الەم • 17 مامىر، 2021

كارى قۇرلىق ترامۆايعا قىزىعادى

23 رەت كورسەتىلدى

تاياۋدا پورتۋگاليا كوروناۆيرۋس داعدارىسىمەن كۇرەسكە بولىنەتىن قارجىنىڭ قالاي جۇمسالاتىنىن جاريالادى. اتالعان جوسپارعا سۇيەنسەك، قاراجاتتىڭ ءبىراز بولىگى قالاداعى قوعامدىق كولىكتەردى جاڭعىرتۋعا بولىنبەك. 

بىلتىر ەۋروپا وداعى 2030 جىلعا قاراي پارنيكتىك گاز شىعارۋدى 1990 جىلعى دەڭگەيدەن 55 پايىزعا دەيىن تومەندەتۋ تۋرالى ۇجىمدىق شەشىم شىعاردى. ال 2050 جىلى بۇل كورسەتكىش نولگە ءتۇسۋى ءتيىس. وسىعان بايلانىستى ەۋروپالىق كوميسسيا قازىرگى تاڭدا ناقتى ساياسي وزگەرىستەر ارقىلى ءوز مىندەتتەمەسىن ورىنداۋعا كىرىستى.

قازىرگى تاڭدا پورتۋگاليا بيلىگى ازىرلەگەن قۇجات ەۋروپالىق كوميس­سيانىڭ قاراۋىنا جىبەرىلدى. قوعام­دىق كولىكتەر، باسقا دا كولىكتەر سەكىل­دى، پارنيكتىك گازداردى كوپ بولەتى­نى بەلگىلى. سوندىقتان، ونىڭ قابىل­دانۋى – ۋاقىت ەنشىسىندەگى شارۋا.

ءبىر قىزىعى، قوعامدىق كولىكتەردى جاڭعىرتۋ اياسىندا ترامۆاي قىزمەتى قايتا تۇلەمەك. مۇنىڭ باستى سەبەبى ترامۆاي ەلەكتر ارقىلى جۇرەدى. ال ەلەكتر توعىن قازىرگى تاڭدا جا­سىل ەنەرگيا كوزدەرى ارقىلى الۋدىڭ مۇم­كىندىگى زور. بۇل سالانىڭ ەۋروپا­لىق­تاردى قىزىقتىرىپ وتىرعانى دا وسى.

جالپى، پورتۋگاليادا ترامۆاي بۇرىننان بار. ەڭ العاشقى وسى قوعامدىق كولىك جولاعى 1895 جىلى پورتۋ قالاسىندا اشىل­عان ەكەن. سودان بەرى تالاي تاريح­تى باستان وت­­كەر­گەن. وتكەن عاسىر­دىڭ ورتا شە­نىندە ءتىپتى حالىق قاتى­ناي­تىن نە­گىزگى قو­عام­دىق كولىك سانال­عان. الاي­دا جاڭا زاماناۋي اۆتوبۋستار­دىڭ قۇ­راس­تىرى­لۋىمەن بىرتىندەپ قولدانىستان شىعا باستاعان. ماسەلەن، 1980-2000 جىل­دارى پورتۋگالياداعى كوپتەگەن ترام­ۆاي كومپانيالارى جابىلىپ، ونىڭ تەمىر جولدارى الىنىپ تاس­تالدى.

دەگەنمەن، كەيىنگى ۋاقىتتا پورتۋ­گاليا ترامۆاي قىزمەتىنە قايتا كوڭىل بولۋگە كىرىستى. ماسەلەن، 2017 جىلى ەل استاناسى ليسسابون قالاسىنىڭ اكىمشىلىگى شاھارداعى قوعامدىق كولىك قىزمەتىن تولىقتاي ءوز باقىلاۋىنا الدى. ال 2018 جىلى ترامۆاي كولىگىن قالپىنا كەلتىرۋگە كىرىسىپ، 1995 جىلى جابىلىپ قالعان جەلىنى قايتادان ىسكە قوستى. وتكەن اپتادا قالا اكىمى فەرناندو مەدينا جاڭادان 15 ترامۆاي ساتىپ الۋ ءۇشىن 43 ملن ەۋرو بولىنەتىنىن مالىمدەدى.

مۇنداي ءۇردىس پورتۋگالياعا عانا ءتان ەمەس. كەيىنگى جىلدارى كارى قۇر­لىقتىڭ بىرقاتار ەلى ترامۆاي قىز­مەتىنىڭ قادىرىن تۇسىنە باستادى دەسەك، ارتىق ايتقاندىق ەمەس. ماسەلەن، گەر­مانيا دا وسىنداي جەلىنى قايتا جاڭعىرتۋدى جوسپارلاپ وتىر.

بەرلين قالاسىنىڭ اكىمشىلىگى قالاداعى قوعامدىق كولىككە بولى­نەتىن قاراجاتتىڭ ءبىرازى وسى ترامۆاي قىزمەتىنە جۇمسالاتىنىن حابار­لاعان. اتاپ ايتقاندا، الداعى 15 جىلدا 70 شاقىرىم جەلى سالىنىپ، وعان 28 ملن ەۋرو جۇمسالادى.

ستراسبۋرگ قالاسىنىڭ بيلىگى 2017 جىلى رەين ارقىلى وتەتىن ترامۆاي جەلىسىن قايتا ىسكە قوستى. اتالعان جۇيە 1945 جىلى جابىلىپ قالعان ەدى. ۇلىبريتانيانىڭ نوتتينگەم قالا­سىندا دا 70 جىل بويى توقتاپ تۇرعان ترامۆاي جەلىسى قايتا جۇرە باستادى.

مۇنداي باستاما يتاليانىڭ ميلان جانە ريم قالالارىندا دا جالعاسىن تاۋىپ وتىر. ال يسپانيا بي­لىگى تاياۋدا سەۆيليا قالاسىنداعى ترام­ۆاي قىزمەتىن قايتا جاڭعىرتۋعا 20 ملن ەۋرو قاراجات بولىنەتىنىن حابارلادى.

ەۋروپالىقتاردىڭ اتالعان سالاعا كوڭىل ءبولۋى بەكەر ەمەس. عالىمدار جەر بەتىنىڭ كۇرت جىلىنا باستاعانىن، ءتيىستى شارالار قابىلدانباسا، ادام­زاتقا قاۋىپ ءتونىپ تۇرعانىن ايتىپ، دابىل قاعىپ جۇرگەنىنە ءبىراز ۋاقىت بولدى. جىل سايىن ەۋروپا مەن ازيا­دا سۋ تاسقىنى بولىپ، كوپتەگەن ادام زارداپ شەگەدى. ىشكى افريكادا قۇرعاقشىلىق كۇشەيىپ، كوپتەگەن وزەن-كول تارتىلىپ، قورشاعان ورتا زيان شەگىپ وتىر. امەريكا دۇلەي داۋىلدىڭ زاردابىن تارتادى.

كەيىنگى 35 جىلدا جەر-جاھان كۇرت جىلىنعان. ناسا-نىڭ مالى­مەتىنە سۇيەنسەك، XIX عاسىرمەن سالىس­تىر­عاندا، جەردەگى ورتاشا تەمپەراتۋرا 1 گرادۋسقا كوتەرىلگەن. ماسەلەن، 2010 جىلدان بەرى الەم بەس رەت رەكوردتىق دەڭگەيدە ىسىعان. عالىمدار مۇنىڭ نەگىزگى سەبەبى – كومىرقىشقىل گاز بەن جىلىجاي گازدارىنىڭ اۋاعا كوپتەپ شىعارىلۋى ەكەنىن ايتادى.

اسىرەسە، كليماتتىڭ وزگەرۋى سەبە­بىنەن ماڭگىلىككە مىزعىماستاي كو­رى­نەتىن مۇزدىقتاردىڭ ەرۋى الاڭ­داتىپ وتىر. مۇزدىقتاردىڭ «كوكەسى» انتاركتيدا مەن اركتيكادا ورنا­لاس­قانى بەلگىلى. الدا-جالدا جەردىڭ استى مەن ۇستىندە جاتقان وسى اق قۇرساۋ تولىقتاي ەري قالسا، تەڭىز دەڭگەيى 60-70 مەترگە دەيىن كوتەرىلۋى مۇمكىن. مۇنداي جاعدايدا جەر پلانەتاسىنىڭ ءبىراز بولىگىن سۋ باساتىنى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى.

وكىنىشكە قاراي، قازىرگى تاڭدا اركتيكانىڭ دا، انتاركتيدا­نىڭ دا مۇز قاباتى كەسەك-كەسەگىمەن وپىرىلىپ جاتىر. ويتكەنى كليمات­تىڭ وزگەرۋى ماڭگى مۇز جاپقان اي­ماق­­تاعى سۋدىڭ دا جىلىنۋىنا اكە­لىپ سوققان. سونىڭ سالدارىنان جىلىن­عان سۋ مۇزداردى بۇرىنعىدان دا جىلدام ەرىتە تۇسكەن.

1980 جىلدان بەرى اركتيكادا 2،5 ملن شارشى شاقىرىم مۇز جويىلىپ كەتىپتى. National Geographic زەرت­تەۋشىلەرىنىڭ مالىمەتتەرىنە سۇيەنسەك، 2050 جىلعا قاراي ارك­تيكادا 520 مىڭ شارشى شاقىرىم مۇز عانا قالۋى مۇمكىن. گرەنلانديا 2002 جىلدان بەرى ءار ماۋسىم سايىن ورتاشا ەسەپپەن 287 ملرد توننا مۇز جوعالتادى.

كولورادو شتاتىنداعى قار جانە مۇز دەرەكتەرى ۇلتتىق ورتالىعى­نىڭ دەرەكتەرى كورسەتكەندەي، 2020 جىلى اركتيكانىڭ ءدال ورتاسىندا بۇرىن-سوڭدى كەزدەسپەگەن جۇقا مۇز قالدى. تاياۋدا جاريالانعان زەرتتەۋ­دە اركتيكاداعى بەرينگ تەڭىزىندەگى قىسقى مۇز 2018 جانە 2019 جىلدارى سوڭعى 5500 جىلداعى ەڭ تومەنگى دەڭگەيگە تۇسكەن.

وعان قوسا، تەڭىز مۇزىنىڭ كولەمى عانا ەمەس، ونىڭ قالىڭدىعى دا جۇقا­رىپ بارادى. ەرۋى وتە باياۋ، قاتقانىنا ءبىراز بولعان تەڭىز مۇزى بۇكىل مۇز قاباتىنىڭ 1 پايىزىن عانا قۇرايدى. قازىر ءبىر جىلدىق مۇز باسىمدىققا يە. وسىلايشا، تەڭىزدىڭ اق جابىنى تەز ەرۋگە بەيىم. عالىمدار الداعى 10-20 جىلدىڭ كولەمىندە اركتيكا مۇحيتىندا جازدىڭ اياعىندا مۇلدەم مۇز قالمايدى دەپ بولجاپ وتىر.

وعان قوسا، گرەنلانديا مۇز جابى­نىنىڭ جاعدايى دا ءماز ەمەس. ارك­­­تيكاداعى جىلىنۋ جاھاندىق جى­لى­نۋ­دىڭ ورتاشا ەسەبىمەن سالىس­تىرعاندا ەكى ەسە تەز ءجۇرىپ جاتىر. كەيىنگى جيىرما جىلدا گرەن­لان­دياداعى مۇزدىڭ ەرۋ كولەمى ءۇش ەسە وسكەن. الداعى ون جىلدا بۇل ءۇردىس جالعاسا بەرمەك. وسىلايشا، مۇنداي ەرۋ تەڭىز دەڭگەيىن 7 مەترگە دەيىن كوتەرىپ، جاعالاۋلارداعى قالالاردى سۋ استىنا قالدىرادى.

دەرەكتەرگە سۇيەنسەك، بۇعان كى­نالى­لەردىڭ ءبىرى – پارنيكتىك گازدار­دى كوپ شىعاراتىن كولىكتەر. ما­سەلەن، ەۋروپا قورشاعان ورتا اگەنت­تىگى­نىڭ مالىمەتىنە ساي، 2017 جىلى ەۋرو­پا وداعى ەلدەرى شىعارعان پارنيكتىك گازداردىڭ 27 پايىزى وسى كولىكتەرگە تيەسىلى. سونىڭ ىشىن­دە 72 پايىزى اۆتوكولىكتەردەن كەلەدى. سوندىقتان، كارى قۇرلىقتىڭ قوعام­دىق كولىككە الاڭداۋى بەكەر ەمەس.

ايتا كەتەرلىگى، ەو-عا جاھاندىق پارنيكتىك گاز شىعارۋدىڭ 10 پايىزى عانا تيەسىلى. سوندىقتان كليمات­تىڭ جىلىنۋىن باسەڭدەتۋ ءۇشىن ەۋرو­پالىقتاردىڭ ارەكەتى جەتكىلىكسىز. ەندەشە، ەۋروپا وداعى ەلدەرىنىڭ ترام­ۆاي قىزمەتىن جاڭعىرتۋعا كىرىسۋى باسقالارعا ۇلگى بولۋى ءتيىس.

سوڭعى جاڭالىقتار

كىتاپسىز دا دۇنيە بوس

پىكىر • بۇگىن، 09:33

جاس شەشەندەر سايىسى

وقيعا • بۇگىن، 09:29

ەل ەرتەڭىنە قامقورلىق كۇشەيەدى

باعدارلامالار • بۇگىن، 09:21

جاستارمەن جۇزدەسۋ

وقيعا • بۇگىن، 09:13

اۋىل بالالارىنىڭ ءۇمىتىن ۇكىلەيدى

باعدارلامالار • بۇگىن، 09:05

قانت ءوندىرىسىنىڭ قاۋقارى قانداي؟

ەكونوميكا • بۇگىن، 08:51

ىندەتپەن كۇرەستە ىركىلمەگەن مامان

كوروناۆيرۋس • بۇگىن، 08:34

ارمانىنا جەتكەن جان

رۋحانيات • بۇگىن، 08:30

وتانشىلدىق – تاۋەلسىزدىك تىرەگى

رۋحانيات • بۇگىن، 08:16

العىس ارقالاعان جاناشىر جاندار

مەديتسينا • بۇگىن، 08:01

حەم اعاي

ادەبيەت • كەشە

نەسيە كورسەتكىشى ارتتى

ەكونوميكا • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار