تاريف ساياساتى: كوتەرەتىن – مينيسترلىك, تاياق جەيتىن – كوميتەت

مىسال رەتىندە ەلەكتر ەنەرگياسىن الا­يىق. ويتكەنى وسى جىلدىڭ 1 ساۋىرىنەن باس­تاپ ەنەرگيا وندىرەتىن ۇيىمداردىڭ ءتاريفى ورتاشا ەسەپپەن 15 پايىزعا قىمباتتادى. باسىن اشىپ الاتىن ءبىر ماسەلە, بۇل ءتاريفتىڭ باعاسىن ەنەرگەتيكا مينيسترلىگى كوتەردى. سەبەبى مينيسترلىك ەلەكتر ەنەرگەتيكاسى سالاسىنداعى مەم­لەكەتتىك ساياساتتى جۇزەگە اسىراتىن ۋاكى­لەتتى ورگان بولىپ سانالادى. ەنەر­گيا وندىرەتىن ۇيىمدار ءۇشىن شەكتى تاريف­تەردى بەكىتۋ دە ءدال وسى ۆەدومستۆونىڭ قۇزى­رەتىنە جاتادى.

ەنەرگەتيكا مينيسترلىگىنە ەرەكشە ەكپىن بەرە توقتالۋىمىزدىڭ وزىندىك سەبە­بى بار. ويتكەنى تاريف جايلى ءسوز بولسا, ەڭ الدىمەن اۋىزعا تابيعي مونوپوليا­لار­دى رەتتەۋ كوميتەتى ورالادى. ال جو­عا­رىدا ءبىز اتاعان ءتاريفتىڭ 15 پايىزعا قىم­بات­تاۋىنا بۇل كوميتەتتىڭ ەش قاتىسى جوق. قالاي دەيسىز بە؟ تۇسىندىرەيىك.

ءيا, كوميتەت تابيعي مونوپوليالار سۋبەكتىلەرىنىڭ قىزمەتىن مەملەكەتتىك تۇرعىدان رەتتەيدى. ءبىز مىسالعا الىپ وتىرعان ەلەكتر ەنەرگيا­سىن بەرۋ دە ءدال وسى تابيعي مونوپو­ليالار سالاسىنا جاتادى. بۇل كوميتەت ۇلتتىق ەكونوميكا مينيسترلىگىنە باعىنادى.

دەمەك تۇپكىلىكتى تۇتىنۋشىعا, ياعني قاراپايىم حالىققا جول تارتاتىن ەلەكتر ەنەرگياسىنىڭ باعا قۇرىلىمىنا بىرنەشە ۇيىمنىڭ اسەرى بار. سوندىقتان تاريف بەكىتىلگەن كەزدە ءۇش ءتۇرلى شىعىن ەس­كەرىلەدى. ءبىرىنشى – ستانسالاردان ەلەكتر ەنەر­گياسىن ساتىپ الۋ. تاريف قۇرى­لى­­مى­نىڭ 50 پايىزدان استامى وسىعان جۇم­سالاتىن شىعىنداردان تۇرادى. مۇنى «ەلەكتر ەنەرگەتيكاسى تۋرالى» زاڭ­عا سايكەس, ەنەرگەتيكا مينيسترلىگى وزگە مەكەمەلەردىڭ كەلىسىمىنسىز-اق ءبىر ءوزى بەكىتەدى. ەكىنشى – ەلەكتر ەنەرگياسىن بەرۋ. اتالعان شىعىننىڭ تاريف قۇرى­لى­مىنداعى ۇلەسى شامامەن 40 پايىزدى قۇرايدى. بۇل بەس جىلعا بەكىتىلەدى. بە­كى­تەتىن – تابيعي مونوپوليالاردى رەت­تەۋ كوميتەتى. سوڭعى وزگەرىستەردەن كە­يىن ونىڭ دا كوتەرىلۋى ابدەن مۇمكىن. تەك شامامەن 5 پايىزى عانا ەنەرگيامەن جاب­دىقتاۋشى ۇيىمداردىڭ وندىرىستىك شى­عىندارىنا جۇمسالادى. مۇنى دا تابي­عي مونوپوليالاردى رەتتەۋ كوميتەتى بە­كىتەدى. بايقاعاندارىڭىزداي, تاريف قۇرىلىمىنىڭ كوپ بولىگى ەنەرگەتيكا مينيسترلىگىنىڭ موينىندا. ال كوميتەتتىڭ ۇلەسى ءتىپتى ماردىمسىز.

