الەم • 16 مامىر، 2021

قاسيەتتى ايداعى قاسىرەت

66 رەت كورسەتىلدى

پالەستينا مەن يزرايل ارا­سىنداعى قاقتىعىستىڭ توق­تاماي تۇرعانىنا ءبىر اپتا­عا جۋىقتادى. سونىڭ سال­دارىنان جۇزدەن استام ادام قازا تاۋىپ، 600-گە جۋى­عى جاراقاتتاندى. وتە وكى­نىش­تىسى، قايتىس بولعانداردىڭ باسىم بولىگى – بەيبىت تۇرعىن­دار. جارتىسىنا جۋىعى بالالار مەن ايەلدەر. بۇل قاق­تىعىس كەيىنگى جىلدارداعى شيەلەنىستىڭ ىشىندەگى ەڭ قان­قۇيلىسى بولىپ وتىر.

وقيعا قالاي باستالدى؟ بۇل سۇراققا جاۋاپ بەرمەس بۇرىن يزرايل مەن پالەستينا جانجالىنىڭ تاريحىنا ۇڭىلگەن ءجون.

وسمان يمپەرياسى تۇسىندا پا­لەس­تينا جەرىندە ارابتار مەن ەۆ­رەي­لەردىڭ تاتۋ-ءتاتتى عۇمىر كەش­كە­ن. الايدا XIX عاسىردىڭ سوڭىندا الەمگە تارىداي شاشىلىپ كەتكەن ەۆرەيلەر اراسىندا ۇلتتى بىرىكتىرۋ يدەياسى كۇش الا باستايدى.

«ساياسي ءسيونيزمنىڭ اكەسى» سانالاتىن جۋرناليست تەودور گەرتسل ءوزىنىڭ «The Jewish State» كىتابىندا ەۆفرات پەن تيگر ماڭايىندا مەملەكەت قۇرۋ قاجەتتىگىن جازعان ەكەن. كەيىنىرەك بۇل تۋىندى ەۆرەيلەردىڭ بويتۇمارىنا اينالدى. وسىلايشا، جان-جاقتان يەرۋساليمگە اعىلعان سيونيستىك يدەيانى سىڭىرگەن ەۆرەي­لەر بىرتىندەپ تۇرعىلىقتى حالىق­تىڭ جەرىن ساتىپ الا باستايدى. بىراق پالەستينالىقتار ولاردىڭ تۇپ­كى ماقساتىن اڭعارماي، قولىن مەز­گىلىنەن كەش سەرمەپ قالدى. ءسويتىپ، ارابتارعا تيەسىلى جەرلەردىڭ باسىم بولىگىن، اسىرەسە يەرۋساليمنىڭ كوپ بولىگىن ەۆرەيلەر يەمدەنەدى.

1947 جىلى بۇۇ 181-قارارىمەن پالەستينا جەرىن ءبولىپ، پالەستينا جانە يزرايل مەملەكەتتەرىن قۇرۋ تۋرالى شەشىم قابىلدادى. بۇل قادام اراب ەلدەرى جوعارى كەڭە­سىنە ۇناعان جوق. كوپ ۇزاماي-اق يەرۋ­ساليمنىڭ ءمۇفتيى ەۆرەيلەرگە جيھاد جاريالادى.

ءبىر جىلدان سوڭ، 1948 جىلى 14 مامىردا يزرايل تاۋەلسىزدىگىن جاريالاعاندا اراب ليگاسى ولارعا سوعىس اشتى. مىسىر، يوردانيا، يراك، سيريا، ليۆان، ساۋد ارابياسى، يە­مەن بىرىگىپ، يزرايلگە قارسى شىق­­­قان. بىراق تۇيەدەن ءالى ءتۇسىپ ۇل­­گەر­­­مەگەن ارابتار امەريكالىقتار قول­­داعان ەۆرەيلەردى جەڭە العان جوق. كە­رى­سىنشە، پالەستينا تەرريتوريا­سى­ن­ىڭ 78 پايىزىنان ايىرىلىپ قالدى.

