– نينا امىرقىزى, ەل ىرگەسىن تىكتەگەن جىلداردا دەنساۋلىق ساقتاۋ جۇيەسىن جاڭادان قۇرىلىمداۋعا تۋرا كەلدى. كاسىبي ماماندار وتاندىق رەپرودۋكتسيا سالاسىنىڭ دامۋىنا اتسالىسىپ, انا مەن بالا دەنساۋلىعىن قورعاۋ ءىسىنىڭ باستاۋىندا تۇردى. ونىڭ دالەلىن ءوزىڭىز 60 جىلدان استام ەڭبەك ەتكەن اكۋشەرلىك-گينەكولوگيا سالاسىنىڭ تاريحىنان كورەمىز. وسى جىلداردا ەلىمىزدىڭ باس اكۋشەر-گينەكولوگى رەتىندە ءارى انا مەن بالانى قورعاۋ رەسپۋبليكالىق عىلىمي-زەرتتەۋ ورتالىعىنىڭ باسشىلىعىندا قانداي ماڭىزدى ماسەلەلەرگە دەن قويىلدى؟
– انا مەن بالا دەنساۋلىعىن قورعاۋ, الەۋمەتتىك تۇرعىدان قولداۋ كورسەتۋ – مەملەكەت ساياساتىنىڭ اجىراماس بولىگى. تۇڭعىش پرەزيدەنت – ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ جولداۋىندا انا مەن بالا ماسەلەسىنە, وتباسىنىڭ ءرولى مەن وسكەلەڭ ۇرپاق تاربيەسىنە اسا ءمان بەرىلگەن بولسا, پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ حالىققا ارناعان جولداۋىندا بالاسى جوق وتباسىلارعا, اكە مەن انا بولۋعا قولداۋ كورسەتۋ ماسەلەسىن ۇنەمى كوتەرىپ كەلەدى. بۇل – ءبىر-بىرىنەن بولە-جارىپ قاراۋعا بولمايتىن وتاندىق دەنساۋلىق ساقتاۋ جۇيەسىندەگى كەلەلى ماسەلە. مەديتسينالىق يندۋستريانىڭ نەگىزگى سالاسى – اكۋشەرلىك, گينەكولوگيا جانە پەريناتولوگيانىڭ قيىندىعى انا مەن بالا ءومىرىن قاتار ساقتاپ قالۋمەن تىعىز بايلانىستى. وسى ماماندىقتى جان قالاۋىممەن تاڭداپ, اكۋشەرلىك سالاعا كىرىسكەننەن كەيىن ونىڭ وزەكتى ماسەلەلەرىن شەشۋگە بار كۇش-جىگەرىمدى سالۋعا تۋرا كەلدى. جوعارى وقۋ ورنىن بىتىرگەننەن سوڭ اكۋشەرلىك-گينەكولوگيا عىلىمىنىڭ دا, تاجىريبەسىنىڭ دە ماڭىزدىلىعىنا كوز جەتكىزە ءتۇستىم. وسى جىلداردا جاڭا تەحنولوگيالىق ادىستەردى پايدالانۋ, ەلىمىزدىڭ ايماقتىق ەرەكشەلىكتەرىن ەسكەرە وتىرىپ باعدارلامالىق ىزدەستىرۋ ۇلگىلەرىن ءتۇزۋ, ساراپتاۋ, بالا بوساندىراتىن مەكەمەلەردىڭ ساپالى قىزمەت كورسەتۋ كورسەتكىشتەرىن زەرتتەۋ سياقتى كەشەندى جۇمىستار جولعا قويىلدى. ددۇ دەرەكتەرى بويىنشا انا مەن بالا ءولىمى قاي كەزەڭدە بولسىن ەڭ جوعارى كورسەتكىشكە يە بولىپ كەلدى. سوندىقتان قازىرگى كەزدە دە كوكەيكەستى بولىپ وتىرعان انا بولا الماۋدىڭ سەبەپ-سالدارىن زەرتتەۋدىڭ كلينيكالىق, عىلىمي باعىتتارىن شەشۋ ماسەلەسى وزەكتى.
