قوعام • 14 مامىر، 2021

اتى-جونىمىزگە اباي بولايىق

1097 رەت كورسەتىلدى

تاۋەلسىزدىگىمىزگە 30 جىل تولۋىنا وراي قازاق ازاماتتارىنىڭ الدىندا تۇرعان نەگىزگى ماسەلەنىڭ ءبىرى – اتى-ءجونىن بىرىزدەندىرىپ جازۋ. ماعان بۇل تاقىرىپقا پىكىر جازۋدى ۇسىنعان – قازاق جاستارى. ۇسىنىستارى ورىندى دەپ ويلايمىن. سەبەبى ەگەمەن ەلىمىزدە اتى-جونىمىزگە « ۇلى»، «قىزى» دەگەن سوزدەردى قوسىپ، ءارتۇرلى جازىپ كەلەمىز. كەيبىرەۋلەر جىنىسىن اتاۋ­سىز دا جازادى. ءارتۇرلى سەبەپتەرمەن پاتشا زامانىنىڭ ورىستارى پايدالانعان «ەۆ»، «وۆ» دەگەن جالعاۋلاردى قوسىپ تا جازىپ ءجۇر. سونىمەن قاتار قازاقستاندا رەسمي مەكەمەلەردە قازاقتاردىڭ ورىستار سياقتى «وتچەس­ت­ۆوسىن» جازىپ جانە سولار سياقتى ءبىرىن-ءبىرى اتاپ جۇرگەندەر دە بار.

شىنتۋايتىنا كەلگەندە، مۇنىڭ ءبارى رەسەي پاتشاسى مەن كەڭەس وكىمەتىنىڭ قازاق حالقىنا ءۇش عاسىر بويى جۇرگىزگەن بوداندىعىنىڭ «جەمىستەرى» ەكەنىڭ ەشكىم جوققا شىعارا المايدى.

ورىس پاتشاسىنىڭ تاريحىنان ءمالىم – I پەتردىڭ كەزىندە رەسەي يمپەرياعا اينالدى. وسى كەزدە پاتشانىڭ يمپەريالىق ساياساتىن قولداۋ ءۇشىن ورىستىڭ پراۆوسلاۆ ءدىنى جاڭادان شوقىندىرۋ جۇيەسىن ويلاپ شىعارادى. ءسويتىپ XVIII عاسىردان باستاپ ورىستىڭ پراۆوسلاۆ شىركەۋىنىڭ جاڭادان كىرگىزگەن ءداستۇرى بويىنشا شوقىندىرىلعان ادامعا رەسمي تۇردە اكەسىنىڭ اتىن «وتچەستۆو» رەتىندە قوسىپ جازاتىن بولدى.

بۇل ارادا مىنا ءبىر فاكتىنى كەلتىرگەندى ءجون كورىپ وتىرمىن. XIX عاسىردا فرانتسۋز ازاماتى دەنيكەر كەزىندە استراحان قالاسىندا تۇرادى. سودان كەيىن دەنيكەر بالالى بولادى دا، بالاسىن استراحان پراۆوسلاۆ شىركەۋىنە اپارىپ شوقىندىرادى. وندا XVIII عاسىردا ورىستىڭ پراۆوسلاۆ ءدىنىنىڭ ءداستۇرى بويىنشا بالاعا يوسيف ەگوروۆيچ دەنيكەر (1852-1913 ج.) دەگەن فاميليا بەرەدى. كەيىن بۇل بالا اتاقتى فرانتسۋز عالىمى بولىپ شىعادى. بىراق رەسەي عالىمدارى ونى «وتچەستۆوسى» بار ورىس عالىمى دەپ سانايدى.

كەزىندە رەسەي يمپەرياسىنىڭ قۇقىعى بويىنشا مۇنداي ادام ارقاشان قۇداي الدىندا شىركەۋدە شوقىنعان رەسەي ازاماتى بولىپ سانالادى. بۇل جايدى 1917 جىلى بولشەۆيكتەر جاسىرىپ، بار­لىق ورىس ەمەس حالىقتاردىڭ وكىلدەرىن ورىس­تان­دىرۋ ءۇشىن ولاردى سىرتتارىنان شوقىندىرىپ، بارلىعىنا وتچەستۆو بەرەدى. ءسويتىپ «وتچەستۆوسى» بار ازيالىقتار جاسىرىن تۇردە رەسەيدىڭ، ورىس ازاماتتىعىنىڭ قاتارىنا جاتقىزىلادى. بۇل جايدى شەت مەملەكەتتەر جاقسى بىلەدى. سوندىقتان حالىقارالىق كەزدەسۋلەردە باتىس ەۋروپادا ورىس­تار­دىڭ «وتچەستۆوسىن» ەشۋاقىتتا جازبايدى.

جالپى، ەلىمىزدىڭ كونە داۋىرىنە، اسىرەسە تۇركى داۋىرىنە نازار اۋدارساق، كونە تۇركى داۋىرىندەگى ادام اتىنا وراي ءتيىستى ۇستانىمدار بولعانى بايقالادى. ول كەزدە «تەك» دەگەن سوزگە نازار اۋدارعانى سەزى­لە­دى. بۇل جايدى كونە تۇركى سوزدىگىنەن دە كورە الامىز.

ال قازاق تىلىندە «تەك» سوزىنە اسا ۇلكەن ءمان بەرەتىنى ءمالىم. قازاق العاش رەت اداممەن تانىس­قان­دا ونىڭ اتا-تەگىن سۇرايدى. بۇل – وتە ورىندى باستاۋ. ويتكەنى «تەك» دەگەن ءسوزدىڭ استارىندا گەنەالوگيالىق ۇعىم جاتىر. جالپى قازاقتار ءۇشىن «تەكسىز» دەگەن ءسوز – ەڭ جاعىمسىز جانە وتە اۋىر ماعىنالى تەرمين.

مەنىڭشە «تەك» دەگەن ءسوزدىڭ ءمان-ماعىناسى مەن سىرى قازاق حالقىنىڭ تاريحىنا بايلانىستىلىعى بايقالادى. سەبەبى ەۋرازيا ايماعىنداعى حالىق­تار­دىڭ ىشىندە ءبىر عانا قازاق حالقىنىڭ اتا-بابالارىنىڭ بيولوگيالىق تەكتىلىگىنىڭ تاريحى 50 عاسىردى قامتيدى، ياعني 5 مىڭ جىل بويى قازاق اتا-بابالارىنىڭ گەنەالوگيالىق ۇرپاق جالعاستىعى ۇزىلمەگەندىگىن بىلدىرەدى. ناعىز تەكتىك جالعاستىق دەپ وسىنى ايتادى. ولاي بولسا «تەگى» دەگەن ءسوزدى بۇگىنگى قازاق فاميلياسىنا قوسىپ ايتۋ مەن جازۋ بىردەن دۇرىس قادام ەكەنى حاق.

شىنتۋايتىنا كەلگەندە، اتالمىش ماسەلەنىڭ نەگىزگى ءمان-ماعىناسى حالقىمىزدى بىرتەكتىلىككە جانە بىرلىككە ۇيىستىرارى كۇمان تۋعىزبايدى. بۇل تالاپتى ىسكە اسىرۋ، بۇكىل تۇركى الەمىندە لاتىن ءالىپبيىن قابىلداعان سياقتى، ناقتى بىرلىككە جەتۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. بۇل ارادا قوسىمشا ايتارىمىز – قازاق حالقىنىڭ راسوگەنەتيكالىق بىرتەكتىلىگى مەن ەتنومادەني بىرەگەيلىگىنىڭ ارقاسىندا يسلام ءدىنى جۇيەسىندەگى بارلىق تىلەكتەرىمىز دە ءوزارا ءبىر ورتاق ارناعا قابىسار ەدى.

ەگەر بۇل ايتىلعان تالاپتار تولىق ىسكە اسىرىلسا، قازاق حالقىنىڭ رۋحاني ەڭسەسى ايتارلىقتاي جوعارى بولارى حاق. ءسويتىپ ءۇش عاسىر بويى بوداندىقتا حالقىمىزدىڭ كورگەن قورلىقتارىنان دەر كەزىندە قۇتىلعانىمىز قانداي باقىت دەسەڭىزشى!

قازاق حالقىنىڭ وسىنداي تاريحي تەكتىلىگى مەن بىرەگەيلىگىنىڭ سيمۆولى «تەگى» دەگەن ءسوزدى بۇگىنگى ەگەمەندى قاۋىمعا 30 جىل تولعاندا فاميليامىزعا رەسمي تىركەپ جازۋدىڭ مەرزىمى كەلىپ تۇرعانى انىق. ەركىندىگى بار ەلدىڭ ازاماتتارى بۇل تالاپتى ەسكەرۋسىز قالدىرماس دەگەن ۇمىتتەمىز. سوندا «ەشتەن كەش جاقسى» دەگەن وسى بولار.

ەكى دۇنيەدەن بىردەي جەكە باسىمنىڭ تىلەگى – ەگەمەن ەلىمىزدە حالقىم ارقاشان تەكتى بولسىن، اتى-ءجونىمىز بىرەگەي ايتىلىپ، بىرەگەي جازىلسىن!

مۇنىڭ ءبارى قازاق حالقىنىڭ يگىلىگى ءۇشىن ۇم­تىلىس جاساعان قازاق جاستارىنىڭ ءىسى بولىپ سانالادى. ولار ارقاشان ۇلتتىق بىرلىكتىڭ تەمىر­قازىعى بولارى حاق.

جوعارىدا ايتىلعان ۇسىنىستارمەن قازاق باۋىرلارىمىز تانىس بولسىن دەگەن تىلەكپەن قاعاز بەتىنە ءتۇسىرىپ جازعان.

 

ورازاق سماعۇلوۆ،

ۇعا اكادەميگى، بولونيا

عىلىمي اكادەمياسىنىڭ

مۇشە-كوررەسپوندەنتى

(يتاليا)، پروفەسسور

سوڭعى جاڭالىقتار

«بارىسقا» جاڭا قاقپاشى كەلدى

حوككەي • بۇگىن، 09:18

ۇقساس جاڭالىقتار