مىنە، وسىدان بەرى سەميتتەر ۇلى­­سىنا جاتاتىن ارابتار مەن ەۆ­رەي­­­لەر­­دىڭ باسى پىسپەي كەلەدى. ال­عاش­­قى قاقتىعىستان كەيىن ەكى تاراپ بىر­نەشە رەت سوعىسىپ، ونىڭ زاردا­بىن قا­راپايىم حالىق تارتتى. اراب ليگا­سى قانشا تالپىنسا دا سيو­نيس­تەر­دى جەڭە العان جوق. بۇگىندە ميل­ليون­داعان پالەستينالىق ءوز ۇيىنەن ايى­رى­لىپ، بوسىپ كەتكەن. ارابتار ءالى كۇن­گە دەيىن ءيزرايلدى بۇيىردەن شىق­قان شيقان سەكىلدى كورسە، ەۆرەيلەر اتاجۇرتىمىزعا كەلدىك دەپ ەسەپتەيدى.

جوعارىدا ايتىلعان سوعىس سال­دارى­نان ءاۋ باستا پالەستينا مەملەكەتى قۇرىلعان جوق. كەيىنىرەك، تەك 1988 جىلى الجيردە وتكەن پالەس­تينا ۇلتتىق كەڭەسىنىڭ سەسسيا­سىندا تاۋەلسىزدىگى جاريالاندى.

جانجالدىڭ ءبىر پاراسى پالەس­تينانىڭ ەگەمەندىگىن تانۋعا قاتىستى. بۇگىنگە دەيىن الەمنىڭ 193 مەملەكەتىنىڭ 138-ءى اتالعان ەلدىڭ تاۋەلسىزدىگىن مويىنداعان. سوعان قاراماستان، پالەستينا ءالى كۇنگە دەيىن بۇۇ-عا تولىققاندى مۇشە ەمەس. ونىڭ باستى سەبەبى مىنادا. بۇۇ قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ تۇراقتى مۇشەلەرىنىڭ ۇشەۋى – اقش، ۇلىبريتانيا جانە فرانتسيا پالەستينانىڭ ەگەمەندىگىن ءالى كۇنگە مويىنداعان جوق. ال ونسىز بۇۇ-عا تولىققاندى مۇشە اتانا المايدى.

عاسىرعا جۋىقتاعان جانجالدىڭ ۇزىن-ىرعاسى وسىنداي. جالپى، بۇل ماسەلەدە حالىقارالىق قوعام­داستىقتىڭ ۇستانىمى پالەس­تينا جاعىندا. ماسەلەن، يزرايل يوردان وزەنىنىڭ باتىس جاعالاۋىن 1967 جىلعى «التىكۇندىك سوعىستا» باسىپ العان بولاتىن.

سودان بەرى مۇندا ەۆرەيلەردىڭ قونىسىن قالىپتاستىرۋ  ارەكەتى بەلسەندى جۇرگىزىلىپ كەلەدى. قازىر ايماقتاعى 140 ەلدى مەكەندە 400 مىڭعا جۋىق ەۆرەي ءومىر سۇرەدى. ال مۇندا ناپاقاسىن ايىرىپ جۇرگەن ارابتاردىڭ سانى 2 ميلليوننان اسادى. بۇۇ قاۋىپسىزدىك كەڭەسى دە، بۇۇ دا ەۆرەيلەردىڭ قونىسىن زاڭسىز دەپ سانايدى. سوندىقتان «باتىس جاعالاۋ» ماسەلەسى ءالى كۇنگە دەيىن تۇبەگەيلى  شەشىلگەن جوق.

بۇۇ قارارلارىنا سۇيەنسەك، يزرايل تاراپى «باتىس جاعالاۋ­دى»، «گولان جوتالارىن» جانە شى­عىس يەرۋساليمدى بوساتىپ، ون­دا­عى اراب­تاردى قۋدالاۋىن توقتاتۋى ءتيىس. بىراق وعان قۇلاق اسقان ەۆرەيلەر جوق. وتكەن اپتادا باس­تالعان قاق­تىعىسقا دا شوق تاستاعان – پالەس­تينالىقتاردى قۋدالاۋ وقيعاسى.

يزرايل ۇكىمەتى بىرنەشە جىلدان بەرى شىعىس يەرۋساليمدەگى شەيح دجاررا اۋدانىن مەكەندەگەن 7 اراب وتباسىن كوشىرۋگە ۇمتىلىپ كەلگەن. بيىل وسى ماسەلە شىرقاۋ شەگىنە جەتىپ، پالەستينالىقتاردى باسپاناسىنان ايىرۋعا كىرىستى.