– وسىناۋ جاۋاپكەرشىلىگى زور ءىستى اتقارا ءجۇرىپ قوعامدىق جۇمىستاردىڭ بەل ورتاسىندا بولدىڭىز. دەپۋتات رەتىندە قازاق كسر جوعارعى كەڭەسىنىڭ XII, تاۋەلسىز ەلدىڭ پارلامەنت سەناتىنىڭ II شاقىرىلىمىندا زاڭ شىعارۋ ىسىنە بەلسەنە اتسالىستىڭىز. سول كەزەڭدە دەنساۋلىق ساقتاۋ جۇيەسىن دامىتۋعا ىقپال ەتەتىن قانداي ماڭىزدى زاڭدار قابىلدانعان ەدى؟
– 1990 جىلدار ەلىمىز ءۇشىن اسا اۋىر كەزەڭمەن تۇسپا-تۇس كەلدى. جوعارعى كەڭەستىڭ XII شاقىرىلىمىنا «رەسپۋبليكالىق ايەلدەر كەڭەسى» قوعامدىق قورى اتىنان سايلاندىم. بۇل ەل ءۇشىن شەشۋشى كەزەڭ ەگەمەندىك تۋرالى دەكلاراتسيانى, «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك تاۋەلسىزدىگى تۋرالى» زاڭدى, مەملەكەتىمىزدىڭ تۋى, ەلتاڭباسى مەن گيمنىن قۋانا قابىلداعان كەزەڭ بولاتىن. تۇڭعىش پرەزيدەنتىمىز ن.نازارباەۆتى سايلادىق. وسىلايشا, مەملەكەتتىلىگىمىزدى نىعايتاتىن زاڭداردى قابىلداۋدىڭ باستاۋىندا تۇردىق. وسى كەزەڭدە حالىق قالاۋلىلارى بارلىق كۇش-جىگەرىن سايلاۋالدى باعدارلاماسىنىڭ جۇزەگە اسۋىنا باعىتتادى. ەلباسىنىڭ جارلىعىمەن 1999 جىلى جەلتوقسان ايىندا پارلامەنت سەناتىنىڭ ءىى شاقىرىلىمىنىڭ دەپۋتاتى بولدىم. الەۋمەتتىك-مادەني دامۋ كوميتەتىنىڭ قۇرامىندا ەلىمىز كەلەشەگىنىڭ بەرىكتىگىنە, دەموگرافياسى مەن ۇرپاق تاربيەسىنە, وتباسى قۇندىلىقتارىنىڭ نىعايۋىنا ىقپال ەتەتىن «وتباسىلىق ۇلگىدەگى بالالار اۋىلدارى تۋرالى», «جاسوسپىرىمدەر ۇيلەرى تۋرالى», «جاسوسپىرىمدەردىڭ قۇقىقتارى تۋرالى», «دەنساۋلىق ساقتاۋ جۇيەسى تۋرالى», «مۇمكىندىگى شەكتەۋلى بالالاردى پەداگوگيكالىق جانە مەديتسينالىق كوررەكتسيالىق قولداۋ تۋرالى», «حالىقتىڭ سانيتارلىق ەپيدەميولوگيالىق سالاۋاتتىلىعى تۋرالى», «بالا قۇقىعى تۋرالى» زاڭداردى ازىرلەۋ بويىنشا جۇمىس توبىنا جەتەكشىلىك ەتتىم. زاڭ شىعارۋ اسا جاۋاپتى ءارى جان-جاقتىلىقتى تالاپ ەتەتىن قاجىرلى ەڭبەك بولعاندىقتان, وسى شەشۋشى كەزەڭدە ءبىلىم مەن عىلىمدى, دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىن دامىتۋ, انا مەن بالانى قورعاۋعا ارنالعان زاڭنامالار بويىنشا پارلامەنت تىڭداۋلارى ءار دەپۋتاتتىڭ كاسىبي تۇرعىداعى ۇسىنىس-پىكىرلەرىمەن ءوربىپ, قىزۋ پىكىرتالاستارعا ۇلاسىپ جاتاتىن. وسى جىلداردا پارلامەنت دەلەگاتسياسى قۇرامىندا حالىقارالىق كونفەرەنتسيالارعا قاتىسىپ, پارلامەنتارالىق وداق پارلامەنتشى ايەلدەردىڭ ۇيلەستىرۋ كوميتەتىنىڭ مۇشەسى بولىپ سايلاندىم.
