ادەبيەت • 13 مامىر، 2021

اقىل سۋاتى مەن سەزىم قۋاتى توعىسقاندا

63 رەت كورسەتىلدى

قاي عاسىرداعى ۇلى اقىن، جازۋشىنى الماڭىز، ءوز داۋىرىندەگى ادامگەرشىلىك، مورالدىق ماسەلەلەردى اينالىپ وتپەگەن. 

سوندىقتان دا جانى نازىك، جۇرەگى سەزىمتال اقىن ەلدىڭ ەرتەڭىنە الاڭداۋلى:

«ۇل-قىز قايدا، ءوز ۇلتىنا ويى الاڭ،

وزگەگە جەم ءوزدى-وزىنەن اياعان.

ادامدارعا جانىم اشىپ تۇسىمدە،

اعىل-تەگىل جىلاپ جاتىپ ويانام»، – دەپ قايعىرادى. حالقىنىڭ بولاشاعىن ويلاپ قابىرعاسى قايىسادى. ۇلت پەن ۇرپاقتىڭ قامىن جەپ قامىعادى. ولەڭىنىڭ ولمەيتىنى دە سوندىقتان. ويتكەنى شىعارما مەن اۆتورىنىڭ عۇمىرى ۇزاقتىعىمەن ەمەس، كوركەمدىگى مەن مازمۇنىمەن ماڭ­گىلىك مانگە يە.

قانيپانىڭ قاي ولەڭىندە دە ءورىسى كەڭ، ورەسى بيىك وزىندىك ءۇن، وزىندىك ور­نەك بار. ونىڭ شىعارماشىلىعىنىڭ وزگە­شە­لىگىن تانىتارلىق تامىرىڭدى قۋا­لاپ، تانىمىڭدى كەڭەيتىپ، تەرەڭدىكتى سەز­دى­رەتىن جۇرەك ءسوزى – شىن مانىندەگى شىنا­يى­لىقتىڭ، شىندىقتىڭ الەمىنەن ۇزاي قويماعان تازالىق، تابيعيلىق، ادامزاتتى ويلاندىرعان ادىلەت پەن اقيقات دۇنيەسى. ءار اقىننىڭ كوركەمدىك الەمىن اشەكەيلەپ، ەلدەن ەرەكشەلەندىرەتىن دە وسى وزىندىك بولمىسى، كاسىبي شەبەرلىگى، ادەبي ءادىس-تاسىلدەرى. «كۇپى كيگەن قازاق­تىڭ قارا ولەڭىن، شەكپەن جاۋىپ وزىنە قايتارامىن»، دەپ مۇقاعالي ايتپاقشى، قانيپا دا ۇلتتىق ءسوز ونەرىنىڭ تەرەڭىنەن مارجانداي تەرگەن ءسوز مايەكتەرىنە جاڭا اجار، سونى سۋرەت، بۇرىن ەشكىم ءمان بەر­مەگەن تەڭەۋ تاۋىپ، تىڭ تاسىلمەن تۇر­لەندىرىپ وزىنە قايتارۋعا قۇمار. الايدا بۇل ايتقانعا جەڭىل بولعانىمەن، جاڭا ۇلگى، جاڭا ءسوز ايتۋ وڭاي ولجا ەمەس. تابي­عاتىنان اقىنجاندى قازاقتىڭ ىشىنەن قاق جارىپ شىعىپ اقىن اتانۋ دا ازاپپەن كەلەتىن اتاق. سول جۇزدەن جۇيرىك شىعۋ ءۇشىن جانكەشتى ەڭبەك، ەش مۇقالماس جى­گەر كەرەگىن دە ۇمىتپاعان ءجون. ىزدەنۋ جولىن­داعى جاڭىلىس، بۇلقىنۋ، شاتاسۋ، ارپالىسۋ، قاتەلەسۋ بارىنەن باز كەشىپ ءبىرجولا تاستاۋ، سول تاستاعان ءىسىڭدى قايتادان باستاۋ سياقتى بىتپەيتىن، بىتىسپەيتىن قايشىلىقتاردى، ومىرلىك قاقتىعىستاردى باستان كەشە وتىرىپ وي كەشۋ كەرەك. ۇنەمى كۇرەس پەن كۇشتىلىكتى باستان كەشىرۋ قاجەت.

