ورتاق سۋدان ۇلەس الساق
ورتاق وزەندى بىرلەسىپ پايدالانۋ باعىتىندا جاسالعان كەلىسىمدەر بار. مىسالى, 1998 جىلى قازاقستان, قىرعىزستان جانە وزبەكستان اراسىندا وسىنداي كەلىسىم دە قابىلداندى, وعان كەيىنىرەك تاجىكستان مەملەكەتى دە قوسىلعان بولاتىن. الايدا بۇل قۇجات تالاپتارى ءالى كۇنگە تولىق ورىندالعان جوق. وسىنىڭ سالدارىنان سايىن دالانى كوكتەي ءوتىپ جاتقان سىردىڭ ارىنى تەجەلىپ, جەردەن نەسىبە تەرگەن جۇرتتىڭ ۋايىمىن قالىڭداتىپ تۇر.
ارينە, جۇرتتىڭ ءبارىن تىعىرىققا تىرەپ وتىرعان بۇگىنگى تاپشىلىق بىردەن پايدا بولا قويعان جوق. ەڭ اۋەلى كورشىلەس مەملەكەتتەر ءوز اۋماقتارىنداعى سۋ قويمالارىن يرريگاتسيالىق جۇيەدەن ەنەرگەتيكالىق ماقساتقا بەيىمدەي باستادى. ودان بولەك, حالىقارالىق زاڭدىلىقتارعا قايشى بولسا دا ءبىر وزەننەن ۇلەس الا وتىرىپ, ءوز ەلدەرىندە بىرنەشە قويما سالدى. سۋ ساعاسىندا وتىرعان اعايىن بۇل تاراپتا قازاقستاننىڭ كەلىسىمىن دە سۇراۋدى ارتىق كورگەنىن تاعى بىلەمىز.
ەكى مىڭىنشى جىلى شاردارا سۋ قويماسىنان سىرداريا ارناسىنا 12 149 ملن تەكشە مەتر سۋ جىبەرىلىپتى. سودان كەيىنگى جىلدارى بۇل كولەم ءوسىپ وتىرعان, 2010 جىلى ءتىپتى 25 509 ملن تەكشە مەترگە جەتكەن. سوڭعى 2-3 جىلدا كورسەتكىش قايتا تومەندەي باستاپتى. بىلتىر شاردارانىڭ شاراسىنان بىزگە قاراي بوساتىلعانى 10 201 ملن, ونىڭ وبلىسقا جەتكەنى 9 826 ملن تەكشە مەتر عانا.
وسى جىلدارى قىزىلوردا وبلىسىندا ەگىس كولەمى, اسىرەسە سۋدى كوپ قاجەت ەتەتىن كۇرىشتىكتەر ايتارلىقتاي ارتقانى راس. مىسالى, وسىدان 10 جىل بۇرىن شيەلى اۋدانى ديقاندارى 8 400 گەكتارعا كۇرىش ەكسە, قازىر 13 مىڭ گەكتارعا جۋىقتاپ وتىر. بارلىق اۋداندا دا سىردىڭ برەندىنە اينالعان ءونىم ەگىلگەن القاپتار ۇلعايىپ بارادى.
مەملەكەتتەر اراسىنداعى سۋ ءبولۋ كەلىسىمىنىڭ ورىندالا بەرمەيتىنىن مىنادان-اق بايقاۋعا بولادى. مىسالى, 2019 جىلدىڭ قاراشاسىندا مەملەكەتارالىق سۋ شارۋاشىلىعىن ۇيلەستىرۋ كوميسسياسىنىڭ الماتىدا وتكەن 77-وتىرىسىندا شارداراعا تۇسەتىن سۋ كولەمى 12 ملرد 375 ملن تەكشە مەتر بولىپ بەلگىلەنگەنىمەن, سونىڭ
9 ملرد 963 ملن تەكشە مەترى عانا كەلدى. كەلەسى جىلى وتكەن كوميسسيا باسقوسۋىندا ءساۋىر مەن قىركۇيەك ارالىعىنداعى بىزگە تيەسىلى سۋ 6 ملرد 441 ملن تەكشە مەتر بولعانىمەن, سۋ قويماسىنا ونىڭ
49 پايىزى عانا تۇسكەن.
