ەكولوگيا • 13 مامىر، 2021

كيىك كۇيىك پە؟

59 رەت كورسەتىلدى

قازاقستاندا 15 ءساۋىر – 15 مامىر ارالىعىندا «كيىك» اكتسياسى ءوتىپ جاتىر. ءىس-شارانىڭ باستى ماقساتى – جويىلىپ كەتۋ قاۋپى بار جانۋارلاردى براكونەرلەردەن قورعاۋ جانە ساناعىن الۋ. عىلىمدا «مامونتتاردىڭ قۇرداسى» سانالاتىن، قازاق ەجەلدەن كيەلى دەپ ەسەپتەيتىن اقبوكەن الەم بويىنشا جويىلىپ بارا جاتقان جانۋار سانالادى.

بۇگىندە دۇنيە جۇزىندەگى اقبوكەننىڭ ەڭ كوپ ءۇيىرى قازاقستاندا ساقتالعان. ماماندار 2019 جىلى جاسالعان ساناق قورىتىندىسىنا قاراپ، ەلدەگى كيىك سانى 334 مىڭعا جەتكەنىن حابارلاعان. قازاقستان كيىكتەرى ادەتتە بەتپاقدالا، ءۇستىرت جانە ورال پوپۋلياتسياسى بولىپ بولىنگەنىمەن، ەلدەگى اقبوكەننىڭ 90 پايىزدايى باتىس قازاقستان وبلىسىنىڭ وڭتۇستىك ءوڭىرىن مەكەندەيدى.

سوندىقتان مىڭداعان كيىك­تىڭ تۇياعى استىندا قالعان قاز­تالوۆ، جانىبەك، بوكەي ورداسى جانە جاڭاقالا اۋدانى تۇرعىن­دارى، دالىرەك ايتساق، اۋىل شا­رۋا­شىلىعىمەن اينالىساتىن كاسىپ­كەرلەر سوڭعى 2-3 جىلدان بەرى دابىل قاعىپ، مال وسىرۋگە مۇمكىن­دىك قال­ماي بارا جاتقانىنا شاعىم­دانىپ ءجۇر.

شارۋالاردىڭ شاعىمى

جاقىندا جانىبەك اۋدانىنا قاراستى جاقسىباي اۋىلدىق وكرۋگىنىڭ توقسان دەگەن مەكەنىندە سول ماڭداعى 3-4 اۋىلدىق وكرۋگتىڭ شارۋا قوجالىق جەتەكشىلەرى جينالىپ، كوبەيىپ كەتكەن كيىكتەن كورگەن قۇقايىن جايىپ سالدى.

– اۋىل تۇرعىندارى سوڭعى جىل­دارى كيىكتىڭ زاردابىن تارتىپ وتىرمىز. ەڭ باستىسى – قا­جەتتى مال ازىعىن جيناي الماي­مىز. بىلتىر جانىبەك اۋدانى اكىمىنىڭ ورىنباسارى مەن اۋىل شارۋاشىلىعى ءبولىمىنىڭ باسشىسى الدىندا وسى ماسەلەنى كو­تەرگەنبىز. كيىك تىم كوبەيىپ كەتتى، ءشوپتى وتاپ جاتىر. وت­كەن جىلى 40 پايىزعا دەيىن شوپتەن ايىرىلدىق. مال جەمەيتىن ءشوپ قانا قالادى. ءتول الا المايمىز، مال سەمىرتە المايمىز. وسى قىستان مالىمىز شاتقاياقتاپ ارەڭ شىقتى. كيىكتىڭ شەتى مەن شەگى جوق. سا­نىنىڭ قانشا ەكەنىن بىلمەيمىز، قۇپيا. كيىكتىڭ كوپتىگى سونداي، مىڭ گەكتارلىق القاپتارعا سىيماي جاتىر. مالمەن ارالاسىپ، بۇزاۋ­دى ەرتىپ كەتەدى. شەكارانىڭ سىمىن ءۇزىپ، رەسەيگە دە ءوتىپ كەتىپ جاتىر. ولارعا قوسىلىپ مالىمىز ءوتىپ كەتىپ، قايتارا الماي جۇرەمىز. باسشىلارعا ايتساق، «جەرلەرىڭدى ەلەكترباقتاشى سىممەن قورشاپ الىڭدار» دەيدى. تىكەنەك سىمدى ءۇزىپ كەتىپ جاتقان كيىك وعان توقتاي ما؟ – دەپ كۇيىنەدى جانىبەك اۋدانى تالوۆ اۋىلدىق وكرۋگىنە قاراستى «قۇباش» شارۋا قوجالىعىنىڭ جەتەكشىسى ەلدوس قوشكەەۆ.