– اكۋشەرلىك, گينەكولوگيا جانە پەريناتولوگيا عىلىمي ورتالىعىنا 16 جىل باسشىلىق ەتتىڭىز. وسى جىلداردا ورتالىق ازيا بويىنشا الدىڭعى قاتارداعى ورتالىقتاردىڭ ءبىرى رەتىندە تانىلعان عىلىمي ورتالىقتا رەپرودۋكتسيا سالاسىندا قانداي جەتىستىكتەرگە قول جەتتى؟
– رەپرودۋكتيۆتى دەنساۋلىق جايىندا ايتقاندا تۋ كورسەتكىشتەرىن ارتتىرۋعا باعىتتالعان شارالار جايىن ءسوز ەتپەي كەتە المايمىز. دەموگرافيالىق ساياساتتى جانداندىرۋ رەپرودۋكتيۆتى الەۋەت, رەپرودۋكتيۆتى قۇقىق, رەپرودۋكتيۆتى دەنساۋلىق, قابىلەت, ت.ب. بىرقاتار شارانى قامتيدى. وسىلاردى قىسقاشا سيپاتتاي كەلە وسى تۇستا ەرلى-زايىپتىلاردىڭ قانشا بالالى بولاتىندىعىن انىقتاۋى, بالادان باس تارۋى, نەكەدە, نەكەسىز بولۋى, دەنساۋلىعى, جاس مولشەرى, ياعني بالا ءسۇيۋ ءۇشىن قاجەتتى تەحنولوگيالار مەن ادىستەردى وزدەرى تاڭدايتىنىن ەسكەرۋىمىز كەرەك. دەگەنمەن بالا ءسۇيۋ ماسەلەسى مەملەكەت تاراپىنان قاشاندا قولداۋعا يە بولىپ كەلەدى. رەپرودۋكتيۆتى شىعىندار, كوپ جىلعى زەرتتەۋلەر مەديتسينالىق, الەۋمەتتىك جانە بيولوگيالىق فاكتورلار نەگىزىندە جۇرگىزىلۋدە. بۇگىندە ەلىمىزدە 27 ەكو ورتالىق, انا مەن بالا دەنساۋلىعى ۇلتتىق عىلىمي ورتالىعى جانە اكۋشەرلىك, گينەكولوگيا جانە پەريناتولوگيا ۇلتتىق عىلىمي ورتالىعى بازاسىندا 2 مەملەكەتتىك ورتالىق بار. وعان قوسىمشا رەپرودۋكتيۆتى تەحنولوگيالاردى پايدالانۋ تۇجىرىمداماسى, «ادامنىڭ ۇرپاق جاڭعىرتۋ قۇقىقتارى جانە ولاردى جۇزەگە اسىرۋ كەپىلدىكتەرى تۋرالى» زاڭى, «حالىق دەنساۋلىعى جانە دەنساۋلىق ساقتاۋ جۇيەسى تۋرالى» كودەكس وسى باعىتتاعى جۇمىستاردىڭ جۇيەلى جۇزەگە اسۋىنا مۇمكىندىك بەرىپ كەلەدى.