ەلباسىنىڭ باستاماسىمەن جۇزەگە اسقان «سىرداريا وزەنىنىڭ ارناسىن رەتتەۋ جانە ارال تەڭىزىنىڭ سولتۇستىك بولىگىن ساقتاۋ» جوباسىنىڭ ءبىرىنشى كەزەڭىندەگى جۇمىستار اياسىندا كىشى ارال تەڭىزى پايدا بولدى. الىپ ايدىن ايماق ەكوجۇيەسىنىڭ جاقسارۋىنا اسەر ەتىپ, بالىق شارۋاشىلىعىن دا دامىتۋعا سەرپىن بەرىپ وتىر. بىراق قازىرگى سۋ تاپشىلىعى ونىڭ دا كەلەشەگىن كومەسكىلەندىرىپ تۇرعانىن جاسىرىپ قالۋعا بولمايدى. وسى كىشى ارالدىڭ سۋى بىلتىرعى تاپشىلىق كەزىندە 5 ملرد تەكشە مەترگە ازايعان. بۇل – شاردارا سۋ قويماسىنداعى سۋمەن بىردەي كولەم. ماماندار وسىلاي جالعاسا بەرسە, از جىلدا تەڭىزدىڭ دە تابانى كورىنەتىنىن ايتادى.
وسىدان 21 جىل بۇرىن ارالعا سىرداريادان 3 ملرد 865 ملن تەكشە مەتر سۋ بارىپتى. ودان كەيىنگى جىلدارى بۇل كورسەتكىشتىڭ ەسەلەپ وسە بەرگەنى بايقالادى. بىراق وتكەن جىلى كۇرت ازايىپ, تەڭىزگە بار بولعانى 1 ملرد 659 ملن تەكشە مەتر سۋ تۇسكەن.
قازىر وبلىستاعى ءتيىستى سالا وكىلدەرى داريا ارناسىن باعىپ, سۋ كولەمىن ۇلعايتۋدىڭ شارالارىن جاساپ-اق جاتىر. ارال-سىرداريا باسسەيندىك ينسپەكتسياسى, «قازسۋشار» رمك وبلىستىق فيليالى, تابيعي رەسۋرستار جانە تابيعات پايدالانۋدى رەتتەۋ باسقارماسى وكىلدەرى جاعدايدى ۇدايى باقىلاپ تۇر.
– سىرداريا وزەنىنىڭ جوعارعى اعىسىندا ورنالاسقان سۋ قويمالارىنىڭ ەنەرگەتيكالىق رەجىمگە كوشىرىلۋىنە بايلانىستى شاردارا سۋ قويماسىندا قىس پەن كوكتەمدە سۋ مولايىپ, جاز ايلارىندا مەجەدەن از ءتۇسۋى جانە سوڭعى جىلدارى كەلەتىن سۋ كولەمىنىڭ ازايۋى (2017 جىلى – 23,1 ملرد م3, 2018 جىلى – 15,4 ملرد م3, 2019 جىلى – 14,6 ملرد م3, 2020 جىلى – 12,8 ملرد م3) بايقالادى. وسىنىڭ سالدارىنان وتكەن جىلى تۇركىستان, قىزىلوردا وبلىستارىنىڭ سۋارمالى ەگىستىگىندە سۋ جەتپەي, داريانىڭ تومەنگى اعىسىندا ورنالاسقان كولدەر جۇيەسىنە, ارال تەڭىزىنە مەجەلەنگەن سۋ تۇسپەي قالدى. بۇگىندە شاردارا مەن كوكساراي سۋ رەتتەگىشىندە 5,8 ملرد تەكشە مەتر سۋ جيناقتالىپ, ۆەگەتاتسيالىق كەزەڭدە تۇركىستان, قىزىلوردا وبلىستارىنىڭ سۋارمالى ەگىستىگى جانە ەكولوگيالىق قاجەتتىلىكتەر ءۇشىن تومەنگى اعىسقا سەكۋندىنا 590 تەكشە مەتر سۋ تاستالۋدا, – دەيدى ارال-سىرداريا باسسەيندىك ينسپەكتسياسىنىڭ باسشىسى سەيىلبەك نۇرىمبەتوۆ.
سۋ تاپشىلىعىنا بايلانىستى ينسپەكتسيا تاراپىنان سۋ كودەكسىنىڭ 82-بابى تالاپتارىنا سايكەس ەكولوگيالىق مۇقتاجدىقتى ەسكەرە وتىرىپ, بەكىتىلگەن سۋ پايدالانۋ ليميتتەرى قايتا بەلگىلەندى. جۋىردا عانا مەملەكەتارالىق سۋ شارۋاشىلىعىن ۇيلەستىرۋ كوميسسياسىنىڭ 80-ءشى وتىرىسى ءوتىپ, وندا ورتالىق ازيا ەلدەرىنىڭ سۋ جيناۋ ليميتتەرى جانە نارىن-سىرداريا سۋ قويمالارىنىڭ ۆەگەتاتسيالىق كەزەڭگە ارنالعان جۇمىس رەجىمدەرى بەكىتىلدى.