ءاربىر جىردى ءوزىنىڭ سوڭعى جىرىنداي جانىن جەپ جازۋدى جانى قالايتىن قانيپا بۇعىباەۆا جىر جيناعىن «سوڭ­عى ءسوز» دەپ اتاۋى دا تەگىن بولماسا كەرەك-ءتى. سول سوڭعى جىردى جازۋعا دا جۇرەك، باتىلدىق، ولىسپەي بەرىسپەيتىن، ولەڭگە ءومىرىن ارناعان ادامنىڭ ولشەۋسىز ماحابباتى، سۇلۋلىققا دەگەن سۇيىسپەنشىلى­گى، ومىرلىك وكسىككە ورتەنگەن ورشىلدىك، ەلىم دەگەندە ەتەگى جاسقا تولار ەرلىك كە­رەك. «ويلى ادامعا قىزىق جوق بۇل جال­عاندا»،  دەپ دالا دانىشپانى ۇلى اباي ايتقانداي، ايتارى بار اقىندا ازاپسىز وتەر تاڭى بار ما؟ قانيپا سونىڭ ءبىرى.

«...قالام الساڭ قولىڭا، ويلا، بالام،

ولار سوزبەن «سىلدىرماق» ويناماعان.

سەزىم ساتىپ، بازارعا كوزىن ساتىپ،

بازبىرەۋدەي «پايداسىن» ويلاماعان....

...جولعا شىقسام،

كۇش الىپ سيىناتىن،

 مەنىڭ ەكى ءپىرىم بار – اباي، قاسىم.

كىم دە بولسا بايقاسىن، ابايلاسىن...»، – دەپ ءسوز كيەسىن ءتۇسىنىپ، تابىنىپ كەلگەن اقىننىڭ ايتارى وسى.

«قازاقپىن مەن» دەگەن تولعاۋىندا:

«قازاقپىن!

قازاق مەنىڭ شىن تۋىسىم،

جۇرەگىم، الار دەمىم، ءبىر تىنىسىم.

عاجاپپىن، جاسامپازبىن،

ماڭگىلىكپىن،

ولمەيمىن، ءومىر سۇرەم ۇلتىم ءۇشىن.

...شەشەمنىڭ ءيىسى اڭقىپ جاپىراقتان،

اكەمنىڭ ءيىسى شىعار توپىراقتان.

وتانشىل شىعادى دەپ ويلامايمىن،

بىلمەيتىن انا ءتىلىن «اقىماقتان»،  دەگەن جىر جولدارى دا ارزان ايعايشىل­دىقتان ادا، ۇردا-جىق ۇرانشىلدىقتان بيىك تۇرعان كوكەيكەستى ماسەلەسى بار، وزەك­تى ورتەر وكىنىشى بار وتكىر تاقىرىپ. ولەڭ ولكەسىندەگى ۇلتتىق ۇستانىمى، قالام­گەرلىك قاسيەتى تۋعان توپىراق، وتباسى – وتانىنان وت الىپ، وي قاۋزاعان وتتى جىرلارىنان شىن مانىندەگى قازاقى ۇعىم، تۋعان جەردىڭ ءتۇتىنىنىڭ ءيسى شىعىپ تۇرادى. بۇگىندە شىعارماشىلىقتىڭ شۇرايىن، جەكە تۇلعانىڭ ستيلدىك ەرەكشەلىگىن وسى «يىستەن» ىزدەيتىنىمىز دە جاي ەمەس.

«قازاقتىڭ قالام العان ءبىر قىزىمىن،

ءبىر قىزعا قاتسىن بيىك جۇلدىزىڭ ءۇن.

سيقىرلى سان ساۋلەڭدى شاشىراتىپ،

ويناتتىڭ وي تەڭىزگە جىر جۇزىگىن.

مونشاعىن نەشە ءتۇرلى ءتىزىپ جىردىڭ،

جۇرەكتىڭ جالىنىمەن ءجۇزىپ ءجۇردىم.

ولەڭنىڭ ءوزىڭ جۇرگەن ولكەسىندە،

رۋحىڭا باسىن يگەن قىزىل گۇلمىن»، دەپ «قاسىممەن سىرلاسۋ» اتتى ولەڭىندە جازعانىنداي، قازاقتىڭ قالامگەر قىزدا­رىنىڭ ءبىرى ەمەس بىرەگەيى، جىرلارىنان نازىكتىك پەن تەرەڭدىك تانىلىپ تۇراتىن تالانتتى اقىن قانيپا بۇعىباەۆانىڭ جىرلارى قازىرگى پوەزيانىڭ كوركەمدىك كوكجيەگىن، ونەرلىك ءورىسىن كەڭەيتكەنى انىق.

