بۇگىندە دۇنيە جۇزىندەگى اقبوكەننىڭ ەڭ كوپ ءۇيىرى قازاقستاندا ساقتالعان. ماماندار 2019 جىلى جاسالعان ساناق قورىتىندىسىنا قاراپ, ەلدەگى كيىك سانى 334 مىڭعا جەتكەنىن حابارلاعان. قازاقستان كيىكتەرى ادەتتە بەتپاقدالا, ءۇستىرت جانە ورال پوپۋلياتسياسى بولىپ بولىنگەنىمەن, ەلدەگى اقبوكەننىڭ 90 پايىزدايى باتىس قازاقستان وبلىسىنىڭ وڭتۇستىك ءوڭىرىن مەكەندەيدى.
سوندىقتان مىڭداعان كيىكتىڭ تۇياعى استىندا قالعان قازتالوۆ, جانىبەك, بوكەي ورداسى جانە جاڭاقالا اۋدانى تۇرعىندارى, دالىرەك ايتساق, اۋىل شارۋاشىلىعىمەن اينالىساتىن كاسىپكەرلەر سوڭعى 2-3 جىلدان بەرى دابىل قاعىپ, مال وسىرۋگە مۇمكىندىك قالماي بارا جاتقانىنا شاعىمدانىپ ءجۇر.
شارۋالاردىڭ شاعىمى
جاقىندا جانىبەك اۋدانىنا قاراستى جاقسىباي اۋىلدىق وكرۋگىنىڭ توقسان دەگەن مەكەنىندە سول ماڭداعى 3-4 اۋىلدىق وكرۋگتىڭ شارۋا قوجالىق جەتەكشىلەرى جينالىپ, كوبەيىپ كەتكەن كيىكتەن كورگەن قۇقايىن جايىپ سالدى.
– اۋىل تۇرعىندارى سوڭعى جىلدارى كيىكتىڭ زاردابىن تارتىپ وتىرمىز. ەڭ باستىسى – قاجەتتى مال ازىعىن جيناي المايمىز. بىلتىر جانىبەك اۋدانى اكىمىنىڭ ورىنباسارى مەن اۋىل شارۋاشىلىعى ءبولىمىنىڭ باسشىسى الدىندا وسى ماسەلەنى كوتەرگەنبىز. كيىك تىم كوبەيىپ كەتتى, ءشوپتى وتاپ جاتىر. وتكەن جىلى 40 پايىزعا دەيىن شوپتەن ايىرىلدىق. مال جەمەيتىن ءشوپ قانا قالادى. ءتول الا المايمىز, مال سەمىرتە المايمىز. وسى قىستان مالىمىز شاتقاياقتاپ ارەڭ شىقتى. كيىكتىڭ شەتى مەن شەگى جوق. سانىنىڭ قانشا ەكەنىن بىلمەيمىز, قۇپيا. كيىكتىڭ كوپتىگى سونداي, مىڭ گەكتارلىق القاپتارعا سىيماي جاتىر. مالمەن ارالاسىپ, بۇزاۋدى ەرتىپ كەتەدى. شەكارانىڭ سىمىن ءۇزىپ, رەسەيگە دە ءوتىپ كەتىپ جاتىر. ولارعا قوسىلىپ مالىمىز ءوتىپ كەتىپ, قايتارا الماي جۇرەمىز. باسشىلارعا ايتساق, «جەرلەرىڭدى ەلەكترباقتاشى سىممەن قورشاپ الىڭدار» دەيدى. تىكەنەك سىمدى ءۇزىپ كەتىپ جاتقان كيىك وعان توقتاي ما؟ – دەپ كۇيىنەدى جانىبەك اۋدانى تالوۆ اۋىلدىق وكرۋگىنە قاراستى «قۇباش» شارۋا قوجالىعىنىڭ جەتەكشىسى ەلدوس قوشكەەۆ.
وسى اۋىلداعى «العا» شارۋا قوجالىعىنىڭ يەسى يسا مۇقاتاەۆ تا مەملەكەت تاراپىنان اۋىل شارۋاشىلىعىن قولداۋعا بەرىلەتىن قارجى ماردىمسىز ەكەنىن, تىم كوبەيىپ كەتكەن كيىكتىڭ زاردابى شارۋانى تۇرالاتىپ وتىرعانىن جەتكىزدى. «جەرىمىزدى كيىك قۇرتىپ بولدى. جالعا جەر الدىق, سالىعىن تولەپ وتىرمىز. ونى كيىك جەپ, وتاپ كەتەدى. سوندا ماعان نە پايدا؟! كيىكتى ءوز جەرىڭنەن قۋساڭ, ارتىنان كيىك قورعاۋشىلار, پوليتسيا جەتىپ كەلەدى. شارشاتىپ بولدى. جەرگىلىكتى قوجالىقتار بىلتىر دا ۇجىمدىق حات جازىپ, استاناعا جىبەردىك, ەش جاۋاپ بولمادى», دەيدى ول.
