وقيعا قالاي باستالدى؟ بۇل سۇراققا جاۋاپ بەرمەس بۇرىن يزرايل مەن پالەستينا جانجالىنىڭ تاريحىنا ۇڭىلگەن ءجون.
وسمان يمپەرياسى تۇسىندا پالەستينا جەرىندە ارابتار مەن ەۆرەيلەردىڭ تاتۋ-ءتاتتى عۇمىر كەشكەن. الايدا XIX عاسىردىڭ سوڭىندا الەمگە تارىداي شاشىلىپ كەتكەن ەۆرەيلەر اراسىندا ۇلتتى بىرىكتىرۋ يدەياسى كۇش الا باستايدى.
«ساياسي ءسيونيزمنىڭ اكەسى» سانالاتىن جۋرناليست تەودور گەرتسل ءوزىنىڭ «The Jewish State» كىتابىندا ەۆفرات پەن تيگر ماڭايىندا مەملەكەت قۇرۋ قاجەتتىگىن جازعان ەكەن. كەيىنىرەك بۇل تۋىندى ەۆرەيلەردىڭ بويتۇمارىنا اينالدى. وسىلايشا, جان-جاقتان يەرۋساليمگە اعىلعان سيونيستىك يدەيانى سىڭىرگەن ەۆرەيلەر بىرتىندەپ تۇرعىلىقتى حالىقتىڭ جەرىن ساتىپ الا باستايدى. بىراق پالەستينالىقتار ولاردىڭ تۇپكى ماقساتىن اڭعارماي, قولىن مەزگىلىنەن كەش سەرمەپ قالدى. ءسويتىپ, ارابتارعا تيەسىلى جەرلەردىڭ باسىم بولىگىن, اسىرەسە يەرۋساليمنىڭ كوپ بولىگىن ەۆرەيلەر يەمدەنەدى.
1947 جىلى بۇۇ 181-قارارىمەن پالەستينا جەرىن ءبولىپ, پالەستينا جانە يزرايل مەملەكەتتەرىن قۇرۋ تۋرالى شەشىم قابىلدادى. بۇل قادام اراب ەلدەرى جوعارى كەڭەسىنە ۇناعان جوق. كوپ ۇزاماي-اق يەرۋساليمنىڭ ءمۇفتيى ەۆرەيلەرگە جيھاد جاريالادى.
ءبىر جىلدان سوڭ, 1948 جىلى 14 مامىردا يزرايل تاۋەلسىزدىگىن جاريالاعاندا اراب ليگاسى ولارعا سوعىس اشتى. مىسىر, يوردانيا, يراك, سيريا, ليۆان, ساۋد ارابياسى, يەمەن بىرىگىپ, يزرايلگە قارسى شىققان. بىراق تۇيەدەن ءالى ءتۇسىپ ۇلگەرمەگەن ارابتار امەريكالىقتار قولداعان ەۆرەيلەردى جەڭە العان جوق. كەرىسىنشە, پالەستينا تەرريتورياسىنىڭ 78 پايىزىنان ايىرىلىپ قالدى.
مىنە, وسىدان بەرى سەميتتەر ۇلىسىنا جاتاتىن ارابتار مەن ەۆرەيلەردىڭ باسى پىسپەي كەلەدى. العاشقى قاقتىعىستان كەيىن ەكى تاراپ بىرنەشە رەت سوعىسىپ, ونىڭ زاردابىن قاراپايىم حالىق تارتتى. اراب ليگاسى قانشا تالپىنسا دا سيونيستەردى جەڭە العان جوق. بۇگىندە ميلليونداعان پالەستينالىق ءوز ۇيىنەن ايىرىلىپ, بوسىپ كەتكەن. ارابتار ءالى كۇنگە دەيىن ءيزرايلدى بۇيىردەن شىققان شيقان سەكىلدى كورسە, ەۆرەيلەر اتاجۇرتىمىزعا كەلدىك دەپ ەسەپتەيدى.
