا – سولقىل­داق, ون ەكى ءورىم قام­شى­داي, قاي قىرىمەن تيسە دە اششى.

الەمتانۋدا, ءتىپتى, ادامتانۋدا, ادەبي تىلدەن گورى انشەيىن ءتىلدىڭ (احمەت بايتۇر­سىن ۇلى) قا­رىمى دا, قابىلەتى دە زور. في­لو­­سوفيادا مويىندالعان, عى­لىمدا دالەلدەنگەن, ەسكى اقيقات, تاڭعالىپ قاجەتى بار ما ەكەن.     

ءبىز بىلمەيتىن شىعارمىز, ءبىلۋىمىز دە, استە, مۇمكىن ەمەس. ادەبيەت دەگەنىمىز نە, باسىنا تۋعان ءبىر زامانعا دا توتەپ بەرە المادى, جۇرت كىتاپ وقۋىن دوعارىپ ەدى, قالامگەردىڭ توز-توزى شىقتى, بىراق سوندا دا, كومەكتەسىپ الەك­پىز, قولداۋعا تىرىسامىز, قۇر­مەتىمىز ايعاق, قۇشاعىمىز اشىق, الايدا سۇراعىمىز كوپ, ءبىز ونى قالاي ءتۇسىنىپ ءجۇرمىز.

الدە, ادەبيەت ادامنىڭ ءوزى مە, جوق, قو­عام­دىق قاتىناستاردىڭ ايناسى ما, مۇم­كىن, سالدارى شىعار, دالىرەك, سەبەبى مە.

راسىندا, ءبىز ادەبيەتتىڭ نە ەكەنىن بىلمەي جازامىز. ءبىلىپ جازۋ دا شارت ەمەس. ءارى جازا الماي جۇرگەنىمىز بىلمەگەن­دىك­تەن ەمەس, قوعامنىڭ كوڭىلى سۋىدى, وقىر­مان كىتاپتان الىستادى, اجىرادى, ەندى – تانىمايدى.

بەيتانىس وقىرمان, ءبىز ەندى سەنى مازا­لامايمىز, جازباۋىمىز دا مۇمكىن, بۇرىن جازعان راقات ەدى, قازىر جازباعان دا باقىت, ەشكىمگە تاۋەلدى ەمەسسىڭ, كوزىمىزدى ساتىپ, كومەك ىزدەپ جۇر­مەيمىز, ونەردى ايتىپ ورەك­پىگەندى دە توقتاتامىز, ءبىز, جازۋشى قاۋىم, تاريحقا كەتتىك, بۇ جاقتاعى تاريحتى ءبىز جازىپ بولدىق, ەندى و جاقتاعى تاريح قىزىقتىرادى, بىراق قاي جولمەن, قانداي سوقپاقپەن وتپەكپىز, «قالاي تۋعانىمىز ەسىمىزدە جوق, قالاي ولەتىنىمىز تاعى بەلگىسىز» (گەرمان مەلۆيلل, الەك­ساندر سولجەنيتسىن), ء«ولىم تاجىريبەسى» كىم­دە بار (البەر كاميۋ), پەندە بالاسى ولىم­نەن قايمىقپايدى, بەي­باق ءومىر­دى قيمايدى, وي­دان شار­شادىق, شىعار­ما­شىلىق مەح­ناتتان قاجىدىق, زاتتاي توزدىق, ايتپاقشى, ونەر قازانى قا­بىل­­­داماعانىمەن, اجالدى مويىن­­دا­ماعانىمەن, تابيعاتىن تۇسىن­بەگەنىمەن ۇلى (وسيپ ماندەلشتام).

مەنى قازىرگى ۋاقىت قالىپ­تاسىپ وتىرعان جاعدايلار جازۋدان دا قاتتى ويلاندىرادى, ۇرەيلەندىرەدى, مازالايدى.

كونە مىسىردا اتاقتى ادامنىڭ ابى­روي-بەدەلىن ءتۇسىرۋ ماقساتىندا قويىل­عان ەسكەرتكىشىنە جاساعان قاتەلىك­تەرىن ءتىزىپ جازىپ قويادى ەكەن, تاقتاعا تۇسكەن بۇل جازۋلار بۇگىنگى زامانعا دەيىن جەتتى, ول بەيباقتار ەندى ءبىزدىڭ الدىمىزدا دا ماسقارا بولدى.

– «وقىرمان كىتاپتان الىستادى» دەگەن الاڭىڭىز, ارينە, ورىندى. دەگەنمەن, جاس ۇرپاققا, جاقسى كۇندەرگە سەنەيىك.

سوڭعى جاڭالىقتار