– قازاقستان كەڭ-بايتاق بولسا دا جەردەن تارشىلىق كورىپ جاتىرمىز. قازىر كيىكتى كورسەك كۇيىنەتىن بولدىق, ءبىزدى سوعان جەتكىزدى. نە نارسە بولسا دا شەگىنەن اسسا, زيان بولادى عوي. اۋىلدىڭ ىرىس-بەرەكەسى, كۇن كورىپ وتىرعان تىرلىگى – مال بولسا, سول مالدى اسىراي الماي وتىرمىز. وتكەن جىلى قۋاڭشىلىق بولدى, ونىڭ الدىڭعى جىلىندا مالىمىزعا تاس كەنە جاۋداي ءتيدى. ول كەنەنى كيىك الىپ كەلدى. 2011 جىلى وسى اۋماقتا 12 مىڭ كيىك قىرىلدى. ول كيىك ەگىلمەيدى. قانداي اۋرۋمەن اۋىراتىنىن دا بىلمەيمىز. قازىر قاي شارۋاشىلىقتى الساڭىز دا بەرەشەگى شاش ەتەكتەن. تەحنيكا الامىز دەپ «قازاگروعا» قارىزبىز. «قارجىلاي قولداۋعا» دا نەسيەگە كىردىك. بانكروت بولۋىمىز جاقىن. وسىلاي بولا بەرسە, شارۋالار بۇل جەردەن قاشا باستايتىن شىعار. قازىر شارۋاشىلىقتار ءوز وتباسىنداعى 5-6 ادامدى ارەڭ اسىراپ وتىر. جۇمىسشى الىپ, جالاقى تولەيتىن جاعدايى جوق. وسى جانايقايىمىز جوعارىعا, مەملەكەت باسشىسىنا جەتسە ەكەن دەيمىز. شىنىن ايتساق, ءبىزدىڭ بوس ۋاقىتىمىز دا جوق, قازىر قاۋىرت شارۋانىڭ كەزى. باسقا امالىمىز قالماعان سوڭ جينالىپ وتىرمىز. نە مال, نە كيىك سانىن شەكتەۋ كەرەك, ءبىر امالىن تابۋ قاجەت. قازىر كوپ شارۋاشىلىقتىڭ تاۋى قايتىپ قالدى. ءبىز كيىكتەن قورقىپ ەگىن دە سالا المايمىز. ابدەن اشىندىق, ەڭبەگىمىز ەش بولدى. بيىل قىستا جانىبەك اۋدانىنداعى جەكە مالدىڭ تورتتەن ءبىرى كوتەرەم بولىپ ءولدى, – دەيدى جاقسىباي اۋىلدىق وكرۋگىندەگى «اعايىن» شارۋا قوجالىعىنىڭ جەتەكشىسى ءالي دوسقاليەۆ.
– قازىر جىلقى ءولىپ جاتىر, سويىپ قاراساق, وكپەسى قاپ-قارا بولىپ كەتكەن. بۇل دا كيىكتەن كەلگەن اۋرۋ, بۇرىن مۇنداي بولعان جوق. «مال اشۋى – جان اشۋى» دەگەن عوي. ءبىز قازىر قاتتى اشىنىپ وتىرمىز, – دەيدى ارىپتەسىن قوستاپ جاقسىباي اۋىلىنان «ەرانا» شارۋا قوجالىعىنىڭ جەتەكشىسى ءنابيوللا بەكەتاەۆ. – جاقىنداساڭ بالە سالادى. وكىمەتكە حالىق كەرەك پە, كيىك كەرەك پە؟ ءبىز ۇكىمەتتەن مال سۇراپ وتىرعان جوقپىز, ءوز كۇنىمىزدى ءوزىمىز كورىپ جاتىرمىز. ءبارىمىز دە نەسيەگە بايلانعانبىز...
«بۇل جەردە تىرشىلىك جاساۋدىڭ جولى قالماي بارا جاتىر. اۋرۋ دا, تاس كەنە دە وسى جەرگە كيىكپەن بىرگە كەلدى. قازىر كيىك سانى ميلليونعا جەتتى. ەڭ بولماسا ايداپ جىبەرۋگە رۇقسات بەرمەي وتىر. ەندەشە, ءبىز مالدى قويىپ, كيىك باعايىق. سول ءۇشىن بىزگە جالاقى بەرسىن. باسقا جولى قالمادى عوي. وسى ماڭداعى ءۇش اۋىلدىڭ 200-گە جۋىق شارۋا قوجالىعى وسىنداي كۇيدە», دەيدى شارۋالار.
قازتالوۆ اۋدانىنىڭ قاراوبا اۋىلدىق وكرۋگىندەگى «قوشپان» شارۋا قوجالىعىنىڭ جەتەكشىسى ايدىن سۇندەتوۆ ءوز باسىنان وتكەن ءبىر وقيعانى ايتىپ بەردى:
– وسىدان ەكى جىل بۇرىن قوجالىعىمنىڭ جەرىنەن كيىكتى ايداپ ءجۇر ەدىم, كيىك قورعاۋشىلارمەن سوزگە كەلىپ قالدىم. «بۇل مەنىڭ شابىندىق جەرىم عوي, ايداپ كەتىڭدەرشى» دەيمىن. «كيىك ءشوپتى تاڭداپ جەيدى» دەپ دەس بەرمەيدى. سول كەزدىڭ وزىندە كيىك سانى 500 مىڭ بولدى دەپ وزدەرى مويىندادى. بۇل دەگەنىڭىز 2 ملن تۇياق قوي! قازىر ودان دا كوپ. مەنىڭ اۋىلىم قاراوبا – بۇرىن بۇكىل قازتالوۆ اۋدانىن شوپپەن قامتاماسىز ەتەتىن شۇرايلى شابىندىق ەدى. بىلتىر ءشوپ قۇردىم بولىپ, مال ازىعىن ىزدەپ دالاعا قاڭعىپ كەتتىك. كورشى اۋداننان ساتىپ الدىق. وسى كيىككە ىلەسىپ, كەنە كەلدى. وتكەن جىلى وسى كيىك ماسەلەسىن كوتەرىپ, فەيسبۋك جەلىسىنە كوپ جازدىم. مىسالى, دالادا ءولىپ جاتقان كيىك كوپ, ونى ەشكىم جينامايدى. وزىنەن ءوزى ءولىپ قالعان. ول نەدەن ءولدى, مالعا زيانى بار ما؟ بەلگىسىز. زاڭنىڭ قاتاڭدىعى سونداي, كيىكتىڭ ولىگىنەن دە «بالەسىنەن اۋلاق» دەپ اينالىپ قاشاتىن بولدىق...
مولشەردەن اسقانىن مويىندادى
2020 جىلى كارانتيندىك شەكتەۋلەرگە بايلانىستى اقبوكەنگە اۋە ساناعى جۇرگىزىلگەن جوق. 2019 جىلعى ساناقتىڭ ناتيجەسىندە 334 مىڭنان اسا كيىك بولعانىن ايتتىق. وسىنىڭ 220 مىڭدايى ورال پوپۋلياتسياسىنا ءتيىستى ەكەن. كيىكتىڭ تەز كوبەيەتىن, كوبىنە ەگىزدەن تولدەيتىن جانۋار ەكەنىن ەسكەرسەك, وڭىردە شىنىمەن دە اقبوكەن سانى ەسەلەپ وسكەن. كيىك ءۇيىرى قانشا كوبەيسە دە باتىس قازاقستاننىڭ بايتاق دالاسىنا شاشىراماي, ەدىل مەن جايىق اراسىنداعى ۇيرەنگەن جەرىنەن كەتپەي وتىر.
جەرگىلىكتى شارۋاشىلىق باسشىلارى مەن حالىقتىڭ قايتا-قايتا تالاپ ەتۋىنەن سوڭ وبلىستىق ءماسليحات حاتشىسى بيبىگۇل قونىسباەۆا مەن ءبىر توپ دەپۋتات وبلىستىڭ وڭتۇستىك اۋداندارىنداعى كيىكتەر سانىن رەتتەپ, رەزەرۆات قۇرۋ ماسەلەسىن جەدەل شەشۋگە ىقپال ەتۋ جونىندە ەكولوگيا, گەولوگيا جانە تابيعي رەسۋرستار مينيسترلىگىنە حات جولداعان بولاتىن.
جاقىندا پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى مالىك قۇلشار ەكولوگيا, گەولوگيا جانە تابيعي رەسۋرستار مينيسترلىگىنىڭ باتىسقازاقستاندىق دەپۋتاتتارعا جازعان جاۋاپ حاتىن جەلىگە جاريالادى.
«وبلىستاعى كيىك سانىن رەتتەپ, رەزەرۆات قۇرۋ ماسەلەسىن جەدەل شەشۋگە قاتىستى مينيسترلىك كەلەسىنى حابارلادى. 2019 جىلعى ەسەپكە الۋ دەرەكتەرى بويىنشا (2020 جىلى ەپيدەميالىق جاعدايعا بايلانىستى ساناق جۇرگىزىلگەن جوق) كيىكتەردىڭ ورال تارالىمىنىڭ سانى 217 مىڭ داراقتى قۇرادى, ياعني وبلىستىڭ سىيىمدىلىق دەڭگەيىنەن اسىپ وتىر» دەلىنگەن جاۋاپ حاتتا.
مينيسترلىك نە دەيدى؟
ەكولوگيا, گەولوگيا جانە تابيعي رەسۋرستار ءمينيسترىنىڭ ورىنباسارى س.قوجانيازوۆ قول قويعان جاۋاپ حاتتا شارۋالار شاعىمىن شەشۋدىڭ ءبىر جولى رەتىندە «بوكەيوردا» مەملەكەتتىك تابيعي رەزەرۆاتى مەن اششىوزەك مەملەكەتتىك تابيعي قاۋمالىن قۇرۋ ماسەلەسى ايتىلعان ەكەن.
«...ورال تارالىمىنىڭ سانى 217 مىڭعا جەتىپ, وبلىستىڭ سىيىمدىلىق دەڭگەيىنەن اسىپ تۇر, بىراق بەتپاقدالا مەن ءۇستىرت تارالىمى كيىكتەرىنىڭ سانى تومەن. وسىعان بايلانىستى بيولوگيالىق نەگىزدەمە جانە ەكولوگيالىق ساراپتاما قورىتىندىسى بويىنشا 2022 جىلى كيىكتەردى پايدالانۋعا تىيىم سالۋ مەرزىمى اياقتالعان سوڭ ورال تارالىمى كيىكتەرىنىڭ سانىن رەتتەۋ جونىندە ماسەلە قويىلىپ وتىر» دەلىنگەن حاتتا.
ۆيتسە-ءمينيستردىڭ ايتۋىنشا, كيىك سانىن رەتتەۋگە دايىندىق – ۇزاق پروتسەسس, ويتكەنى قازاقستان 2006 جىلعى كيىكتەردى ساقتاۋ, قالپىنا كەلتىرۋ جانە ورنىقتى پايدالانۋ ماسەلەلەرى جونىندەگى ءوزارا تۇسىنىستىك تۋرالى مەموراندۋم مەن 1973 جىلعى 3 ناۋرىزداعى «قۇرىپ كەتۋ قاۋپى تونگەن جابايى فاۋنا مەن فلورا تۇرلەرىمەن حالىقارالىق ساۋدا تۋرالى كونۆەنتسيا» (سيتەس) سياقتى حالىقارالىق ۋاعدالاستىققا قول قويعان. وسىعان بايلانىستى كيىكتىڭ «جويىلىپ بارا جاتقان جانۋار» دەگەن مارتەبەسىن «كوممەرتسيالىق پايدالانۋعا جاتاتىن جانۋار» تۇرىنە اۋىستىرۋ ماسەلەسى پىسىقتالىپ جاتىر ەكەن.
بۇل ءۇشىن اۋەلى ەلىمىزدەگى كيىكتىڭ ناقتى سانىن انىقتاۋ ماقساتىندا اۆياساناق جۇرگىزىلەدى. ودان كەيىن ينفراقۇرىلىمنىڭ, پايدالى قازبالار مەن كەن ورىندارىنىڭ, سۋاتتاردىڭ, اۋىل شارۋاشىلىعى جانۋارلارىنىڭ جانە باسقا دا انتروپوگەندىك فاكتورلاردىڭ دامۋى ەسكەرىلىپ, اقبوكەنگە قولايلى مەكەندەر اۋماعى انىقتالادى. ەلىمىزدەگى كيىك پوپۋلياتسياسى دامۋىن مودەلدەۋ عىلىمي نەگىزدە جۇزەگە اسپاق. ءسويتىپ ءار ايماقتاعى كيىكتىڭ ەڭ از جانە ەڭ كوپ مولشەرى بەلگىلەنىپ, ونى پايدالانۋدىڭ جىلدىق ليميتتەرى مەن نورماسى ەسەپتەلەدى.
«ەكىنشى جارتىجىلدىقتا قۇرىپ كەتۋ قاۋپى تونگەن جابايى فاۋنا مەن فلورا تۇرلەرىمەن حالىقارالىق ساۋدا تۋرالى كونۆەنتسيانىڭ كوميسسارياتىنا كيىك پەن ونىڭ دەريۆاتىنىڭ ەكسپورتى ەلىمىزدەگى كيىكتىڭ تىرشىلىك ەتۋىنە نۇقسان كەلتىرمەيتىنى جانە ونى ەنگىزۋگە دايىن ەكەندىگى تۋرالى عىلىمي نەگىزدەمە دايىنداۋ بەلگىلەنگەن», دەيدى ۆيتسە-مينيستر.
جوعارىدا باتىسقازاقستاندىق شارۋالار كوتەرگەن مال جايىلىمىنىڭ تاپشىلىعى جانە كيىكتەن تارالعان اۋرۋلارعا قاتىستى جاعداي وبلىستا ءورشىپ تۇرعانىن ايتقان ماسەلەنى وڭ شەشۋ ءۇشىن تومەندەگى شارالار اتقارىلىپ جاتقانىن ايتقان:
ياعني كيىكتىڭ ورال پوپۋلياتسياسىنىڭ مەكەندەۋ ورنىن ساقتاۋ ماقساتىندا باتىس قازاقستان وبلىسىندا «بوكەيوردا» مەملەكەتتىك تابيعي رەزەرۆاتى جانە اششىوزەك تابيعي قاۋمالىن قۇرۋ جونىندە بىرقاتار ءىس-شارا باستالعان.
- 2013 جىلى جالپى اۋدانى 343 040,1 گا رەزەرۆات جانە جالپى اۋدانى 314 504 گا قاۋمال قۇرۋ ءۇشىن تەحنيكالىق-ەكونوميكالىق نەگىزدەمە ازىرلەندى.
- تەحنيكالىق-ەكونوميكالىق نەگىزدەمەگە 2013 جىلعى مەملەكەتتىك ەكولوگيالىق ساراپتامانىڭ قورىتىندىسى الىندى.
- «قازاقستان رەسپۋبليكاسى ەكولوگيا, گەولوگيا جانە تابيعي رەسۋرستار مينيسترلىگى ورمان شارۋاشىلىعى جانە جانۋارلار دۇنيەسى كوميتەتىنىڭ رەسپۋبليكالىق ماڭىزى بار اششىوزەك مەملەكەتتىك تابيعي قاۋمالىن جانە بوكەيوردا مەملەكەتتىك تابيعي رەزەرۆاتى رەسپۋبليكالىق مەملەكەتتىك مەكەمەسىن قۇرۋ تۋرالى» قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇكىمەتى قاۋلىسىنىڭ جوباسى ازىرلەندى. بۇل جوباعا «اتامەكەن» ۇكپ مەن مينيسترلىكتىڭ قوعامدىق كەڭەسى قورىتىندى بەرىپ, قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇلتتىق ەكونوميكا مينيسترلىگى جانە باتىس قازاقستان وبلىستىق اكىمدىگىنىڭ كەلىسىمى الىنعان.
- رەزەرۆات پەن قاۋمالداعى شتات سانىن 78 بىرلىككە ۇلعايتۋ ماسەلەسى بويىنشا پرەزيدەنت اكىمشىلىگىنىڭ كەلىسىمى الىنعان.
«قازىرگى كەزدە رەزەرۆات پەن قاۋمال قۇرۋ ءۇشىن 2021 جىلعا ارنالعان بيۋدجەتتىك ءوتىنىم قالىپتاستىرىلادى, رەزەرۆات پەن قاۋمالدىڭ شتات سانى مەملەكەت باسشىسىمەن كەلىسىلگەن سوڭ رەسپۋبليكالىق بيۋدجەت كوميسسياسىنىڭ قاراۋىنا ەنگىزىلەتىن بولادى», دەيدى ۆيتسە-مينيستر س.قوجانيازوۆ.
باتىسقازاقستاندىق شارۋالاردىڭ شاعىمىنا پارلامەنت دەپۋتاتتارى, سالالىق مينيسترلىك نازار اۋدارىپ, وسىنداي شارالار جوسپارلاپ وتىرعانىنان ۇمىتتەنىپ قالدىق. ەن دالانىڭ ەركىن اڭى بەلگىلەنگەن رەزەرۆات پەن قاۋمال اۋماعىندا جۇرۋگە كونە مە؟ بولاشاقتا مۇنداي جاعداي قالاي رەتتەلمەك؟ بۇل تاقىرىپقا ءالى دە ورالاتىن بولامىز.
باتىس قازاقستان وبلىسى