وسى اۋىلداعى «العا» شارۋا قوجالىعىنىڭ يەسى يسا مۇقاتاەۆ تا مەملەكەت تاراپىنان اۋىل شا­رۋا­شىلىعىن قولداۋعا بەرىلەتىن قارجى ماردىمسىز ەكەنىن، تىم كوبەيىپ كەتكەن كيىكتىڭ زاردابى شارۋانى تۇرالاتىپ وتىرعانىن جەتكىزدى. «جەرىمىزدى كيىك قۇرتىپ بولدى. جالعا جەر الدىق، سالىعىن تولەپ وتىرمىز. ونى كيىك جەپ، وتاپ كەتەدى. سوندا ماعان نە پايدا؟! كيىكتى ءوز جەرىڭنەن قۋساڭ، ارتىنان كيىك قورعاۋشىلار، پوليتسيا جەتىپ كەلەدى. شارشاتىپ بولدى. جەرگىلىكتى قوجالىقتار بىلتىر دا ۇجىمدىق حات جازىپ، استاناعا جىبەردىك، ەش جاۋاپ بولمادى»، دەيدى ول.

– قازاقستان كەڭ-بايتاق بولسا دا جەردەن تارشىلىق كورىپ جاتىرمىز. قازىر كيىكتى كورسەك كۇيىنەتىن بولدىق، ءبىزدى سوعان جەتكىزدى. نە نارسە بولسا دا شەگىنەن اسسا، زيان بولادى عوي. اۋىلدىڭ ىرىس-بەرە­كەسى، كۇن كورىپ وتىرعان تىرلىگى – مال بولسا، سول مالدى اسى­راي ال­ماي وتىرمىز. وتكەن جى­لى قۋاڭشىلىق بولدى، ونىڭ الدىڭعى جىلىندا مالىمىزعا تاس كەنە جاۋداي ءتيدى. ول كەنەنى كيىك الىپ كەلدى. 2011 جىلى وسى اۋماقتا 12 مىڭ كيىك قىرىلدى. ول كيىك ەگىلمەيدى. قانداي اۋرۋمەن اۋىرا­تىنىن دا بىلمەيمىز. قازىر قاي شارۋاشىلىقتى الساڭىز دا بەرەشەگى شاش ەتەكتەن. تەحنيكا الامىز دەپ «قازاگروعا» قارىزبىز. «قارجىلاي قولداۋعا» دا نەسيە­گە كىردىك. بانكروت بولۋىمىز جاقىن. وسىلاي بولا بەرسە، شارۋا­لار بۇل جەردەن قاشا باستايتىن شى­عار. قازىر شارۋاشىلىقتار ءوز وتباسىنداعى 5-6 ادامدى ارەڭ اسى­راپ وتىر. جۇمىسشى الىپ، جا­لاقى تولەيتىن جاعدايى جوق. وسى جانايقايىمىز جوعارىعا، مەم­لەكەت باسشىسىنا جەتسە ەكەن دەيمىز. شىنىن ايتساق، ءبىزدىڭ بوس ۋاقىتىمىز دا جوق، قازىر قاۋىرت شارۋانىڭ كەزى. باسقا امالىمىز قالماعان سوڭ جينالىپ وتىرمىز. نە مال، نە كيىك سانىن شەكتەۋ كەرەك، ءبىر امالىن تابۋ قاجەت. قا­زىر كوپ شارۋاشىلىقتىڭ تاۋى قاي­تىپ قالدى. ءبىز كيىكتەن قورقىپ ەگىن دە سالا المايمىز. ابدەن اشىن­دىق، ەڭبەگىمىز ەش بولدى. بي­ىل قىستا جانىبەك اۋدانىنداعى جە­كە مالدىڭ تورتتەن ءبىرى كوتەرەم بولىپ ءولدى، – دەيدى جاقسىباي اۋىل­دىق وكرۋگىندەگى «اعايىن» شارۋا قوجالىعىنىڭ جەتەكشىسى ءالي دوس­قاليەۆ.

– قازىر جىلقى ءولىپ جاتىر، سويىپ قاراساق، وكپەسى قاپ-قارا بولىپ كەتكەن. بۇل دا كيىكتەن كەلگەن اۋرۋ، بۇرىن مۇنداي بولعان جوق. «مال اشۋى – جان اشۋى» دەگەن عوي. ءبىز قازىر قاتتى اشىنىپ وتىرمىز، – دەيدى ارىپتەسىن قوستاپ جاقسىباي اۋىلىنان «ەرانا» شارۋا قوجالىعىنىڭ جەتەك­شىسى ءنابيوللا بەكەتاەۆ. – جا­قىنداساڭ بالە سالادى. وكى­مەتكە حالىق كەرەك پە، كيىك كەرەك پە؟ ءبىز ۇكىمەتتەن مال سۇراپ وتىر­عان جوقپىز، ءوز كۇنى­مىزدى ءوزىمىز كو­رىپ جاتىرمىز. ءبارى­مىز دە نەسيەگە بايلانعانبىز...