كۇرىشتى قىسقارتۋ تىعىرىقتان شىعار جول ەمەس
جالپى, اۋىلشارۋاشىلىق ونىمدەرىن ءارتاراپتاندىرۋ دۇركىن-دۇركىن كوتەرىلىپ, وسى باعىتتا تالاي ءىس-شارالار ۇيىمداستىرىلعانىن بىلەمىز. بىراق سودان شىققان ناتيجە شامالى بولىپ تۇر.
تاعى ءبىر ماسەلە بار, وسى كۇنى تاپشىلىقتان قينالماي شىعۋدىڭ ءبىر جولى رەتىندە كۇرىش القاپتارىن قىسقارتۋ باستالىپ كەتتى. سۋدى ۇنەمدەۋگە سەپتىگى بولادى دەگەن بۇل باستامانىڭ باياندى بولارىنا جەرگىلىكتى عالىمدار دا, ۇزاق جىل شارۋاشىلىقتا جۇمىس ىستەگەن تاجىريبەلى ماماندار دا سەنبەيدى.
– وسىدان 20-30 جىل بۇرىن كۇرىش ەگىلگەن القاپتاردىڭ ءبىرشاما بولىگى بوس قالعان. سول ۋاقىتتا ينجەنەرلىك جۇيەگە كەلتىرىلگەن كوپتەگەن القاپتان ايىرىلدىق تا قالدىق. شەڭگەل مەن جيدە باسىپ, سورى بەتىنە شىعىپ, جارامسىز جەرگە اينالدى. قازىر كۇرىشتەن باس تارتساق, سول جاعداي قايتالانادى. ءبىز وسى ءونىم ارقىلى عانا جەردىڭ مەليوراتيۆتىك جاعدايىن ءبىر قالىپتا ۇستاپ تۇرمىز, – دەيدى قوعام قايراتكەرى قوجاحمەت بايماحانوۆ. – وبلىستىڭ باستى بايلىعى – ينجەنەرلىك جۇيەگە كەلتىرىلگەن جەرى. مۇنداي اۋقىمدى القاپ باسقا بىردە-ءبىر وبلىستا جوق. كۇرىشتى قىسقارتۋ – وسى جەردەن ايىرىلۋ دەگەن ءسوز. قازىر وبلىستاعى 120-دان استام اۋىلدىڭ كۇنكورىس كوزى وسى كۇرىشكە بايلانىستى بولىپ وتىرعاندىقتان, ورتاق سۋدان الار ۇلەسىمىزدى مولايتۋ جاعىن قاراستىرۋىمىز كەرەك.
كۇرىشكە سۇرانىس جىل سايىن ارتپاسا, كەمىمەيدى. مىسالى, قازىر الەم بويىنشا جىلىنا 730 ملن توننا كۇرىش وندىرەدى, جەر ءجۇزى حالقىنىڭ جالپى تۇتىناتىنى بۇدان الدەقايدا كوپ. سوندىقتان ەگىس الدىنداعى سۋ جاعدايىنا قاراي كۇرىش القابىن شەكتەگەن دۇرىس. ال ونى ازايتۋ دەگەنىڭىز, ەلدىڭ نەسىبەسىنە قول سالۋمەن بىردەي.
سۋ تاپشىلىعىنىڭ سىردىڭ ەكونوميكاسىمەن قاتار ەكولوگياسىنا دا قاتەرى كوپ. بۇرىنعى دارمەنى قالماعان داريا قازىر ادام دا, مال دا كەشىپ وتەتىندەي كۇيگە ءتۇستى. سوڭعى جىلدارى وبلىس اۋماعىنداعى 17 كولدىڭ تابانى قۋ تاقىرعا اينالىپ, بۇرىنعى مىڭداعان ايدىننان قالعان 200 كولدىڭ تەڭ جارتىسى جارىم-جارتىلاي عانا تولىپ تۇر. قامباش سەكىلدى ءىرى ايدىن سوڭعى 2 جىلدا جاعالاۋىنان ەداۋىر جىراقتاپ كەتتى. وسى ماسەلەگە بايلانىستى جەرگىلىكتى «ارداگەرلەر داۋىسى» قوعامدىق ۇيىمى مەملەكەت باسشىسىنا حات جولداپ وتىر.
