بىلتىر ەۋروپا وداعى 2030 جىلعا قاراي پارنيكتىك گاز شىعارۋدى 1990 جىلعى دەڭگەيدەن 55 پايىزعا دەيىن تومەندەتۋ تۋرالى ۇجىمدىق شەشىم شىعاردى. ال 2050 جىلى بۇل كورسەتكىش نولگە ءتۇسۋى ءتيىس. وسىعان بايلانىستى ەۋروپالىق كوميسسيا قازىرگى تاڭدا ناقتى ساياسي وزگەرىستەر ارقىلى ءوز مىندەتتەمەسىن ورىنداۋعا كىرىستى.
قازىرگى تاڭدا پورتۋگاليا بيلىگى ازىرلەگەن قۇجات ەۋروپالىق كوميسسيانىڭ قاراۋىنا جىبەرىلدى. قوعامدىق كولىكتەر, باسقا دا كولىكتەر سەكىلدى, پارنيكتىك گازداردى كوپ بولەتىنى بەلگىلى. سوندىقتان, ونىڭ قابىلدانۋى – ۋاقىت ەنشىسىندەگى شارۋا.
ءبىر قىزىعى, قوعامدىق كولىكتەردى جاڭعىرتۋ اياسىندا ترامۆاي قىزمەتى قايتا تۇلەمەك. مۇنىڭ باستى سەبەبى ترامۆاي ەلەكتر ارقىلى جۇرەدى. ال ەلەكتر توعىن قازىرگى تاڭدا جاسىل ەنەرگيا كوزدەرى ارقىلى الۋدىڭ مۇمكىندىگى زور. بۇل سالانىڭ ەۋروپالىقتاردى قىزىقتىرىپ وتىرعانى دا وسى.
جالپى, پورتۋگاليادا ترامۆاي بۇرىننان بار. ەڭ العاشقى وسى قوعامدىق كولىك جولاعى 1895 جىلى پورتۋ قالاسىندا اشىلعان ەكەن. سودان بەرى تالاي تاريحتى باستان وتكەرگەن. وتكەن عاسىردىڭ ورتا شەنىندە ءتىپتى حالىق قاتىنايتىن نەگىزگى قوعامدىق كولىك سانالعان. الايدا جاڭا زاماناۋي اۆتوبۋستاردىڭ قۇراستىرىلۋىمەن بىرتىندەپ قولدانىستان شىعا باستاعان. ماسەلەن, 1980-2000 جىلدارى پورتۋگالياداعى كوپتەگەن ترامۆاي كومپانيالارى جابىلىپ, ونىڭ تەمىر جولدارى الىنىپ تاستالدى.
دەگەنمەن, كەيىنگى ۋاقىتتا پورتۋگاليا ترامۆاي قىزمەتىنە قايتا كوڭىل بولۋگە كىرىستى. ماسەلەن, 2017 جىلى ەل استاناسى ليسسابون قالاسىنىڭ اكىمشىلىگى شاھارداعى قوعامدىق كولىك قىزمەتىن تولىقتاي ءوز باقىلاۋىنا الدى. ال 2018 جىلى ترامۆاي كولىگىن قالپىنا كەلتىرۋگە كىرىسىپ, 1995 جىلى جابىلىپ قالعان جەلىنى قايتادان ىسكە قوستى. وتكەن اپتادا قالا اكىمى فەرناندو مەدينا جاڭادان 15 ترامۆاي ساتىپ الۋ ءۇشىن 43 ملن ەۋرو بولىنەتىنىن مالىمدەدى.
مۇنداي ءۇردىس پورتۋگالياعا عانا ءتان ەمەس. كەيىنگى جىلدارى كارى قۇرلىقتىڭ بىرقاتار ەلى ترامۆاي قىزمەتىنىڭ قادىرىن تۇسىنە باستادى دەسەك, ارتىق ايتقاندىق ەمەس. ماسەلەن, گەرمانيا دا وسىنداي جەلىنى قايتا جاڭعىرتۋدى جوسپارلاپ وتىر.