جوعارىدا ايتىلعان سوعىس سالدارىنان ءاۋ باستا پالەستينا مەملەكەتى قۇرىلعان جوق. كەيىنىرەك, تەك 1988 جىلى الجيردە وتكەن پالەستينا ۇلتتىق كەڭەسىنىڭ سەسسياسىندا تاۋەلسىزدىگى جاريالاندى.
جانجالدىڭ ءبىر پاراسى پالەستينانىڭ ەگەمەندىگىن تانۋعا قاتىستى. بۇگىنگە دەيىن الەمنىڭ 193 مەملەكەتىنىڭ 138-ءى اتالعان ەلدىڭ تاۋەلسىزدىگىن مويىنداعان. سوعان قاراماستان, پالەستينا ءالى كۇنگە دەيىن بۇۇ-عا تولىققاندى مۇشە ەمەس. ونىڭ باستى سەبەبى مىنادا. بۇۇ قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ تۇراقتى مۇشەلەرىنىڭ ۇشەۋى – اقش, ۇلىبريتانيا جانە فرانتسيا پالەستينانىڭ ەگەمەندىگىن ءالى كۇنگە مويىنداعان جوق. ال ونسىز بۇۇ-عا تولىققاندى مۇشە اتانا المايدى.
عاسىرعا جۋىقتاعان جانجالدىڭ ۇزىن-ىرعاسى وسىنداي. جالپى, بۇل ماسەلەدە حالىقارالىق قوعامداستىقتىڭ ۇستانىمى پالەستينا جاعىندا. ماسەلەن, يزرايل يوردان وزەنىنىڭ باتىس جاعالاۋىن 1967 جىلعى «التىكۇندىك سوعىستا» باسىپ العان بولاتىن.
سودان بەرى مۇندا ەۆرەيلەردىڭ قونىسىن قالىپتاستىرۋ ارەكەتى بەلسەندى جۇرگىزىلىپ كەلەدى. قازىر ايماقتاعى 140 ەلدى مەكەندە 400 مىڭعا جۋىق ەۆرەي ءومىر سۇرەدى. ال مۇندا ناپاقاسىن ايىرىپ جۇرگەن ارابتاردىڭ سانى 2 ميلليوننان اسادى. بۇۇ قاۋىپسىزدىك كەڭەسى دە, بۇۇ دا ەۆرەيلەردىڭ قونىسىن زاڭسىز دەپ سانايدى. سوندىقتان «باتىس جاعالاۋ» ماسەلەسى ءالى كۇنگە دەيىن تۇبەگەيلى شەشىلگەن جوق.
بۇۇ قارارلارىنا سۇيەنسەك, يزرايل تاراپى «باتىس جاعالاۋدى», «گولان جوتالارىن» جانە شىعىس يەرۋساليمدى بوساتىپ, ونداعى ارابتاردى قۋدالاۋىن توقتاتۋى ءتيىس. بىراق وعان قۇلاق اسقان ەۆرەيلەر جوق. وتكەن اپتادا باستالعان قاقتىعىسقا دا شوق تاستاعان – پالەستينالىقتاردى قۋدالاۋ وقيعاسى.
يزرايل ۇكىمەتى بىرنەشە جىلدان بەرى شىعىس يەرۋساليمدەگى شەيح دجاررا اۋدانىن مەكەندەگەن 7 اراب وتباسىن كوشىرۋگە ۇمتىلىپ كەلگەن. بيىل وسى ماسەلە شىرقاۋ شەگىنە جەتىپ, پالەستينالىقتاردى باسپاناسىنان ايىرۋعا كىرىستى.
كەيىنگى اپتادا بۇل وقيعا يەرۋساليمدە قىزۋ تالقىلانىپ, نارازىلىق كۇشەيە ءتۇستى. جەتى وتباسى مەكەندەگەن ءۇيدى 1956 جىلى بۇۇ باس بولىپ, يزرايل باسىپ العان تەرريتوريالاردى مەكەندەپ, كەيىن بوسقىنعا اينالعان ارابتاردىڭ مەنشىگىنە تاپسىرعان-دى.