– انا مەن بالا ءومىرىن ساقتاپ قالۋ, بالا ءسۇيۋدىڭ وزەكتى ماسەلەلەرى بۇگىنگى عىلىمنىڭ دامۋىنا بايلانىستى ءبىرشاما جەڭىلدەگەن ءتارىزدى. دەسەك تە پاندەميا كەزىندە دە انا مەن بالا ءولىمىنىڭ الدىن الۋ مۇمكىن بولمايتىن جاعدايلار كەزدەستى. وسى ورايدا ءالى كۇنگە زاماناۋي مەديتسينا يگەرە الماي وتىرعان قانداي كوكەيكەستى ماسەلەلەر بار؟
– انا بولا الماۋدىڭ سەبەپتەرى كوپ جاعدايدا انا ءولىمى, بالا ءسۇيۋدىڭ مۇمكىن بولماۋى جاساندى تۇسىك سياقتى ماسەلەلەرمەن تىعىز بايلانىستى كەلەدى (بەلسىزدىك, جەتكىلىكسىز جۇكتىلىك, بالادان سانالى تۇردە باس تارتۋ). مۇنىڭ مەديتسينالىق جانە الەۋمەتتىك سەبەپ-سالدارىمەن قاتار ۇلتتىق دەموگرافيامىزعا دا تيگىزەتىن تەرىس اسەرى زور. قازاقستان تۋ كورسەتكىشتەرى بويىنشا حالقىنىڭ تىعىزدىعى, ايماقتىق ەرەكشەلىكتەرىنە بايلانىستى ەرەكشەلەنەدى. وسى ايماقتىق ەرەكشەلىكتەر اكۋشەرلىك-گينەكولوگيالىق قىزمەتتى دامىتۋ, قاجەتتى ينفراقۇرىلىمى بار عىلىمي نەگىزدى پلاتفورمانى ازىرلەۋدى تالاپ ەتەدى. وتكەن عاسىردىڭ 80-ءشى جىلدارىندا الەمدىك تاجىريبەدە ءبىرىنشى بولىپ ەلىمىزدە جۇكتىلىك پەن بوساندىرۋدىڭ تاۋەكەل توپتارى ءۇشىن عىلىمي نەگىزدى جۇيە ەنگىزىلدى. ينتەگرالدى تاۋەكەلدەردى دەر كەزىندە توقتاتۋ ءۇشىن اكۋشەرلىك-گينەكولوگيالىق كومەك كەزەڭ-كەزەڭىمەن جۇزەگە استى. كوپ جىلعى زەرتتەۋلەر تاۋەكەل توبىنداعى اكۋشەرلىك اسقىنۋلار مەن بالا سۇيە الماۋدىڭ الدىن الۋ سياقتى ەكى باسىمدىقتى انىقتاپ بەردى. انا ولىمىنە كوپ جاعدايدا جۇكتىلىككە قارسى كورسەتكىش رەتىندە ىشكى اعزاداعى اسقىنۋلار اسەر ەتەتىنى بەلگىلى. ال كوروناۆيرۋس ينفەكتسياسىمەن بايلانىستى كەلگەن پاندەميا جۇكتىلىككە قاۋىپ ءتوندىرىپ, ارتى قايعىلى جاعدايلارعا سوقتىرۋى بۇگىنگى زاماننىڭ قوعامعا ءتوندىرىپ وتىرعان قاۋىپ-قاتەرى. قازىرگى جاعدايدا ناۋقاس ايەلدەردەگى جۇكتىلىك پەن دۇرىس بوساندىرۋ ءۇشىن ءالى دە عىلىمي زەرتتەۋلەردى ۇيلەستىرۋ ماسەلەسى تۇر. ونىڭ ناتيجەلى بولۋى قاۋىپسىز جۇكتىلىكتى, ايەل ءومىرىن ساقتاپ قالۋدى قامتاماسىز ەتەدى.
– قوعامداعى ايەلدىڭ ءرولىن ارتتىرۋ, قولداۋ كورسەتۋ ماسەلەسى ءوزىڭىز تىكەلەي اتسالىسقان پرەزيدەنت جانىنداعى ايەلدەر ىستەرى جانە وتباسىلىق-دەموگرافيالىق ساياسات جونىندەگى كەڭەستىڭ, «رەسپۋبليكالىق ايەلدەر كەڭەسى» قوعامدىق قورىنىڭ جۇمىسىنان ايقىن كورىنىس بەرەدى. اسىرەسە ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ العاشقى جىلدارىندا مۇنداي ۇيىمداردىڭ جۇمىسى قوعامعا ەرەكشە قولداۋ بولعانى راس.