جانسىزعا جان ءبىتىرىپ، جاراتىلىستىڭ وزىنە ادام قاسيەتىن دارىتا كەيىپتەيتىن اقىننىڭ ءسوز قولدانىسىنداعى «وي تەڭىزى، جىر جۇزىگى، مونشاق جىر»، ت.ب كوپتەگەن ءساتتى تابىلعان سالىستىرۋلار، ورايىن تاپقان ويلى تەڭەۋلەر بارشىلىق. ءسوز سيقىرى مەن قادىرىن بىلەتىن كەمەل قالامنىڭ قولى جەتەر مۇنداي كوركەمدىك قازىرگى پوەزيادا ساۋساقپەن سانارلىقتاي از. سول ءساتتى سۋرەتتى، تىڭ تەڭەۋدى تابۋ ءۇشىن دە اقىننىڭ سارىلىپ، تالاي رەت تۆور­چەستۆولىق تاقسىرەتتى كەشەتىنى ءسوزسىز.

اقىن دىبىس ۇندەستىگىنە (اسسونانسقا، الليتەراتسياعا دا، ىشكى ۇيقاسقا دا) اسا شەبەر ءارى قۇشتار. ولەڭ ونەرىنىڭ سىرى دا، وزگەشەلىگى دە وسى، ورمەكشىنىڭ توقى­عان ورنەگىندەي نازىك ناقىشىندا، سونى سۋرەتىندە، الابوتەن اجارىندا ايقىن­دالادى ەمەس پە؟ بۇل، البەتتە اقىننىڭ وبرازبەن ويلاۋ جۇيەسىنىڭ وقشاۋلىعىندا بولسا كەرەك. قالامگەر اتاۋلى تۋىندىسىندا وسى ءتاسىلدى قولدانسام دەپ ەشقاشان ادەبي قيسىنعا اۋەستەنبەيدى، وقىستان تۋعان تەڭەۋلەر، تاپتاۋرىندىقتان تىس تاسىلدەر، ءساتىن سالعان سۋرەتتەۋلەر، سونى سيپاتتامالار زورلىقتان ەمەس، زەرگەر­لىكتەن تۋعان ىنجۋلەر ەكەندىگىن ەشكىم تەرىسكە شىعارا الماس. ويلى جاننىڭ وڭاشادا تاپقان ولجاسى وسىنداي ويۋ-ورنەگىمەن قازىنالى قازاق جىرىنا قو­ماق­تى ۇلەس قوسادى. «قوماقتى ويلاپ، كەسەك سويلەۋ – ءىرى تالانتتىڭ سىباعاسى»، دەپ مۇحتار اۋەزوۆ ايتقانداي، قانيپا قازاق پوەزياسىنا ادەمى اشەكەيگە تولى، مىنەزگە باي ءمولدىر جىرلاردى سىيلادى.

«قۇپيامىن...بىلمە مەيلىڭ، ءبىل مەيلىڭ،

(كورە الماستى كوزىمە دە ىلمەيمىن.)

جاراتىلىس!

جاڭىلىپ سەن جانىمدى

جاسىن وتتان جاراتتىڭ با؟

بىلمەيمىن،

بىلمەيمىن»،

دەپ اعىنان جارىلۋىندا جاتقان قانداي ىشكى قۋات، جويقىن مىنەز بار دەسەڭىزشى؟! سونشالىقتى سەزىمتال، نازىك جۇرەكتى، ومىردە وتە قاراپايىم بولا تۇرا ىشكى تەگەۋرىندى تىرەگى بار تاكاپپارلىق تا وعان جاراسادى.