بەرلين قالاسىنىڭ اكىمشىلىگى قالاداعى قوعامدىق كولىككە بولىنەتىن قاراجاتتىڭ ءبىرازى وسى ترامۆاي قىزمەتىنە جۇمسالاتىنىن حابارلاعان. اتاپ ايتقاندا, الداعى 15 جىلدا 70 شاقىرىم جەلى سالىنىپ, وعان 28 ملن ەۋرو جۇمسالادى.
ستراسبۋرگ قالاسىنىڭ بيلىگى 2017 جىلى رەين ارقىلى وتەتىن ترامۆاي جەلىسىن قايتا ىسكە قوستى. اتالعان جۇيە 1945 جىلى جابىلىپ قالعان ەدى. ۇلىبريتانيانىڭ نوتتينگەم قالاسىندا دا 70 جىل بويى توقتاپ تۇرعان ترامۆاي جەلىسى قايتا جۇرە باستادى.
مۇنداي باستاما يتاليانىڭ ميلان جانە ريم قالالارىندا دا جالعاسىن تاۋىپ وتىر. ال يسپانيا بيلىگى تاياۋدا سەۆيليا قالاسىنداعى ترامۆاي قىزمەتىن قايتا جاڭعىرتۋعا 20 ملن ەۋرو قاراجات بولىنەتىنىن حابارلادى.
ەۋروپالىقتاردىڭ اتالعان سالاعا كوڭىل ءبولۋى بەكەر ەمەس. عالىمدار جەر بەتىنىڭ كۇرت جىلىنا باستاعانىن, ءتيىستى شارالار قابىلدانباسا, ادامزاتقا قاۋىپ ءتونىپ تۇرعانىن ايتىپ, دابىل قاعىپ جۇرگەنىنە ءبىراز ۋاقىت بولدى. جىل سايىن ەۋروپا مەن ازيادا سۋ تاسقىنى بولىپ, كوپتەگەن ادام زارداپ شەگەدى. ىشكى افريكادا قۇرعاقشىلىق كۇشەيىپ, كوپتەگەن وزەن-كول تارتىلىپ, قورشاعان ورتا زيان شەگىپ وتىر. امەريكا دۇلەي داۋىلدىڭ زاردابىن تارتادى.
كەيىنگى 35 جىلدا جەر-جاھان كۇرت جىلىنعان. ناسا-نىڭ مالىمەتىنە سۇيەنسەك, XIX عاسىرمەن سالىستىرعاندا, جەردەگى ورتاشا تەمپەراتۋرا 1 گرادۋسقا كوتەرىلگەن. ماسەلەن, 2010 جىلدان بەرى الەم بەس رەت رەكوردتىق دەڭگەيدە ىسىعان. عالىمدار مۇنىڭ نەگىزگى سەبەبى – كومىرقىشقىل گاز بەن جىلىجاي گازدارىنىڭ اۋاعا كوپتەپ شىعارىلۋى ەكەنىن ايتادى.
اسىرەسە, كليماتتىڭ وزگەرۋى سەبەبىنەن ماڭگىلىككە مىزعىماستاي كورىنەتىن مۇزدىقتاردىڭ ەرۋى الاڭداتىپ وتىر. مۇزدىقتاردىڭ «كوكەسى» انتاركتيدا مەن اركتيكادا ورنالاسقانى بەلگىلى. الدا-جالدا جەردىڭ استى مەن ۇستىندە جاتقان وسى اق قۇرساۋ تولىقتاي ەري قالسا, تەڭىز دەڭگەيى 60-70 مەترگە دەيىن كوتەرىلۋى مۇمكىن. مۇنداي جاعدايدا جەر پلانەتاسىنىڭ ءبىراز بولىگىن سۋ باساتىنى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى.
وكىنىشكە قاراي, قازىرگى تاڭدا اركتيكانىڭ دا, انتاركتيدانىڭ دا مۇز قاباتى كەسەك-كەسەگىمەن وپىرىلىپ جاتىر. ويتكەنى كليماتتىڭ وزگەرۋى ماڭگى مۇز جاپقان ايماقتاعى سۋدىڭ دا جىلىنۋىنا اكەلىپ سوققان. سونىڭ سالدارىنان جىلىنعان سۋ مۇزداردى بۇرىنعىدان دا جىلدام ەرىتە تۇسكەن.
1980 جىلدان بەرى اركتيكادا 2,5 ملن شارشى شاقىرىم مۇز جويىلىپ كەتىپتى. National Geographic زەرتتەۋشىلەرىنىڭ مالىمەتتەرىنە سۇيەنسەك, 2050 جىلعا قاراي اركتيكادا 520 مىڭ شارشى شاقىرىم مۇز عانا قالۋى مۇمكىن. گرەنلانديا 2002 جىلدان بەرى ءار ماۋسىم سايىن ورتاشا ەسەپپەن 287 ملرد توننا مۇز جوعالتادى.
كولورادو شتاتىنداعى قار جانە مۇز دەرەكتەرى ۇلتتىق ورتالىعىنىڭ دەرەكتەرى كورسەتكەندەي, 2020 جىلى اركتيكانىڭ ءدال ورتاسىندا بۇرىن-سوڭدى كەزدەسپەگەن جۇقا مۇز قالدى. تاياۋدا جاريالانعان زەرتتەۋدە اركتيكاداعى بەرينگ تەڭىزىندەگى قىسقى مۇز 2018 جانە 2019 جىلدارى سوڭعى 5500 جىلداعى ەڭ تومەنگى دەڭگەيگە تۇسكەن.
وعان قوسا, تەڭىز مۇزىنىڭ كولەمى عانا ەمەس, ونىڭ قالىڭدىعى دا جۇقارىپ بارادى. ەرۋى وتە باياۋ, قاتقانىنا ءبىراز بولعان تەڭىز مۇزى بۇكىل مۇز قاباتىنىڭ 1 پايىزىن عانا قۇرايدى. قازىر ءبىر جىلدىق مۇز باسىمدىققا يە. وسىلايشا, تەڭىزدىڭ اق جابىنى تەز ەرۋگە بەيىم. عالىمدار الداعى 10-20 جىلدىڭ كولەمىندە اركتيكا مۇحيتىندا جازدىڭ اياعىندا مۇلدەم مۇز قالمايدى دەپ بولجاپ وتىر.
وعان قوسا, گرەنلانديا مۇز جابىنىنىڭ جاعدايى دا ءماز ەمەس. اركتيكاداعى جىلىنۋ جاھاندىق جىلىنۋدىڭ ورتاشا ەسەبىمەن سالىستىرعاندا ەكى ەسە تەز ءجۇرىپ جاتىر. كەيىنگى جيىرما جىلدا گرەنلاندياداعى مۇزدىڭ ەرۋ كولەمى ءۇش ەسە وسكەن. الداعى ون جىلدا بۇل ءۇردىس جالعاسا بەرمەك. وسىلايشا, مۇنداي ەرۋ تەڭىز دەڭگەيىن 7 مەترگە دەيىن كوتەرىپ, جاعالاۋلارداعى قالالاردى سۋ استىنا قالدىرادى.
دەرەكتەرگە سۇيەنسەك, بۇعان كىنالىلەردىڭ ءبىرى – پارنيكتىك گازداردى كوپ شىعاراتىن كولىكتەر. ماسەلەن, ەۋروپا قورشاعان ورتا اگەنتتىگىنىڭ مالىمەتىنە ساي, 2017 جىلى ەۋروپا وداعى ەلدەرى شىعارعان پارنيكتىك گازداردىڭ 27 پايىزى وسى كولىكتەرگە تيەسىلى. سونىڭ ىشىندە 72 پايىزى اۆتوكولىكتەردەن كەلەدى. سوندىقتان, كارى قۇرلىقتىڭ قوعامدىق كولىككە الاڭداۋى بەكەر ەمەس.
ايتا كەتەرلىگى, ەو-عا جاھاندىق پارنيكتىك گاز شىعارۋدىڭ 10 پايىزى عانا تيەسىلى. سوندىقتان كليماتتىڭ جىلىنۋىن باسەڭدەتۋ ءۇشىن ەۋروپالىقتاردىڭ ارەكەتى جەتكىلىكسىز. ەندەشە, ەۋروپا وداعى ەلدەرىنىڭ ترامۆاي قىزمەتىن جاڭعىرتۋعا كىرىسۋى باسقالارعا ۇلگى بولۋى ءتيىس.