جوعارىدا ايتقانىمىزداي, وسى جىل­دىڭ 1 ساۋىرىنەن باستاپ ەنەرگەتيكا مي­نيستر­لىگى ەلەكتر ەنەرگياسىن وندىرەتىن 37 كوم­پانيا ءۇشىن شەكتى تاريفتەردى 15 پا­­يىزعا ءوسىردى. دەمەك ەنەرگيامەن جاب­دىق­­تاۋشى ۇيىمدار دا ءتاريفتى كو­بەي­تۋگە ۇسىنىس تاستايدى دەگەن ءسوز. ويت­كەنى ەلەكتر ەنەرگياسىن وندىرۋشىلەر ءتا­ريف­تى كوتەرگەن سوڭ, بۇقارالىق اقپارات قۇ­رال­­دارىندا تارالعان بولجام بويىنشا تۇپ­كىلىكتى تۇتىنۋشىعا جول تارتاتىن ەلەكتر ەنەرگياسىنىڭ 1 كۆت/ساعاتى شامامەن 13 پايىزعا قىمباتتايدى. ال ەنەر­گيامەن جابدىقتاۋشى ۇيىمداردىڭ قىز­مەتى تابيعي مونوپوليالاردى رەتتەۋ كوميتەتىنىڭ قۇزىرەتىنە جاتادى. ياعني الدىڭعى اربا قايدا جۇرسە, سوڭعى اربا­نىڭ سوندا جۇرەتىنى بەلگىلى.

وسىنىڭ ءبارىن ەسكەرسەك, «ەنەرگيا­مەن جابدىقتاۋشى ۇيىمدار تابيعي مو­نو­پوليالاردى رەتتەۋ كوميتەتىنەن تا­ريف باعاسىن كوتەرۋدى تالاپ ەتتى» دەگەن جا­ڭال­ىقتاردىڭ جىلت ەتەتىن ۋاقىتى الىس ەمەس. ويتكەنى وندىرۋشىدەن الاتىن ەلەكتر ەنەرگياسى قىمباتتاسا, ونى حالىققا جەتكىزۋشى ۇيىمنىڭ دا ءوز ۇپا­يىن تۇگەندەرى انىق. ال كوميتەت ونسىز دا بىرنەشە جىل بويى كوممۋنالدىق قىز­مەت­تەردىڭ ءتاريفىن بارىنشا تەجەپ كەلەدى. سەبەبى تاريفتەردى وسىرمەۋ تۋرا­لى پرەزيدەنتتەن تاپسىرما بار. ونىڭ ۇس­تى­نە پاندەميا جاعدايىندا كوممۋنال­دىق قىزمەتتەردى قىمباتتاتۋ تيتىقتاپ وتىر­عان تۇرعىندارعا ءتىپتى اۋىر تيەرى داۋسىز.

ەندى مىنا ءبىر قىزىقتى ستاتيستيكاعا نازار اۋدارايىقشى. ەلەكتر ەنەرگيا­سى­نىڭ قىمباتتاۋىنا ەڭ الدىمەن وندىرۋ­شى­­­لەر ءۇشىن بەكىتىلەتىن شەكتى تاريف­تەر­­­دىڭ ءوسۋى تۇرتكى بولادى ەكەن. ال بۇل ءتا­­ريف­تى ەنەر­گەتيكا مينيسترلىگى كوتەرە­دى. ماسە­لەن, 2019 جىلدىڭ 1 قازا­نى­نان باس­­تاپ ەلەكتر ەنەرگياسىن وندىرۋ­شى­لەر­گە ار­نال­عان شەكتى تاريف ورتاشا ەسەپ­پەن 15,7 پا­يىزعا قىمباتتاعان. تيى­سىن­شە, ەلەكتر قۋا­تى­­نىڭ جۇكتەمەنى كوتە­رۋ دا­يىن­­دىعىن قام­­تا­­ماسىز ەتۋ قىزمەت­تەرى­نىڭ قۇنى 30 پا­يىز­عا ارتتى. وسىنىڭ سالدارىنان 2020 جىل­­دىڭ 1 قاڭتارىنان باس­تاپ تۇپ­كىلىك­تى تۇ­­تىنۋ­­شى يگىلىگىن كورەتىن ەلەكتر ەنەر­گيا­­سى­نىڭ قۇنى 8 پايىزعا شا­رىقتاپ شىعا كەلدى.

ەلەكتر ەنەرگياسىن وندىرۋشىلەرگە ارنال­عان شەكتى تاريف بىلتىر دا كوتەرىل­دى. ەستەرىڭىزدە بولسا, شەكتى تاريف 2020 جىل­دىڭ 1 شىلدەسىنەن باستاپ ورتاشا ەسەپ­پەن 17 پايىزعا ءوستى. بۇل جاعداي دا تۇپ­كىلىكتى تۇتىنۋشىعا جول تارتاتىن ەلەكتر ەنەرگياسىنىڭ باعاسىن 7 پايىزعا قىمباتتاتىپ جىبەردى.