«بۇل جەردە تىرشىلىك جاساۋدىڭ جولى قالماي بارا جاتىر. اۋرۋ دا، تاس كەنە دە وسى جەرگە كيىكپەن بىرگە كەلدى. قازىر كيىك سانى ميلليونعا جەتتى. ەڭ بولماسا ايداپ جىبەرۋگە رۇقسات بەرمەي وتىر. ەندەشە، ءبىز مالدى قويىپ، كيىك باعايىق. سول ءۇشىن بىزگە جالاقى بەرسىن. باسقا جولى قالمادى عوي. وسى ماڭداعى ءۇش اۋىلدىڭ 200-گە جۋىق شارۋا قو­جالىعى وسىنداي كۇيدە»، دەيدى شارۋالار.

قازتالوۆ اۋدانىنىڭ قاراوبا اۋىل­دىق وكرۋگىندەگى «قوشپان» شارۋا قوجالىعىنىڭ جەتەكشىسى ايدىن سۇندەتوۆ ءوز باسىنان وتكەن ءبىر وقيعانى ايتىپ بەردى:

– وسىدان ەكى جىل بۇرىن قوجا­لىعىمنىڭ جەرىنەن كيىكتى ايداپ ءجۇر ەدىم، كيىك قورعاۋشىلارمەن سوزگە كەلىپ قالدىم. «بۇل مەنىڭ شابىندىق جەرىم عوي، ايداپ كە­تىڭدەرشى» دەيمىن. «كيىك ءشوپتى تاڭداپ جەيدى» دەپ دەس بەرمەيدى. سول كەزدىڭ وزىندە كيىك سانى 500 مىڭ بولدى دەپ وزدەرى مويىندادى. بۇل دەگەنىڭىز 2 ملن تۇياق قوي! قازىر ودان دا كوپ. مەنىڭ اۋىلىم قاراوبا – بۇرىن بۇكىل قازتالوۆ اۋدا­نىن شوپپەن قامتاماسىز ەتەتىن شۇرايلى شابىندىق ەدى. بىلتىر ءشوپ قۇردىم بولىپ، مال ازىعىن ىزدەپ دالاعا قاڭعىپ كەتتىك. كورشى اۋداننان ساتىپ الدىق. وسى كيىككە ىلەسىپ، كەنە كەلدى. وتكەن جىلى وسى كيىك ماسەلەسىن كوتەرىپ، فەيسبۋك جە­لىسىنە كوپ جازدىم. مى­سالى، دالادا ءولىپ جاتقان كيىك كوپ، ونى ەشكىم جينامايدى. وزى­نەن ءوزى ءولىپ قالعان. ول نەدەن ءولدى، مالعا زيانى بار ما؟ بەلگىسىز. زاڭ­نىڭ قاتاڭدىعى سونداي، كيىكتىڭ ولىگىنەن دە «بالەسىنەن اۋلاق» دەپ اينالىپ قاشاتىن بولدىق...

 

مولشەردەن اسقانىن مويىندادى

2020 جىلى كارانتيندىك شەكتەۋلەرگە بايلانىستى اقبوكەنگە اۋە ساناعى جۇرگىزىلگەن جوق. 2019 جىلعى ساناقتىڭ ناتيجەسىندە 334 مىڭنان اسا كيىك بولعانىن ايتتىق. وسىنىڭ 220 مىڭدايى ورال پوپۋلياتسياسىنا ءتيىستى ەكەن. كيىكتىڭ تەز كوبەيەتىن، كوبىنە ەگىزدەن تول­دەيتىن جانۋار ەكەنىن ەسكەرسەك، وڭىر­دە شىنىمەن دە اقبوكەن سانى ەسەلەپ وسكەن. كيىك ءۇيىرى قانشا كوبەيسە دە باتىس قازاقستاننىڭ بايتاق دالاسىنا شاشىراماي، ەدىل مەن جايىق اراسىنداعى ۇيرەنگەن جەرىنەن كەتپەي وتىر.

جەرگىلىكتى شارۋاشىلىق باس­شىلارى مەن حالىقتىڭ قاي­تا-قايتا تالاپ ەتۋىنەن سوڭ وبلىس­­تىق ءماسليحات حاتشىسى بيبى­گۇل قو­نىس­باەۆا مەن ءبىر توپ دەپۋتات وبلىستىڭ وڭتۇستىك اۋدان­دارىن­داعى كيىكتەر سانىن رەتتەپ، رەزەرۆات قۇرۋ ماسەلەسىن جەدەل شەشۋگە ىقپال ەتۋ جو­نىندە ەكو­لوگيا، گەولوگيا جانە تابيعي رەسۋرس­تار مي­نيسترلىگىنە حات جولداعان بولاتىن.