بىراق يزرايلدەگى «ناحالات شيمون» دەپ اتالاتىن ۇلتشىل ۇيىم اتالعان باسپانالاردى ەۆرەيلەردىڭ مەنشىگىنە بەرۋ قاجەتتىگىن العا تارتادى. اتالعان ەلدىڭ جوعارعى سوتى «شەيح دجاررا وقيعاسىنا» قاتىستى 10 مامىردا شەشىم شىعارۋى ءتيىس ەدى. مەجەلى مەرزىم جاقىندان سايىن قالا كوشەلەرىندە نارازىلىق كۇشەيىپ, باس پروكۋرور ونى كەيىنگە قالدىرۋدى سۇرادى.
وتكەن ايدا ەۆرەيلەر يەرۋساليمدە شەرۋ وتكىزىپ, «ارابتارعا ءولىم كەلسىن!» دەپ ايقايلاعان-دى. بۇل ونسىز دا جارىلايىن دەپ تۇرعان احۋالدى ودان سايىن شيەلەنىستىرىپ جىبەردى. يزرايل پوليتسەيلەرى رامازان ايىندا پالەستينالىقتارعا اۋىزاشاردان سوڭ ەسكى قالاداعى داماسك قاقپاسىنا جينالۋعا تىيىم سالىپ, كەدەرگىلەر قويدى. پالەستينالىقتار بۇل شەشىمگە قارسى شىعىپ, كەيىن يزرايل تىيىمدى الىپ تاستادى.
ونىڭ ۇستىنە, مۇسىلماندار ءۇشىن قاسيەتتى قادىر ءتۇنى مەن ءيزرايلدىڭ يەرۋساليمدى باسىپ الۋ كۇنىنە ارنالعان مەرەكەسى قاتار كەلىپ قالدى. بۇل دا جانجالدى ۋشىقتىردى. كەيىننەن يزرايل پوليتسياسى قادىر كۇنى قارساڭىندا ءال-اقسا مەشىتىنە كەلگەن مۇسىلمانداردى قۋدالادى. سونىڭ سالدارىنان بىرنەشە پالەستينالىق قازا تاۋىپ, جيىرما شاقتىسى جارالانعان.
قاسيەتتى تۇندە مۇسىلماندار قىناداي قىرىلىپ جاتقاندا «حاماس» ۇيىمى قاراپ جاتپادى. ەۆرەيلەر مەكەندەگەن ايماقتارعا راكەتادان وق جاۋدىردى. يزرايلگە كەرەگى وسى ەدى. سونى سىلتاۋراتىپ, گازا سەكتورىنا جويعىش ۇشاقتارمەن شابۋىل جاسادى. وسىلايشا, ەكى جاق تا ءبىر-ءبىرىن اتقىلاپ, قاقتىعىس ءالى توقتاعان جوق. قازىرگى تاڭدا يزرايل تاراپى پالەستينامەن شەكارا ماڭىنا اسكەرلەرىن ءۇيىپ-توگىپ, تانك بريگادالارىن ورنالاستىرا باستادى.
پالەستينا باسشىلارى اراب وتباسىلارىن ۇيلەرىنەن كۇشپەن شىعارۋ ارەكەتى «قاسيەتتى قالانى يۋدەيلەندىرۋگە» باعىتتالعان ەتنوستىق تازارتۋ دەپ ەسەپتەيتىنىن جەتكىزدى. يزرايل بۇل قاقتىعىستى «جىلجىمايتىن م ۇلىك داۋى» دەۋمەن شەكتەلىپ وتىر.
حالىقارالىق قوعامداستىق پالەستينالىق وتباسىلاردى شەيح دجارراداعى باسپاناسىنان كۇشپەن شىعارۋ ارەكەتىن سىنعا الدى. اقش مەملەكەتتىك دەپارتامەنتىنىڭ وكىلى نەد پرايس مامىر ايىنىڭ باسىندا «اقش يەرۋساليمدەگى شەيح دجاررا پەن سيلۆان اۋداندارىنداعى پالەستينالىق وتباسىلاردىڭ قۋدالانۋىنا قاتتى الاڭداۋشىلىق بىلدىرەدى. ولاردىڭ كوبى ءوز ۇيلەرىندە بىرنەشە عاسىر بويى ءومىر ءسۇردى. بۇعان دەيىن ايتىپ وتكەنىمىزدەي, شيەلەنىستى ۋشىقتىراتىن نەمەسە بەيبىتشىلىكتەن الشاقتاتاتىن قادامداردان اۋلاق بولۋ وتە ماڭىزدى», دەدى.
ەۋروپالىق كوميسسيا اراب وتباسىلارىن باسپاناسىنان زورلىقپەن كوشىرۋدى ايىپتاپ, وقيعاعا الاڭداۋشىلىق ءبىلدىردى. «مۇنداي ارەكەتتەر حالىقارالىق ادام قۇقىعى زاڭناماسىنا ساي كەلمەيدى. ءارى تەك شيەلەنىستى ورشىتەدى», دەپ مالىمدەدى ەۋروپالىق كوميسسيانىڭ سىرتقى ىستەر جانە قاۋىپسىزدىك ساياساتى جونىندەگى جەتەكشى وكىلى پيتەر ستانو.
بۇۇ ادام قۇقىقتارى جونىندەگى جوعارعى كوميسسارىنىڭ كەڭەسى 7 مامىردا يزرايل تاراپىنىڭ ارەكەتىن كەمسىتۋشىلىك دەپ باعالادى. سونداي-اق ەۆرەيلەردى باسىپ الىنعان جەرلەرگە كوشىرۋ حالىقارالىق ادام قۇقىعى زاڭناماسىنا ساي كەلمەيتىنىن مالىمدەپ, سوعىس قىلمىسى سانالاتىنىن اتاپ ءوتتى.
وسى رەتتە داۋدىڭ ءبارى يەرۋساليم قالاسىنان باستالاتىنىن ايتا كەتكەن ابزال. شاھار مۇسىلماندار ءۇشىن دە, ەۆرەيلەر ءۇشىن دە قاسيەتتى سانالادى. قالاداعى ءبىر قارىس جەردەن ايىرىلۋ – قاي-قايسىسى ءۇشىن بولسىن جەڭىلىسكە تەڭ. سوندىقتان پالەستينا دا, يزرايل دە ودان ايىرىلماۋدى كوزدەيدى.
قالانىڭ باتىس بولىگىن ەۆرەيلەر مەكەندەسە, شىعىس بولىگىندە مۇسىلماندار قونىس تەپكەن. بىراق ەڭ قاسيەتتى مەكەندەردىڭ ءبارى شىعىس يەرۋساليمدە ورنالاسقان. ماسەلەن, قاسيەتتى قابىر شىركەۋى مەن كونە قالا پالەستينالىقتارعا تيەسىلى ايماقتا. سونداي-اق ءال-اقسا مەشىتى دە وسىندا تۇر.
قورىتا ايتقاندا, حالىقارالىق قوعامداستىق ءيزرايلدىڭ «باتىس جاعالاۋ» مەن شىعىس يەرۋساليمگە قاتىستى ساياساتىن ايىپتاعانىمەن, ونى ەلەپ وتىرعان ەۆرەيلەر جوق. وتكەن اپتادا باستالعان قاقتىعىس ۇزاق مەرزىمگە سوزىلعان شيەلەنىستىڭ ءبىر پاراسى عانا. وكىنىشكە قاراي, بۇل قاسىرەت ءالى قانشاعا سوزىلاتىنى بەلگىسىز.