1993 جىلى قىزىلوردا قالاسىندا قازاقستان, وزبەكستان, قىرعىزستان, تاجىكستان مەن تۇرىكمەنستان مەملەكەتتەرى باسشىلارىنىڭ قاتىسۋىمەن وتكەن كەزدەسۋدە قابىلدانعان ترانسشەكارالىق سۋ قورلارىن پايدالانۋدىڭ مولشەرى تۋرالى كەلىسىم ءالى كۇنگە ءوز كۇشىن جويعان جوق. سوعان قاراماستان, ورتاق سۋدى پايدالانۋدا ۇتىلىپ وتىرعان تۇسىمىز كوپ.
ارداگەرلەر وسىعان بايلانىستى ەلىمىزدە سۋ رەسۋستارىنىڭ قاۋىپسىزدىگىن قالىپتاستىراتىن ارنايى كوميسسيا قۇرىپ, ترانسشەكارالىق سۋدى ءبولۋ جونىندەگى 1993 جىلعى كەلىسىم تالاپتارىنىڭ ورىندالۋىنا كۇش سالۋ قاجەتتىگىن ۇسىنادى. سونىمەن قاتار وزەننىڭ جوعارعى ارناسىندا قازاقستاننىڭ كەلىسىمىنسىز سۋ قويمالارىن سالۋعا جول بەرمەۋگە, «سىرداريا وزەنىنىڭ ارناسىن رەتتەۋ جانە ارال تەڭىزىنىڭ سولتۇستىك بولىگىن ساقتاۋ» جوباسىنىڭ ەكىنشى كەزەڭىن جەدەلدەتە جۇزەگە اسىرۋعا قول جەتكىزىپ, الماتى قالاسىنداعى ارالدى قۇتقارۋدىڭ حالىقارالىق قورىن ارال قالاسىنا كوشىرۋ كەرەك.
– داريانىڭ سۋى دا, مۇڭى دا ورتاق مەملەكەتتەر وكىلدەرىنەن توپ جاساقتاپ, وزەن بويىن جاعالاپ, ونداعى قويمالار مەن ەلەكتر ەنەرگياسىن ءوندىرۋ ماقساتىندا سالىنعان قۇرىلىستاردى تەكسەرۋ كەرەك. وزەننىڭ تومەنگى ساعاسىندا قالىپتاسىپ وتىرعان قازىرگى جاعدايدى دا كورسەتۋىمىز قاجەت, – دەيدى شارۋاشىلىقتا تاجىريبە جيناپ, اۋدان, قالا باسقارعان قوجاحمەت ءمادىباي ۇلى. – قازىر ەگىلگەن كۇرىشتى سۋعا باستىراتىن كەزەڭ. ءدال وسى كەزدە سۋ الا الماساق, وندا ەرتەڭ ءونىم بولادى دەپ ۇمىتتەنۋدىڭ ءجونى جوق. تىم بولماسا, وسى كەزدە كەرەكتى كولەمدى الۋعا كۇش سالۋىمىز كەرەك ەدى. ورتالىق ازياداعى باسقا مەملەكەتتەردە وسى سالادا ارنايى مينيسترلىك قۇرىلعان, ال بىزدە ولارمەن تەڭ دارەجەدە كەلىسسوز جۇرگىزە الاتىن قاۋقارلى قۇرىلىم جوق.
سونىمەن قىستا تولىپ, جازدا سولىپ اعاتىن سىرداريانىڭ بيىلعى احۋالى ادام ايارلىقتاي. قايىرى كورىنىپ جاتقان قايران وزەننىڭ وسى قالپىندا ارالعا تامشىسى بارادى دەۋگە سەنۋ قيىن. ەل اراسىندا «بۇل سىردارياعا نە بولدى؟» دەگەن تاڭدانىس ارالاس ساۋال كوپ. ايماقتىڭ كۇرەتامىرى سانالاتىن وزەننىڭ وسىنداي كۇيىن كوزبەن كورگەن جۇرتتىڭ كوڭىلىندە الاڭ بارىن دا جاسىرۋدىڭ ءجونى جوق.
ال سولىقتاپ جاتقان دارياعا ءبىر ءسات ءتىل بىتسە, «ەي, ادامدار, ارىنىمدى قولدان تەجەيتىندەي سەندەرگە مەن نە جازدىم؟» دەپ سۇرايتىنداي...
قىزىلوردا وبلىسى