«پوەزيا ماحابباتپەن باستالىپ، پارا­ساتپەن اياقتالادى»، دەمەكشى، اقىن پوە­زيا­سىنىڭ پوەتيكاسى پاراساتتىلىعىمەن دە ەلدى ەلەڭدەتىپ، كوپشىلىكتىڭ نازارىن اۋدارادى. شىنايى تالانت تابيعاتى وسى وزىق ويلى بىلگىرلىگىمەن، بولمىسى بولەك ءسوز ساپتاۋىمەن، وزىندىك ورنەك ولشە­مىمەن وزگەدەن وزگەشە بولىپ كورىنۋى كۇمان­سىز. تامىرىن تەرەڭگە سالعان ويعا باي، ارتىق سوزگە ساراڭ اقىن اقيقات الدىندا الاسا. ومىردە كورگەندەرى مەن كوكىرەككە تۇيگەندەرىن جۇرەگىمەن جىرلاپ، جۇرەككە جەتكىزۋ جولىندا ايتارىن دا قايمىقپاي ايتا دا بىلەدى. ءار سوزىنەن شابىتقا شولىركەپ، وي تەرەڭىنەن ىزدەگەن مازاسىزدىقپەن مۇسىندەلگەن ءمىنى جوق مولتەك مانەر، «مەن» دەگەن ورشىلدىك وكتەم­دىكپەن ورنەكتەلگەن وزىندىك ءۇن ورنىق­قان ونىڭ پوەزيا پاتشالىعىندا پاراساتتىلىقتىڭ دا بيىك پايىمى كورى­نەدى. سونىڭ ءبىر كۋاسى:

ء «وزىمدى ىزدەپ وزىمنەن،

اڭساۋمەن شارشاپ، كوز ىلگەم.

اينالايىن، ءشولدى سول

كورمەيسىڭ نەگە كوزىمنەن؟

سەزبەيسىڭ نەگە سوزىمنەن؟

كورگەمىن سەنى كوكتەمدە،

«كەلمەدى» دەپ كەكتەنبە.

ماحابباتتان اۋىسىپ،

پاراساتقا جەتكەندە»،

دەيدى. قازاق ەپوستارىنا ءتان تولعاۋعا بەيىمدەلگەن جىر جولدارى اساۋ مىنەزدى، العىر ويدى، شەگىنەن شىعا شالقىعان شابىتتى شاقتىڭ شۋماقتارى سىندى.

تەگىندە قانيپا بۇعىباەۆا قازاقى مىنەزگە باي، تابيعاتى تازا، جۇرەگى جۇمساق، ادامگەرشىلىگى بيىك بەكزات بولمىستى تەكتى جان ەكەندىگى ءاربىر ولەڭ جولدارىنداعى پاراساتتىلىقتان پايىمدالادى. ونى:

«مەنى ء«دىنسىز» دەمەگىن،

كوزىمىن ءبىر كونەنىڭ.

«اق قاعازىم – جايناماز»،

نامازىم – ءان، ولەڭىم»،

دەپ جىرلاۋى دا تەگىن ەمەس. كەشەگى تاۋەل­سىزدىك العان جىلدارى بىلگەن دە، بىلمە­گەن دە نامازعا جىعىلىپ، بىرنەشەسى مەك­كەگە بارىپ سىرت كوزگە قاجى اتانسا دا ىشكى دۇنيەلەرى دايىن بولماي، ءدىننىڭ قاسيەتى مەن كيەسىنە ۇشىراپ، وعان دەگەن كوپشىلىكتىڭ كوزقاراسىن تومەندەتىپ جىبەرسە، بۇل اقىن الدىنداعى اق قاعازىن جايناماز ەتىپ، بەس مەزگىل نامازىن ناقىش­تى جىرلارىمەن ناقتىلاپ، وسەر ۇر­پاققا ولمەس مۇرا قالدىرۋدى ماقسات تۇ­تىپتى. ۇلتقا، ۇرپاققا ادال قىزمەت ەتۋ ۇستا­نىمىن قولىنداعى قالامىمەن، ۇشى-قيىرى جوق قيالداعى وي ۇشقىندارىمەن ۇلاعاتتى ءسوز ايتىپ، قازاقتىڭ ءسوز ونە­رىن ءوزىنىڭ ورنەكتى ولەڭدەرىمەن بايىتىپ، كوركەمدىك كەڭىستىگىن كەڭەيتۋدى كوك­سەپتى. ۇلتىنا ومىرشەڭ ولەڭ، رۋحاني ازىق سىيلاپتى. ونىڭ وتتى دا ويلى ولەڭ جول­دارىنداعى فيلوسوفيالىق، ەستەتيكالىق قۇندىلىقتار قازاقتى ورەلى ويلى ولەڭ ولكەسىنە ىنتىقتىرىپ، ىنتاسىن اۋدارتارى ءسوزسىز.