اتالعان ەكى جاعدايدا دا حالىقتىڭ سىن-ساداعى شەكتى ءتاريفتى ەڭ ءبىرىنشى بولىپ كوتەرگەن ەنەرگەتيكا مينيسترلىگىنە ەمەس, تابيعي مونوپوليالاردى رەتتەۋ كو­ميتەتىنە باعىتتالعانى ايتپاسا دا تۇ­سىنىكتى. ءبىز جۇل جەردە كوميتەتتى اق­تاپ العالى وتىرعان جوقپىز. تەك وقىر­مانعا «داۋدىڭ باسى» قايدان شى­عىپ جات­قانىن تۇسىندىرسەك دەيمىز. ايت­پەسە, ءدال سول كوميتەتتىڭ ءبىز اتاعان ەكى جاع­دايدا دا حالىققا جەتكىزىلەتىن ەلەكتر ەنەر­گيا­سىنىڭ باعاسىن ءسال دە بولسا ارزانداتۋعا كۇش سالعانىن بىلەمىز. بۇل تۋرالى وتاندىق بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى تالاي جازدى دا.

ەندى, مىنە, ەنەرگەتيكا مينيسترلىگى ەلەكتر ەنەرگياسىن وندىرۋشىلەردىڭ شەكتى ءتا­ريفىن تاعى دا قىمباتتاتتى. دەمەك كوپ كە­شىكپەي ەنەرگيامەن جابدىقتايتىن ۇيىمدار دا باعانى وسىرەدى. تۇپتەپ كەلگەندە, بۇقارا حالىققا تاعى دا ۇلكەن سال­ماق تۇسكەلى تۇر.

ناۋرىز ايىنىڭ سوڭىندا ەنەرگەتيكا ۆيتسە-ءمينيسترى قايرات راحىموۆ ەلەكتر ەنەر­گياسىن وندىرۋشىلەرگە ارنالعان شەك­تى ءتاريفتىڭ نە ءۇشىن كوتەرىلەتىنىن ءتۇسىن­دىردى. ونىڭ ايتۋىنشا, بۇعان جاڭ­عىر­مالى ەنەرگيا كوزدەرىنە ارنالعان ۇس­تەمە­اقىنىڭ جىل سايىن ءوسۋى, ۆاليۋتا باع­امىنا بايلانىستى تەڭسەلىپ تۇراتىن يم­پورت­تىق ماتەريالدار مەن قوسالقى بول­شەك­تەر شىعىنىنىڭ ۇلعايۋى, كومىر باعا­سىنىڭ قىمباتتاۋى, گاز تاسىمالداۋ با­عاس­ىنىڭ ءوسۋى نەگىز بولعان. بۇل تۇسى­نىكتى. بىراق حالىقتى قوس بۇيىردەن قىسۋعا تاعى بولمايدى عوي.

قالاي دەسەك تە, حالىقتىڭ اشۋعا ءمىنىپ, ايبارىن توگىپ بارار جەرى – تابيعي مونو­پوليالاردى رەتتەۋ كوميتەتى. ولار ادەتتەگىدەي كوميتەتتەن حالىققا سالىن­عان جۇكتەمەنى ازايتۋدى سۇرايدى. بىراق بۇل دا قيىن شارۋا. ويتكەنى تۇپكىلىكتى تۇتى­نۋشىعا باراتىن ءونىمنىڭ ءتاريفىن كوتەر­مەگەنى ءۇشىن كوميتەتتىڭ ءوزىن سوتقا بەرەتىن ەلەكترمەن جابدىقتاۋشى ۇيىمدار بار. بۇل رەتتە بىلتىر ەلوردادا ورىن العان جاعدايدى مىسالعا الساق تا جەتكىلىكتى.