– ەلباسىنىڭ جارلىعىمەن 1995 جىلى پرەزيدەنت جانىنداعى ايەلدەر ىستەرى جانە وتباسىلىق-دەموگرافيالىق ساياسات جونىندەگى كەڭەس قۇرىلعانى بەلگىلى. ەلىمىز تاۋەلسىزدىگىنىڭ العاشقى جىلدارىندا كەڭەستى قۇرۋ وتباسى قۇندىلىقتارىن ارتتىرۋ, وتباسى ساياساتىن قۇرۋ, نەكە جانە وتباسى ينستيتۋتىن نىعايتۋعا ىقپال ەتەتىن وتباسى مۇددەلەرى مەن قۇندىلىقتارىن ارتتىرۋداعى ماڭىزدى قادام بولدى. كەڭەس قوعامنىڭ بارلىق قۇرىلىمدارىندا ازاماتتىق كوزقاراس پەن ايەلدىڭ ءرولىن ناقتىلاۋمەن قاتار ساياسي, الەۋمەتتىك, مادەني ومىردە ايەلدەردىڭ اتسالىسۋىنا, ادام دامۋىنىڭ الەۋمەتتىك باعدارىنداعى باعدارلامالاردى ازىرلەۋ ءۇشىن قولايلى جاعدايلار تۋعىزۋدىڭ نەگىزىن قالادى. كەڭەستىڭ نەگىزگى باسىمدىقتارى دەنى ساۋ ۇرپاق ءوسىرۋ, بالا تاربيەسى مەن ءبىلىم بەرۋ سياقتى جالپىقوعامدىق قۇقىقتى جۇزەگە اسىرۋعا ىقپال ەتتى. ونىڭ جۇمىسى وتباسى, ايەل مەن بالا, ەلىمىزدىڭ دەموگرافيالىق احۋالى, وتباسى جاعدايىن جاقسارتۋ باعىتىنداعى اقپاراتتىق بازانى قالىپتاستىرۋدان باستالدى. جىل سايىن ۇلتتىق بايانداما جاسالىپ وتىردى. 1997 جىلى «قازاقستانداعى ايەلدەردىڭ جاعدايىن جاقسارتۋ تۇجىرىمداماسى» جاسالدى. توقسان سايىن وتىرىستار ءوتىپ, كەڭەس حاتشىلىعى ساراپتامالىق, اقپاراتتىق جۇمىستار جۇرگىزدى. ماتەريالدار استانا, الماتى جانە وبلىس اكىمدىكتەرىنە جولدانىپ وتىردى. ەلباسى باستاماسىمەن جامبىل قالاسىندا 1995 جىلى وتكەن «ايەل – قوعامنىڭ نەگىزى, دەنساۋلىعىنىڭ كەپىلى» ءى فورۋمى, 1998 جىلى استانادا وتكەن «ايەلدەر قازاقستاننىڭ كەلەشەگى ءۇشىن» II فورۋمى قوعام ءۇشىن ماڭىزدى ماسەلەلەردى كوتەرۋ الاڭىنا اينالدى. كەڭەس مۇشەلەرى حالىقارالىق, رەسپۋبليكالىق كونفەرەنتسيالار, كاسىبي دوڭگەلەك ۇستەلدەر, ستۋدەنتتەرمەن كەزدەسۋلەر وتكىزدى. 1995 جىلى العاش رەت ۇكىمەت دەلەگاتسياسىنىڭ قۇرامىندا كەڭەس مۇشەلەرى بەيجىڭدە وتكەن IV دۇنيەجۇزىلىك ايەلدەر كونفەرەنتسياسىنا قاتىستى. رەسپۋبليكالىق «قازاقستان-1», «TV-راحات» «ايەل, وتباسى جانە قوعام», «TV-تاڭ» تەلەارنالارىندا «ايەل ۋاقىتى» باعدارلامالارى اشىلىپ, رەسپۋبليكالىق «ەگەمەن قازاقستان» گازەتىندە «سىرعالىم», «كازاحستانسكايا پراۆدا» گازەتىندە «جۇما-پياتنيتسا» ايدارلارى اشىلۋىمەن ەل كەلەشەگى ءۇشىن مازمۇندى ءارى ناتيجەلى ىستەرگە ۇلاسىپ جاتتى. ال «ايەلدەردىڭ رەسپۋبليكالىق كەڭەسى» قوعامدىق قورى – تاۋەلسىزدىكتىڭ قۇرداسى. ونىڭ باستاۋىندا قازىرگى قازاقستاننىڭ عىلىمي ەليتاسى, مادەنيەتى مەن ونەرىنىڭ, شىعارماشىلىق ينتەلليگەنتسياسىنىڭ, جوعارى مەكتەپتىڭ وكىلدەرى تۇردى. بۇگىندە وسى كاسىبي توپتىڭ ەڭبەگى زايا كەتكەن جوق. قوعامدىق قور ايەلدەردى بىرىكتىرۋدىڭ سىندارلى باعىتتارىنا, ۇلتتىق قۇندىلىقتاردى, سالت-ءداستۇردى ناسيحاتتاۋداعى ءوز قىزمەتىنىڭ يدەولوگيالىق باعدارىنا, ءوز ەلىنە بەرىلگەن جوعارى ءبىلىمدى پاتريوتتاردى تاربيەلەۋ ىسىنە بەرىكتىگىن كورسەتە وتىرىپ, ءبىزدىڭ ورتاق شاڭىراعىمىزداعى بەيبىتشىلىكتى ساقتاۋ مەن مەملەكەتتىلىگىمىزدى نىعايتۋعا ايتارلىقتاي ۇلەس قوستى.
– الەمنىڭ كوپتەگەن ەلىندە حالىقارالىق مىنبەرلەردە قوعامداعى ايەلدىڭ رولىنە قاتىستى ماسەلەلەر كوتەردىڭىز. وتباسىن قۇرۋ, بالا ءسۇيۋ – جالپى ايەل زاتىنا ورتاق قۋانىش دەگەنىمىزبەن, دۇنيە جۇزىندە اشتىق پەن سوعىستان كوز اشپاي جاتقان ەلدەر بار. بۇۇ مىنبەرىندە ايەلدەرگە ورتاق قانداي ماڭىزدى ماسەلەلەر كوتەرىلدى؟
– وسى جىلدارداعى قىزمەتىم بارىسىندا الەمنىڭ 35 ەلىندە قازاقستاندى لايىقتى دارەجەدە تانىستىرىپ, بۇۇ جاعدايى جونىندەگى كوميسسيا جۇمىسىنا قاتىسقان ەكەنمىن. 1977 جىلى قازاق كسر دەلەگاتسياسى قۇرامىندا پورتۋگالياعا باردىم. بۇل ساپار ءارتۇرلى پارتيالار, قوعام مۇشەلەرى مەن جەرگىلىكتى جۇرتشىلىق قاتىسقان تانىمدىق كەزدەسۋلەرگە تولى بولدى. مونرەال, كراكوۆ, گەنۋيا جانە باسقا دا ەلدەرگە ءىسساپارىمدا كاسىبي حالىقارالىق كونفەرەنتسيالار مەن كونگرەستەردە پەريناتالدى جانە رەپرودۋكتيۆتى مەديتسينا, مەديتسينا عىلىمىنىڭ جەتىستىكتەرى بويىنشا, ددۇ ەۋروپالىق بيۋروسىنىڭ ۇيلەستىرۋشىسى رەتىندە ايەل, انا, بالا, وتباسىن جوسپارلاۋ تاقىرىبىندا بايانداما جاسادىم. پرەزيدەنت جانىنداعى ايەلدەر ىستەرى جانە وتباسىلىق-دەموگرافيالىق ساياسات جونىندەگى كەڭەستىڭ ءتورايىمى بولىپ تۇرعان كەزدە ازيا-تىنىق مۇحيتى كونفەرەنتسياسىندا دجاكارتادا ايەلدەردىڭ بارلىق سالاعا قاتىسۋىنا قاتىستى, كايردە جەر تۇرعىندارىنىڭ احۋالىنا قاتىستى وتكەن حالىقارالىق كونفەرەنتسيادا وتباسىن قولداۋدىڭ ۇلتتىق جۇيەسى مەن دەموگرافيالىق ساياسات ماسەلەسىنە, بۇۇ كوميسسياسىنىڭ 40-41-ءشى سەسسياسىندا دا, ودان كەيىنگى ۆەنا, تەگەران, گەتەبورگ, بۋحارەست, كۋالا-لۋمپۋر, بەرلين, سانكت-پەتەربۋرگتەگى كەزدەسۋلەر ايەلدىڭ قوعامداعى ءرولى, مارتەبەسى, انا ەڭبەگىنىڭ قۇندىلىعى تاقىرىبىندا ءوربىدى. جوعارعى كەڭەستىڭ XII جانە پارلامەنت سەناتىنىڭ II شاقىرىلىمىنىڭ دەپۋتاتى رەتىندە دانيا جانە بريتان پارلامەنتىندە لوردتارمەن كەزدەسۋ, بۇۇ ارنايى سەسسيالارىندا ۇكىمەت دەلەگاتسياسى قۇرامىندا قاتىسۋىم, پارلامەنتارالىق وداق قۇرامىندا دجاكارتا, اممان, گاۆانا, ماراكەشتە پارلامەنتارالىق كەڭەستىڭ حالىقارالىق كونفەرەنتسياسىندا الەم ەلدەرىندە الاڭداۋشىلىق تۋعىزاتىن ايەلدەردىڭ الەۋمەتتىك جاعدايى, انا مەن بالا ماسەلەسى قوزعالدى.
– ءسىزدىڭ جەتەكشىلىگىڭىزبەن رەسپۋبليكانىڭ اكۋشەرلىك, گينەكولوگيا سالاسىنىڭ عىلىمي مەكتەبى قالىپتاستى. جيىرمادان استام عىلىم دوكتورىن, قىرىققا جۋىق عىلىم كانديداتىنا جەتەكشىلىك ەتتىڭىز. ەلىمىزدەگى جاڭا عىلىمي باعىتتاردىڭ دامۋى دا وسى كەزەڭمەن تۇسپا-تۇس كەلگەنى بەلگىلى.
– وتاندىق اكۋشەرلىك-گينەكولوگيا عىلىمى 1991 جىلى الماتى مەديتسينالىق ينستيتۋتىندا «اكۋشەرلىك-گينەكولوگيالىق» ماماندىقتىڭ اشىلۋىمەن دامي باستادى. 1993 جىلى «اكۋشەرلىك-گينەكولوگيالىق» ماماندىعى بويىنشا اسپيرانتۋرا, ال 2001 جىلى «مەديتسينالىق گەنەتيكا» ماماندىعى اشىلدى. 1990 جىلعا دەيىن عىلىمي كادرلاردى دايارلاۋدى كسرو دەنساۋلىق ساقتاۋ انا مەن بالا دەنساۋلىعىن قورعاۋدىڭ بۇكىلوداقتىق عىلىمي-زەرتتەۋ ورتالىعى جۇزەگە اسىرىپ كەلدى. ول كەزدە ون مامان اسپيرانتۋراعا, ەكەۋى دوكتورانتۋراعا جىبەرىلدى. وسى جىلدارى تۇڭعىش پرەزيدەنت – ەلباسىنىڭ تاپسىرماسىمەن قازاق كسر مينيسترلەر كەڭەسىنىڭ رەسپۋبليكالىق انا مەن بالا عىلىمي-زەرتتەۋ ورتالىعىن ۇيىمداستىرۋ ءۇشىن دەنساۋلىق مينيسترلىگىنە ارنايى ەمدەۋ كورپۋسىن بەرۋ تۋرالى قاۋلىسى شىقتى. ماتەريالدىق-تەحنيكالىق بازاسى مىقتى, عىلىمي بولىمدەرى, 210 ادامعا ارنالعان جاتىن ورنى بار, زەرتحاناسى, زاماناۋي قوندىرعىلارىمەن جاراقتالعان ورتالىق عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىستارىن جاڭا دەڭگەيگە كوتەردى. وسى جىلداردا الىس-جاقىن شەتەلدەردىڭ عىلىمي ورتالىقتارىمەن بايلانىس ورناپ, كەشەندى زەرتتەۋلەر نەگىزىندە جاڭا عىلىمي باعىتتار – پەريناتالدى بيوحيميا, پەريناتالدى پاتومورفولوگيا, ەكولوگيالىق رەپرودۋكتولوگيا دامىدى. 1997 جىلى تمد-دا ءبىرىنشى رەت ۇلتتىق گەنەتيكالىق رەگيستر ازىرلەنىپ, ەنگىزىلدى. اكۋشەرلىك جانە پەريناتالدى سالداردى ازايتۋ ءۇشىن, اعزانى ساقتاپ قالۋ مەن رەپرودۋكتيۆتى فۋنكتسيالاردى قالپىنا كەلتىرۋگە باعىتتالعان, ەندوسكوپيالىق وپەراتسيالار تەحنيكاسىن, جاس مولشەرىنە قاراي گينەكولوگيالىق ناۋقاستاردى ساۋىقتىرۋ ادىستەرىن تاڭداۋ بويىنشا عىلىمي نەگىزدى تەحنولوگيالار ەنگىزىلدى. دەنساۋلىق ساقتاۋ تالاپتارىن ەسكەرە وتىرىپ, الەمدىك ستاندارتتار دەڭگەيىندە عىلىمي-زەرتتەۋلەر جۇرگىزۋ عىلىمي كادرلاردىڭ ءبۇتىن ءبىر بۋىنىن تاربيەلەپ شىعارۋعا ىقپال ەتتى.
– جاڭا تەحنولوگيالار رەپرودۋكتسيا سالاسىنا قالاي ىقپال ەتتى؟
– انا دەنساۋلىعىن ساقتاي وتىرىپ, ومىرگە دەنى ساۋ ۇرپاق اكەلۋ, جۇكتى انالار دەنساۋلىعىن ەكولوگيالىق جاعدايلاردى ەسكەرە وتىرىپ جاقسارتۋ, اكۋشەرلىك-گينەكولوگيا سالاسىنداعى عىلىمي-زەرتتەۋلەردە جۇكتى ايەلدەردىڭ دەنساۋلىعىنا بايلانىستى «وتە قاۋىپتى توپتى» اجىراتۋدىڭ ادىستەرى انىقتالىپ, ناتيجەسىندە انالاردىڭ ءومىرىن ساقتاپ قالۋ جولدارى عىلىمي تۇرعىدان دالەلدەندى. گينەكولوگيالىق اۋرۋلارمەن اۋىراتىن ايەلدەردى جاس ەرەكشەلىگىنە بايلانىستى ەمدەۋگە جانە ەندوسكوپيالىق وپەراتسيالار جاساۋدىڭ تەحنيكاسىن جەتىلدىرۋگە مۇمكىندىك بەرەتىن جاڭا تەحنولوگيالار ەنگىزىلدى. بالاسىز ەرلى-زايىپتىلاردى حالىقارالىق ستاندارتتارعا ساي كەلەتىن كومەكشى رەپرودۋكتيۆتى تەحنولوگيانىڭ زاماناۋي ادىستەرىمەن ەمدەۋدىڭ تيىمدىلىگى انىقتالدى. ىشتەن تۋا بىتكەن كەمىستىكتەر مەن تۇقىم قۋالايتىن اۋرۋلاردىڭ ۇلتتىق گەنەتيكالىق ءتىزىمى (رەگيسترى) مەن اۋرۋلاردىڭ الدىن الۋدىڭ سكرينينگ ءادىسى ەنگىزىلدى. وسى جىلداردا مەنىڭ جەتەكشىلىگىممەن 24 دوكتورلىق, 40-قا جۋىق كانديداتتىق ديسسەرتاتسيا قورعالدى. تاۋەلسىز قازاقستاندا ەلىمىزدىڭ عىلىمي الەۋەتى 40 دوكتور جانە 250 مەديتسينا عىلىمىنىڭ كانديداتىمەن, 4 مىڭنان استام اكۋشەر-گينەكولوگ دارىگەرمەن تولىقتى. ءوز ىسىنە بەرىلگەن مامانداردىڭ باسىم كوپشىلىگى بۇگىنگە دەيىن ءوز كاسىبىنە ادال ءارى كاسىبي دەڭگەيدە ەلىنە قىزمەت ەتىپ كەلەدى.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن
ەلۆيرا سەرىكقىزى,
«Egemen Qazaqstan»