قازىبەك بي ايتپاقشى، وزدىگىنەن ەش­كىمگە سوقتىقپايتىن، ەشبىر دۇشپان باسىن­باعان، باسىمىزدان ءسوز اسىرماعان ەلدىڭ كەشەگى كەڭەستىك كەزەڭدە باستان كەشكەن نەبىر كەساپاتتاردىڭ كوركەمدىك شەجىرەسىن شەرتكەن «ەسكەرتكىش» اتتى پوەماسىندا قولدان جاسالعان اشتىقتىڭ تاريحى بالالارىنا ءنار تاتقىزا الماي، ارماندا اجال قۇشقان انالاردىڭ ازابى مەن تاعدىرىن تىلگە تيەك ەتەدى.

«...ۋىسقا ۇستاپ تىرلىگىن اينالانىڭ،

« ۇلى حالىق» ساپ جاتتى

بايبالامىن.

كەزەكپەنەن «كوسەمدەر» كەلىپ-كەتتى،

ساياساتپەن اسىرىپ، ايلا-امالىن»،

دەپ ساياساتتىڭ سان الۋان الاپاتىن اقي­قاتپەن اجارلاپ، اياۋسىز اشكەرەلەيدى. ايتىپ جەتكىزە الماس ازاپ پەن اجالدىڭ ءارحيۆىن اقتارىپ قالساڭ، جانىڭ تۇرشىگەر تاريحتار الدىڭنان ايداھارداي ۋىن توگىپ، سول زاماننىڭ زارى شىعادى ولەڭنەن.

«اقىن بوپ ءومىر كەشىرۋ وڭاي دەيمىسىڭ،

قاراعىم.

 اۋزىندا بولۋ بۇل ءوزى سىزداعان بارلىق

جارانىڭ»،

دەپ تولەگەن ايبەرگەنوۆ ايتقانداي، ۇلت­تىڭ ار-ابىرويىنا اينالعان شىعار­ماشىلىق تۇلعانىڭ، ۇلت زيالىسىنىڭ ۇستا­نىمىنىڭ ءوزى وسى «سىزداعان جارا­نىڭ اۋزىندا بولۋى»، ەشكىم ايتا الماي­تىندى ايتۋىندا ەمەس پە؟ قانيپا اقىن دا بەينەلى تىلمەن بەرەكەسى كەتكەن قازاقتىڭ مۇشكىل ءحالىن مىنەپ، ىشتەي ىرىگەن الاۋىزدىقتان ارىلماي، ەل بولا المايتىنىمىزدى العا تارتادى:

«...ەل بولا ما، اڭدىسىپ، الىسۋمەن،

كوزدىڭ جاسىن كەلەمىز ءالى ىشۋمەن...»،  دەسە، ەندى بىردە:

«جارالدىق پا قويعا ۇقساپ تالانۋعا،

ادامىڭ دا، قۇنسىز بوپ زامانىڭ دا.

ءىلياس پەن بەيىمبەت، ساكەندەر دە،

سول ەتىكتىڭ تاپتالدى-اۋ

تابانىندا»،

دەپ ۇلتىمەن «ۋ» ىشەدى، وزەگى ورتەنەدى، ەرتەڭىنە الاڭداپ، كۇڭىرەنە تولعانادى. تاۋەلسىزدىك الساق تا، ءوز دالامىز بەن تىلىمىزگە يە بولا الماي، شەرمەندە جۇرگەن جايىمىزدى شەرتىپ، مۇڭايادى، كۇيرەيدى، كۇيىنەدى. ەس جيىپ، ەل قامىن ويلاۋدىڭ ورنىنا قارىن مەن قالتا قامىن جەگەن شەنەۋنىكتەردى كورىپ، جانى قۇلازيدى. قازاق پوەزياسىنا قانيپا جىرىمەن «تەمىر شەگەلى تاباننىڭ» استىنا تاعى دا تاپتالامىز با دەپ جانىن قويارعا جەر تاپپاي، جانكەشتىلىكپەن جانايقايىن سالادى.

«تابانداردان كەگىڭدى الا الماعان،

جەر بەتىندە ءجۇر ءالى امان، بالاڭ.

قازىنالى قازاقتىڭ دالاسىنا

قۇداي ەمەس، ورناتقان

«زاماندى» ادام»،

دەپ ءداۋىر دەرتىنىڭ ءدارۋىشى بولادى.

قازاقتىڭ قانىنا بىتكەن قايسارلىق، ىشكى رۋح، تامىرى تەرەڭدىكتەن تارايتىن تۋا ءبىتتى تابيعيلىق، تاكاپپارلىق، تازالىق ەشكىمگە دە ەسەسىن جىبەرتپەيدى. سەنىمىڭە سەلكەۋ تۇسىرەتىن، كوڭىلىڭدى الاڭ ەتە­تىن ەل تاعدىرى، جەر تاعدىرى، ءتىل تاع­دىرى اقىن اتاۋلىدان باستاپ ءاربىر قازاق­تىڭ قايعى قاسىرەتى. جۇرەككە اۋىر شەر كىرسە جىلاماسقا شارا جوق. جا­نىن جەپ، جۇرەگىن جارالاعان بۇكىل جاراتى­لىستىڭ قامى – اۆتوردىڭ جىرعا دەگەن ادالدىعىنىڭ ايناسى ىسپەتتى.

«اقىن – ەلشى» جۇرەككە جىرمەن

ءتىل قاتار،

اقىن – ەمشى داۋا ىزدەپ جانعا

ءتۇن قاتار.

ىڭگالاپ تۇرعان وسىناۋ

جارىق دۇنيەگە،

ءار تولقىننىڭ ءوز داۋسى

بار تىڭداتار»،

دەيدى اقىن. ول ءوزىنىڭ مىنا الەمدەگى ءوز «مەنىن»، ءوز ءۇنىن وسىلاي تانىتادى. شىن اقىن­نىڭ شىندىقتىڭ بەتىنە شىمىرىك­پەي قاراپ، اقيقاتتى ايتار ايبا­رىن، ءوز ايتارى اسقاق داۋىسىن ءوز دەڭگەيىندە، كوركەمدىكتىڭ كەمەلىنە جەتكەن كەڭىستىگىندە كورسەتە بىلگەن. سۋرەتكەرلىك شەبەرلىكپەن سونى ءسوز ساپتاۋىمەن ءسوز سەمسەرىن سەس­كەنبەي سىلتەي بىلگەن سۇلۋ ءسوزدىڭ قىز جىبەگى – قانيپانىڭ قايسارلىعى قاپىسىز ايتىلعان اقيقاتپەن استاسقان:

«ماقتانامىز قۇراپ اپ

جوقتان اڭىز،

ءۇش بۇتاقپىز.

نەگە وسى جات بولامىز؟!.

عاسىر وتەر، اپىر-اۋ، قاشانعا ءبىز،

شويىن تابان استىندا قاقتالامىز...

...ءبىرىن-ءبىرى ءجۇر بۇگىن تۇساپ حالىق،

ايىپتىنىڭ اقشامەن ءىسى اقتالىپ.

بىرتە-بىرتە كىم ءبىلسىن، بارامىز با،

ماڭگۇرتتەنىپ، تيىنداي ۇساقتالىپ..

«ويان، قازاق!» دەپتى اقىن، ويانايىق،

ومىردەن بۇل ۇيقى الماي، وي الايىق.

ەلىمىزدى، تاپتاتپاي جەرىمىزدى،

انامىزدى ءتىرىلتىپ، ايالايىق»،

دەپ قازىنالى قازاقتى قالعۋدان قورعاپ، ۇلتتىق ساناسىن سىلكىپ، ساۋىسقانشا ساق بولۋعا شاقىرادى.

«باسقا تۇسپەي تاۋداي سىن،

داۋىلدى جىرلاي المايسىڭ.

وتكەرمەي كوزدەن كۇندى اۋىر،

جانىڭدا سوقپاي ءبىر داۋىل»،

دەپ ومىردەگى كورگەنى سوزىنە اينالىپ، تاع­دىرىمەن تۇتاسىپ، تىرلىگىنىڭ مانىنە اي­نالعانىن اقىننىڭ ءار تىركەس، ءار تەڭەۋ، ءار ۇيقاس، ءار ىرعاعىنان ۇعىناسىز. ۇعى­ناسىز دا ءتانتى بولاسىز. «دوس جىلاتىپ ايتادى» دەگەندەي، شىندىقتى شىم بويىڭا باتىرىپ ايتۋ، ءمىنىڭدى بەتكە باتتيتىپ ايتۋ دا باتىرلىقتىڭ بەلگىسى، ۇلتجاندىلىقتىڭ ۇزدىك ۇلگىسى. تەگىندە، ەستىگەن ەستى ءسوزىڭ ساناڭدى سىلكىپ، ىشىڭە قونسا، سەنى تولعاندىرسا، جان دۇنيەڭدى دۇبىرلەتسە عانا تۋىندىنى ءتاۋىر دەپ باعالاۋعا بولاتىنىن بىزگە دەيىن دە تالاي جاندار ايتقان. ولاي بولسا، اقىن قانيپا بۇعىباەۆانىڭ پوەزياسى – «اقىل سۋاتى مەن سەزىم قۋاتىنىڭ توعىسقان جەرى» (م.الىمباەۆ).

 «ويان، تاۋلار!

جاتپاڭدارشى جايلانىپ،

كەلەدى اپات، تىرىلەرگە قايعى الىپ.

جەردىڭ بەتى بارا جاتىر تارىلىپ،

«ارۋاقتار شاھارىنا» اينالىپ»،

دەگەن جولداردى وقىعاندا دا توبە قۇي­قاڭ شىمىرلاپ، جاھاندىق قاۋىپ-قاتەر­لەردىڭ الەمدى ورتتەي جايلاپ كەلە جات­قانىن جاقىننان سەزىنە تۇسەسىڭ. كەز كەل­گەن ولەڭنىڭ ءون بويىنان ەرلىكتى، ورلىكتى تانيسىڭ. اقىن ارمانى – ەرلىك پەن ەلدىكتى جىرلاۋ، رۋحى ءور، ەرلىك جىرىن ۇرپاعىنا مۇرا ەتۋ. قانيپا اقىن تۋعان حالقىن شەكسىز سۇيەدى، سوندىقتان دا وسى­لاي ونىڭ ىستىعىنا كۇيىپ، سۋىعىنا توڭادى. ءوز حالقىنىڭ ەرلىگىن دە، ەزدىگىن دە اياۋسىز جىرلايدى، جۇرەگىمەن جىلايدى. سەبەبى اقىن جۇرتىنىڭ ءوزى حالقىمەن تۇتاس، بولىنبەيتىن، بولشەكتەنبەيتىن ءبىر­تۇتاس ۇعىم. بار جارانىڭ اۋزىندا تۇرىپ، بار اۋىرتپالىقتى جۇرەكتىڭ سۇزگىسىنەن ءبىرىنشى بولىپ وتكىزەتىن شىن تالانتتى تۇلعا ادىلەت پەن شىندىق الدىندا ارقا­شاندا ءالسىز. سوندىقتان دا پوەزيا ادام رۋحىنىڭ بوستاندىققا ۇمتىلۋىنىڭ ۇلى كورىنىسى. ولەڭ ءوزىن ولىمگە بايلاپ، اقىن­عا وي ەركىندىگىن سىيلايتىنى دا سوندىقتان.

 اقىن قانيپا تۋعان جەر، انا تىل­دەن ­ايىرىلىپ قالماۋدى، عاسىرلار قوي­ناۋىندا جوعالىپ كەتپەۋدى اڭسايدى. ونىڭ ويلى جىرلارى، پاراساتتى پوەزياسى ار­قىلى بۇگىنگى وقىرمان ۋاقىتتىڭ ءىزىن سەزىنىپ، سەزىنگەندە دە «شابىتتاي جەڭىل، تا­بىتتاي اۋىر» سەزىنەرى دە اقيقات. بۇگىنگى مورال­دىق-ساياسي ولشەمدەردىڭ ءتىسى بات­پاي­تىن تاقىرىپتارعا توسىرقاماي، تىك­سىن­بەي بارۋى ونىڭ شىن مانىندەگى، شى­عار­­ماشىلىق تۇلعا، ۇلت زيالىسى ەكەن­دىگىن دالەلدەسە كەرەك. قالاي دەسەك تە، قا­­ني­­پا­نىڭ جىرلارى حالىقتىڭ رۋحىن كوتەرەدى. ونىڭ پوەزياسىنان قازاق­تىڭ باتىر­لىعىن، جومارتتىعىن، باۋىر­مال­دىعىن، ۇلتجاندىلىعىن كورەمىز. اقىن­نىڭ اسقاقتى دا جالىندى، لەپتى، كۇيىنىش پەن سۇيىنىشكە تولى رۋحى مىقتى سىرشىل پوە­زياسى وقىرمانعا وي سالاتىن دۇنيەلەر.

«ەنشىم ەمەس ەكەن عوي باقىت مەنىڭ،

كوز جاسىما جۋىنار جاقۇت كوڭىل.

وتەر، وتكەن ماقساتسىز بەكەر وتكەن،

الىپ جاتىر بىرتىندەپ ۋاقىت كەگىن.

تاۋ باسىنان سىرعاناپ تايعاناق تاڭ،

ءومىر-ولەڭ وزەكتەن قايناپ اققان.

زىمىرانداي قاناتتى زىمىراعان،

كۇنگە كىسەن سالار كىم، ايعا قاقپان!». وسى كۇنگە دەيىن كۇنگە كىسەن سالىپ، ايعا قاقپان قۇرعان قانيپادان باسقا اقىن بولسا بار شىعار، بىراق مۇنداي كوركەمدىك قىزمەت پەن مىندەت اتقارماۋى مۇمكىن. بۇل جولدار تەك ادەمى سۋرەت، تىڭ تەڭەۋلەر عانا ما، جوق، مۇندا قازاقتىڭ قازىنالى ويى، قۇدىرەتى كۇشتى ءسوز كيەسى، ءبۇتىن ءبىر كوركەم الەم جاتىر ەمەس پە؟

كەزىندە: «تۆورچەستۆوسىنىڭ قۋانىشى بولماسا، اقىن اتاۋلى 21-دەن اسپاس ەدى»، دەپتى باتىس ەۋروپا كلاسسيكتەرىنىڭ ءبىرى. ازاپقا بايلانعان اقىندىق ءومىردىڭ ونە­گەسى دە، ولمەيتىن ومىرشەڭدىگى دە وسى شى­عار­ماشىلىق باقتا بولسا كەرەك. سون­دىقتان دا ول:

«ۇقسامايمىن وزگەگە وزگەشەمىن،

وي كەشەمىن، ورمانداي وي كەشەمىن.

مۇمكىن، ءجۇز جىل وتكەن سوڭ

وزىڭمەنەن،

كەزەگىم ءبىر كەلگەندە كەزدەسەمىن»،

دەپ جىرلايدى. اراعا جىلدار سالىپ وسىلاي وقىرماندارىمەن كەزدەسۋى دە سونىڭ ايعاعى.

ولاي بولسا، بۇگىنگى ءبىزدىڭ پىكىرىمىز كور­نەكتى اقىن قانيپا بۇعىباەۆانىڭ ءوزى ايتقانداي:

جەرگە دە الاڭ، كوڭىلىم تاسقا دا الاڭ،

تاستاي بولماي،

كىرپىكتى جاسقا مالام.

قوڭىراۋلاتىپ كۇيمەسىن ەل كوشكەندە،

جىرىم مەنى جۇرتىنا تاستاماعان، دەۋى – قازاق پوەزياسىن پاراساتتىلىقتىڭ بيىگىنە كوتەرگەندىگىنىڭ، قازاق ولەڭىنىڭ كوركەمدىك كوكجيەگىن كەڭەيتكەندىگىنىڭ، وزىندىك ورنەك-ەرەكشەلىگىمەن ولمەس مۇرا قالدىرعانىنىڭ كۋاسى بولسا كەرەك.

 

گۇلزيا ءپىرالى،

م.و. اۋەزوۆ اتىنداعى ادەبيەت جانە ونەر ينستيتۋتى «اۋەزوۆ ءۇيى» عمو-نىڭ باس عىلىمي قىزمەتكەرى،

فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى

سوڭعى جاڭالىقتار

الەكسەي تسوي وتستاۆكاعا كەتە مە؟

قازاقستان • بۇگىن، 15:37

كەڭەستەردىڭ قىزمەت اياسى كەڭەيدى

قازاقستان • بۇگىن، 08:37

5 جىلدا – 2 ملرد اعاش

قازاقستان • بۇگىن، 08:36

ءسۇت زاۋىتىنداعى سىناق

ايماقتار • بۇگىن، 08:27

«قارا باۋىر قاسقالداق»

رۋحانيات • بۇگىن، 08:25

ەكىدىڭ ماڭىنداعى ەسكەرتكىشتەر

ايماقتار • بۇگىن، 08:22

كۇي – قازاقتىڭ قازىناسى

رۋحانيات • بۇگىن، 08:19

جۇرەك جىلۋى جان جادىراتادى

ايماقتار • بۇگىن، 08:18

ۇقساس جاڭالىقتار