ەستەرىڭىزدە بولسا, بىلتىر 1 شىلدەدەن باستاپ ەلەكتر ەنەرگياسىن وندىرۋشىلەرگە ارنالعان شەكتى تاريف 17 پايىزعا قىم­بات­تادى. بۇل جايلى جوعارىدا ايتتىق. مىنە, وسىدان كەيىن «استاناەنەرگوسبىت» جشس تابيعي مونوپوليالاردى رەتتەۋ كو­مي­تەتىنىڭ نۇر-سۇلتان قالالىق دە­پار­­­تا­مەنتىنە تۇپكىلىكتى تۇتىنۋشىعا بارا­­تىن ەلەكتر ەنەرگياسىنىڭ ءتاريفىن 22 پا­يىزعا قىمباتتاتۋعا ءوتىنىم بەردى. ال وتكەن جىلدىڭ قانداي قيىندىقپەن ورىل­گەنى بارشاعا ايان. پاندەميا سالدارى­نان حالىقتىڭ ءبىراز بولىگى تابىسىنان ايى­رىلدى, قارىزعا باتتى. مۇنداي جاع­دايدا ەلەكتر قۋاتىنىڭ باعاسىن 22 پا­يىزعا قىمباتتاتۋ ادامگەرشىلىككە جات­­پاي­دى, ارينە. سوندىقتان دەپارتامەنت ءتا­ريفتى بار بولعانى 5 پايىزعا عانا كوتەرۋگە رۇقسات بەردى. بىراق بۇل جاع­­داي «استاناەنەرگوسبىت» جشس-ءىن قانا­عات­­تان­دىرعان جوق. ءسويتىپ كومپانيا كوميتەتتىڭ نۇر-سۇلتان قالا­لىق دەپارتامەنتىن سوتقا بەردى. «استاناەنەر­گوسبىت» سوتتا شى­عىنعا ۇشىرا­عانىن, تيىسىنشە ونىڭ ورنىن تولتىرۋ كەرەكتىگىن العا تارتتى. مىنە, مۇنداي دا جاعدايلار بولىپ تۇرادى.

ەندى تاريف ماسەلەسىنە باسقا قىرىنان كەلگەندى ءجون كورىپ وتىرمىز. ءيا, ەنەر­گەتيكا مينيسترلىگى ەلەكتر ەنەرگياسىن وندىرۋشىلەرگە ارنالعان شەكتى ءتاريفتى ءوسىردى. ارتىنشا ەلەكتر ەنەرگياسىمەن جاب­دىقتايتىن ۇيىمداردىڭ ءتاريفى قىم­بات­تادى. جاعداي وسىمەن تىنسا جاقسى عوي. جوق, قايتا وسىنىڭ سالدارىنان باس­قا دا تاريفتەردىڭ قۇنى كوتەرىلەدى. ايتا­لىق, سۋمەن جابدىقتاۋ, سۋ تارتۋ, جىلۋ­مەن جابدىقتاۋ قىزمەتتەرىنىڭ ءتاريفى قىمباتتايدى.

ماسەلەن, نۇر-سۇلتان قالاسىنداعى سۋ­مەن جابدىقتاۋ جانە سۋ تارتۋ تاريف­تەرى­نىڭ ءدال وسى جولمەن كوتەرىلگەنىن جاقسى بىلەمىز. تابيعي مونوپوليالاردى رەتتەۋ كوميتەتى نۇر-سۇلتان قالالىق دەپارتامەنتىنىڭ Facebook جەلىسىندەگى رەسمي پاراقشاسىندا جاريالانعان مالى­مەتكە سۇيەنسەك, «استانا سۋ ارناسى» مەملەكەتتىك كوممۋنالدىق كاسىپ­ورى­ن­نىڭ ءتاريفتى وسىرۋىنە «استانا-ەنەرگيا» اق-تىڭ ەلەكتر ەنەرگياسى­نىڭ قۇنىن قىمباتتاتۋى سەبەپ بولعان. سوڭ­عىسى ەلەكتر ەنەرگياسىن ءوندىرۋشى ۇيىم بولىپ سانالادى. كومپانيا وسى جىلدىڭ 1 ساۋىرىنەن باستاپ باعانى 26 پايىزعا, ياعني 1 كۆت/ساعاتتىڭ قۇ­نىن 6,17 تەڭگەدەن 7,77 تەڭگەگە دەيىن كوتەرگەن. سۋمەن جاب­دىقتاۋ جانە سۋ تارتۋ قىزمەتتەرى ءۇشىن ەلەكتر ەنەرگياسى – ستراتەگيالىق تاۋار. ونىڭ اتالعان قىزمەت تۇرلەرىنە تىكەلەي اسەر ەتەتىنى دە سوندىقتان. ءسويتىپ تۇپكى­لىك­تى تۇتىنۋشى ءۇشىن سۋدىڭ ءتاريفى 6,5 پا­يىزعا ءوستى. بۇل دەگەنىمىز – 2,91 تەڭگە. ال سۋ بۇرۋ ءتاريفى 6,9 پايىزعا نەمەسە 2,42 تەڭ­­گەگە قىمباتتادى.

تۇيىندەي كەلە ايتارىمىز, ءبىز ەشبىر مەكەمەنىڭ مۇددەسىن قورعاپ وتىرعان جوقپىز. بار بولعانى بۇقارا حالىققا ءتاريفتىڭ قالاي بەكىتىلەتىنىن, نەندەي اسەرى بارىن عانا اشىپ ايتتىق. ارعى جاعىن اركىم ءوزى-اق ءتۇسىنىپ الادى...