كەيىنگى اپتادا بۇل وقيعا يەرۋ­ساليمدە قىزۋ تالقىلانىپ، نارا­زىلىق كۇشەيە ءتۇستى. جەتى وتباسى مەكەندەگەن ءۇيدى 1956 جىلى بۇۇ باس بولىپ، يزرايل باسىپ العان تەرريتوريالاردى مەكەندەپ، كەيىن بوسقىنعا اينالعان ارابتاردىڭ مەنشىگىنە تاپسىرعان-دى.

بىراق يزرايلدەگى «ناحالات شيمون» دەپ اتالاتىن ۇلتشىل ۇيىم اتالعان باسپانالاردى ەۆرەيلەردىڭ مەنشىگىنە بەرۋ قاجەتتىگىن العا تارتادى. اتالعان ەلدىڭ جوعارعى سوتى «شەيح دجاررا وقيعاسىنا» قاتىستى 10 مامىردا شەشىم شىعارۋى ءتيىس ەدى. مەجەلى مەرزىم جاقىندان سا­يىن قالا كوشەلەرىندە نارازىلىق كۇشەيىپ، باس پروكۋرور ونى كەيىنگە قالدىرۋدى سۇرادى.

وتكەن ايدا ەۆرەيلەر يەرۋساليم­دە شەرۋ وتكىزىپ، «ارابتارعا ءولىم كەلسىن!» دەپ ايقايلاعان-دى. بۇل  ونسىز دا جارىلايىن دەپ تۇرعان احۋال­دى ودان سايىن شيەلەنىستىرىپ جىبەردى. يزرايل پوليتسەيلەرى راما­زان ايىندا پالەستينالىقتارعا اۋىز­­اشار­دان سوڭ ەسكى قالاداعى داماسك قاقپاسىنا جينالۋعا تىيىم سالىپ، كەدەرگىلەر قويدى. پالەس­تينالىقتار بۇل شەشىمگە قارسى شىعىپ، كەيىن يزرايل تىيىمدى الىپ تاستادى.

ونىڭ ۇستىنە، مۇسىلماندار ءۇشىن قاسيەتتى قادىر ءتۇنى مەن ءيزرايلدىڭ يە­رۋساليمدى باسىپ الۋ كۇنىنە ار­نال­عان مەرەكەسى قاتار كەلىپ قالدى. بۇل دا جانجالدى ۋشىقتىردى. كە­يىن­­نەن يزرايل پوليتسياسى قادىر كۇنى قارساڭىندا ءال-اقسا مەشى­تىنە كەلگەن مۇسىلمانداردى قۋدا­لا­دى. سونىڭ سالدارىنان بىرنەشە پالەس­­تي­نالىق قازا تاۋىپ، جيىرما شاقتى­سى جارالانعان.

قاسيەتتى تۇندە مۇسىلماندار قى­نا­داي قىرىلىپ جاتقاندا «حاماس» ۇيى­مى قاراپ جاتپادى. ەۆرەيلەر مەكەندەگەن ايماقتارعا راكەتادان وق جاۋدىردى. يزرايلگە كەرەگى وسى ەدى. سونى سىلتاۋراتىپ، گازا سەك­تورىنا جويعىش ۇشاقتارمەن شا­بۋىل جاسادى. وسىلايشا، ەكى جاق تا ءبىر-ءبىرىن اتقىلاپ، قاقتىعىس ءالى توق­تاعان جوق. قازىرگى تاڭدا يز­رايل تاراپى پالەستينامەن شەكارا ماڭىنا اسكەرلەرىن ءۇيىپ-توگىپ، تانك بريگادالارىن ورنالاستىرا باستادى.

پالەستينا باسشىلارى اراب وتباسىلارىن ۇيلەرىنەن كۇشپەن شىعارۋ ارەكەتى «قاسيەتتى قالانى يۋدەي­لەن­دىرۋگە» باعىتتالعان ەتنوستىق تازارتۋ دەپ ەسەپتەيتىنىن جەتكىزدى. يزرايل بۇل قاقتىعىستى «جىلجىمايتىن م ۇلىك داۋى» دەۋمەن شەكتەلىپ وتىر.

حالىقارالىق قوعامداستىق پا­لەس­تينالىق وتباسىلاردى شەيح دجارراداعى باسپاناسىنان كۇشپەن شىعارۋ ارەكەتىن سىنعا الدى. اقش مەملەكەتتىك دەپارتامەنتىنىڭ وكىلى نەد پرايس مامىر ايىنىڭ باسىندا «اقش يەرۋساليمدەگى شەيح دجاررا پەن سيلۆان اۋداندارىنداعى پا­لەس­تينالىق وتباسىلاردىڭ قۋدا­لانۋىنا قاتتى الاڭداۋشىلىق بىلدى­رە­دى. ولاردىڭ كوبى ءوز ۇيلەرىندە بىر­نەشە عاسىر بويى ءومىر ءسۇردى. بۇعان دەيىن ايتىپ وتكەنىمىزدەي، شيە­لەنىس­تى ۋشىقتىراتىن نەمەسە بەي­بىت­شى­لىكتەن الشاقتاتاتىن قادام­داردان اۋلاق بولۋ وتە ماڭىزدى»، دەدى.

ەۋروپالىق كوميسسيا اراب وتباسىلارىن باسپاناسىنان زورلىقپەن كوشىرۋدى ايىپتاپ، وقيعاعا الاڭ­داۋ­شىلىق ءبىلدىردى. «مۇنداي ارەكەت­تەر حالىقارالىق ادام قۇقىعى زاڭنا­ما­سىنا ساي كەلمەيدى. ءارى تەك شيە­لەنىستى ورشىتەدى»، دەپ مالىمدەدى ەۋ­روپالىق كوميسسيانىڭ سىرتقى ىستەر جانە قاۋىپسىزدىك ساياساتى جو­نىن­دەگى جەتەكشى وكىلى پيتەر ستانو.

بۇۇ ادام قۇقىقتارى جونىندەگى جوعارعى كوميسسارىنىڭ كەڭەسى 7 مامىردا يزرايل تاراپىنىڭ ارەكەتىن كەمسىتۋشىلىك دەپ باعالادى. سونداي-اق ەۆرەيلەردى باسىپ الىنعان جەر­لەر­گە كوشىرۋ حالىقارالىق ادام قۇ­قى­عى زاڭناماسىنا ساي كەلمەي­تىنىن مالىمدەپ، سوعىس قىلمىسى سانالاتىنىن اتاپ ءوتتى.

وسى رەتتە داۋدىڭ ءبارى يەرۋ­ساليم قالاسىنان باستالاتىنىن ايتا كەتكەن ابزال. شاھار مۇسىلماندار ءۇشىن دە، ەۆرەيلەر ءۇشىن دە قاسيەتتى سانالادى. قالاداعى ءبىر قارىس جەردەن ايىرىلۋ – قاي-قايسىسى ءۇشىن بولسىن جەڭىلىسكە تەڭ. سوندىقتان پالەستينا دا، يزرايل دە ودان ايى­رىلماۋدى كوزدەيدى.

قالانىڭ باتىس بولىگىن ەۆرەيلەر مەكەندەسە، شىعىس بولىگىندە مۇ­سىل­­ماندار قونىس تەپكەن. بىراق ەڭ قاسيەتتى مەكەندەردىڭ ءبارى شىعىس يە­رۋساليمدە ورنالاسقان. ماسەلەن، قا­سيەتتى قابىر شىركەۋى مەن كونە قالا پالەستينالىقتارعا تيەسىلى اي­ماقتا. سونداي-اق ءال-اقسا مەشىتى دە وسىندا تۇر.

قورىتا ايتقاندا، حالىقارالىق قوعامداستىق ءيزرايلدىڭ «باتىس جاعالاۋ» مەن شىعىس يەرۋساليمگە قاتىستى ساياساتىن ايىپتاعانىمەن، ونى ەلەپ وتىرعان ەۆرەيلەر جوق. وتكەن اپتادا باستالعان قاقتىعىس ۇزاق مەرزىمگە سوزىلعان شيەلەنىستىڭ ءبىر پاراسى عانا. وكى­نىشكە قاراي، بۇل قاسىرەت ءالى قانشاعا سوزىلاتىنى بەلگىسىز.

 

سوڭعى جاڭالىقتار

حەم اعاي

ادەبيەت • كەشە

نەسيە كورسەتكىشى ارتتى

ەكونوميكا • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار