كەيبىرەۋلەردىڭ كەدەيلىگى سونشالىقتى – اقشاسىنان باسقا دىمى جوق», دەگەندى سەنەكا دا ايتقان. وسى كەدەيلىك ماسەلەسىن 200 جىلدان بەرى ىندەتە زەرتتەگەن ەلدەر, ءوز توقتامىن ايتقان عالىمدار دا جەتكىلىكتى. ادام ادام بولعالى قوعامنان قالماي ىلەسىپ كەلە جاتقان بايلىق پەن كەدەيلىكتىڭ اراجىگىن اجىراتۋ ماسەلەسىنە XVIII عاسىردان باستاپ XX عاسىردىڭ ءبىرىنشى جارتىسىنا دەيىن ا.سميت, د.ريكاردو, ت.مالتۋس, گ.سپەنسەر, ج.پرۋدون, ە.رەكليۋ, ك.ماركس, چ.بۋت, س.راۋنتري سىندى عۇمىرىن ارناعان وقىمىستىلار بار. گ.سپەنسەر سياقتى عالىمدار كەدەيلىكتى تۇلعا دامۋىنىڭ قوزعاۋشى كۇشى رەتىندە باعالاسا, ف.گيددەنس كەدەيلىكتى ءبىر جاعىنان الەۋمەتتىك پروگرەسس سەرىگى دەپ تە بىلەدى.
سونىمەن نەگە ءبىز اياق استىنان كەدەيلىك تۋرالى ويلانا قالدىق؟ ءومىردىڭ وزىنەن الىنعان وقيعالاردى ايتپاعاندا, جۋىردا كوزىمىز تۇسكەن مىنا جايت بىزگە مازا بەرمەدى. اياق استىنان ادامنىڭ اقىلىنا سىيمايتىن وتە كوپ اقشانى لوتەرەيا ارقىلى ۇتىپ العان ءبىر بەيباق اشتان ولگەن كورىنەدى. بىردەن ويىمىزعا وسىعان ۇقساس وقيعالار ساپ ەتە قالدى.
ەرتەرەكتە, ماسكەۋدە قايىرشى كەمپىر قايتىس بولعاندا, دورباسىنان شىرىگەن 7 مىڭ رۋبل شىققانىن تالاي باق جارىسا جازعانى ەسىمىزگە ءتۇستى. بۇل سوما – ول زامان ءۇشىن كوپ اقشا. سول سياقتى اقتوبەدەگى «بۋكينيست» دۇكەنىن ۇزاق جىل باسقارعان شال ءىستى بولعاندا, ۇيىنەن 100 مىڭ سوم تابىلعان, بۇل سوما دا ەندى وتە قوماقتى. ال ەندى ونىڭ ءوزى دە, ءۇي ءىشى دە ەش كيىم اۋىستىرماي, وتە ناشار ءومىر سۇرگەنىن قالاي تۇسىندىرۋگە بولادى؟
«مەنىڭ دە ۆ. دەگەن الپىستارداعى كورشىم جالعىز تۇردى. اكە-شەشەدەن قالعان پاتەرى جانە ءوزى العان پاتەرى مەن ەكى ساياجايى دا بار. قايىرشىنىڭ كۇيىن كەشتى, كورشىلەر اياپ تاماق بەرىپ تۇردىق. وعان «انا ارتىق پاتەر, ساياجايلارىڭدى ساتىپ, ادام سياقتى جاقسى ءومىر سۇرسەڭشى» دەپ ءبارى ايتتى. تىڭدامايدى عوي, كىمگە قالدىرايىن دەپ جۇرگەنىن؟!», دەيدى ءبىر دوسىمىز.
بولعان ۇستىنە بولا بەرسە دەيتىن تويىمسىزدىق پەن اشكوزدىك اۋەلدەن كەي ادامداردىڭ قانىنا ءسىڭىپ كەتكەن, قاي قوعامدا دا وسىنىڭ دالەلى بار. ال جيعان-تەرگەن بايلىعىن وزىنە جۇمسامايتىن جانداردىكى – ناعىز دەرت. ادامداردىڭ ميىنداعى كەدەيلىكتى تۇسىندىرمەك بولعان كەيبىر ارىپتەستەرىمىز 2001 جىلى «بينگودان» 25 ملن رۋبل ۇتىپ العان وقيعانىڭ نەمەن اياقتالعانىن تومەندەگىدەي باياندايدى.
«اسپاننان جاۋعان اقشا» بۇلارعا دا باقىت اكەلمەگەن. وعان دەيىن قالا شەتىندە, ەسكى پاتەردە ەكى بالامەن ءومىر ءسۇرىپ جاتقان جاڭا ميلليونەرلەر باقانداي 25 ملن سوم قولدارىنا تۇسكەندە نە ىستەگەن؟ الدىمەن, ارينە, بورىكتەرىن اسپانعا اتىپ قۋانادى. كۇندە داستارقان, كۇندە توي, بۇل قۋانىشتى اتاپ ءوتۋ ءتىپتى بىرنەشە جىلعا سوزىلعان. جومارت ميلليونەرلەر قۋانعاندارى سونشالىقتى, ەشكىمگە ەسىگىن جاپپاعان, تالاي دوس-جارانعا وڭدى-سولدى كومەكتەسكەندەي دە بولعان. دەگەنمەن اقشانىڭ ءتۇبى كورىنىپ كەلە جاتقانىن سەزگەن ەرلى-زايىپتىلار ەڭ بولماسا قالعان قاراجاتقا دۇرىس پاتەر, ەكى ۇلعا كولىك الماق بولادى. بۇل ارەكەتتەرى وڭعارىلىپ, جاقسى اۋدانداعى جاڭا پاتەرگە وزدەرى عانا ەمەس, كۇندەگى ىردۋ-دىردۋ, ىشىمدىك پەن ايعاي-شۋ قوسا كوشىپ كەلدى. كورشىلەرىنىڭ ايتۋىنشا, ەشقاشان جينالماعان ەليتالىق باسپانا 2-3 ايدا كىر-قوقىسقا تولىپ, توزىپ كەتەدى. وسىنداي «كوڭىلدى» كۇندەردە ۇيدەن ءورت شىعىپ, ونسىز دا بەرەكەسى جوق بايلىق ءبىر كۇندە كۇلگە اينالادى. دەنساۋلىعىنا قاراماعان ايەلى بۇل وقيعادان كەيىن كوپ ۇزاماي كوز جۇمسا, ەرى ەكى ۇلىمەن ولمەلى كەمپىر-شالدىڭ قولىنا كوشىپ بارىپ, قالعان ومىرلەرىندە پاتەرلەرىن جالعا بەرۋمەن كۇن كورىپ جاتقان جاعدايى بار-مىس.
كەدەيلىك ماسەلەسىن زەرتتەۋدە ۇلەسىن قوسقان ەكونوميستەر مەن الەۋمەتتانۋشىلار دا از ەمەس. ت.مالتۋستىڭ كوزقاراسى بويىنشا, مەملەكەتتىك كومەك جۇيەسى وسىنداي ادامداردىڭ سانىن تەك قانا ارتتىرادى, بۇل پروتسەسس اشتىق, ءارتۇرلى اۋرۋ, سوعىس سياقتى ءتيىمدى «كومەكشىلەر» ارقىلى رەتتەلىپ وتىرماق. بۇل تاعدىردىڭ سىيى ما, سىناعى ما؟
مىنە, وسىلاي, ءبىر ادامدار قيىنشىلىققا مويىماي, جوقتان بار جاسايتىن بولسا, كەلەسىلەرى ەن بايلىقتى ءاپ-ساتتە كۇلگە اينالدىرا سالادى. سوندىقتان كەدەيلىكتىڭ ناقتى ولشەمدەرىن انىقتاۋ مۇمكىن ەمەس. كەدەيلىكتىڭ ەڭ اۋىر ءتۇرى – قايىرشىلىق. اسىرەسە, ساناداعى قايىرشىلىق.