جاقىندا پارلامەنت ءماجىلى­سىنىڭ دەپۋتاتى مالىك قۇلشار ەكولوگيا، گەولوگيا جانە تابيعي رەسۋرستار مينيسترلىگىنىڭ باتىسقا­زاقستاندىق دەپۋتاتتارعا جازعان جاۋاپ حاتىن جەلىگە جاريالادى.

«وبلىستاعى كيىك سانىن رەتتەپ، رەزەرۆات قۇرۋ ماسەلەسىن جەدەل شەشۋگە قاتىستى مينيسترلىك كەلەسىنى حابارلادى. 2019 جىلعى ەسەپكە الۋ دەرەكتەرى بويىنشا (2020 جىلى ەپيدەميالىق جاعدايعا بايلانىستى ساناق جۇرگىزىلگەن جوق) كيىكتەردىڭ ورال تارالىمىنىڭ سانى 217 مىڭ داراقتى قۇرادى، ياعني وبلىستىڭ سىيىمدىلىق دەڭ­گەيىنەن اسىپ وتىر» دەلىنگەن جاۋا­پ حاتتا.

 

مينيسترلىك نە دەيدى؟

ەكولوگيا، گەولوگيا جانە تا­­بي­عي رەسۋرستار ءمينيسترىنىڭ ورىنباسارى س.قوجانيازوۆ قول قوي­عان جاۋاپ حاتتا شارۋالار شا­عىمىن شەشۋدىڭ ءبىر جولى رە­تىندە «بوكەيوردا» مەملەكەتتىك تابيعي رەزەرۆاتى مەن اششىوزەك مەملە­كەتتىك تابيعي قاۋمالىن قۇرۋ ماسە­لەسى ايتىلعان ەكەن.

«...ورال تارالىمىنىڭ سانى 217 مىڭعا جەتىپ، وبلىستىڭ سى­يىم­دىلىق دەڭگەيىنەن اسىپ تۇر، بىراق بەتپاقدالا مەن ءۇستىرت تارالىمى كيىكتەرىنىڭ سانى تومەن. وسىعان بايلانىستى بيولوگيالىق نەگىزدەمە جانە ەكولوگيالىق ساراپتاما قورىتىندىسى بويىنشا 2022 جىلى كيىكتەردى پايدالانۋعا تىيىم سالۋ مەرزىمى اياقتالعان سوڭ ورال تارالىمى كيىكتەرىنىڭ سانىن رەتتەۋ جونىندە ماسەلە قويىلىپ وتىر» دەلىنگەن حاتتا.

ۆيتسە-ءمينيستردىڭ ايتۋىن­شا، كيىك سانىن رەتتەۋگە دايىن­دىق – ۇزاق پروتسەسس، ويتكەنى قازاق­ستان 2006 جىلعى كيىكتەردى ساق­تاۋ، قالپىنا كەلتىرۋ جانە ور­نىقتى پايدالانۋ ماسەلەلەرى جو­­نىندەگى ءوزارا تۇسىنىستىك تۋرالى مەموراندۋم مەن 1973 جىلعى 3 ناۋرىزداعى «قۇرىپ كەتۋ قاۋپى تونگەن جابايى فاۋنا مەن فلورا تۇرلەرىمەن حالىقارالىق ساۋدا تۋرالى كونۆەنتسيا» (سيتەس) سياقتى حالىقارالىق ۋاعدا­لاس­تىققا قول قويعان. وسىعان بايلا­نىستى كيىكتىڭ «جويىلىپ بارا جات­قان جانۋار» دەگەن مارتەبەسىن «كوممەرتسيالىق پايدالانۋعا جاتاتىن جانۋار» تۇرىنە اۋىستىرۋ ماسەلەسى پىسىقتالىپ جاتىر ەكەن.

بۇل ءۇشىن اۋەلى ەلىمىزدەگى كيىك­تىڭ ناقتى سانىن انىقتاۋ ماق­ساتىندا اۆياساناق جۇرگىزىلەدى. ودان كەيىن ينفراقۇرىلىمنىڭ، پايدالى قازبالار مەن كەن ورىن­دارىنىڭ، سۋاتتاردىڭ، اۋىل شا­رۋاشىلىعى جانۋارلارىنىڭ جانە باسقا دا انتروپوگەندىك فاك­­تور­لاردىڭ دامۋى ەسكەرىلىپ، اقبو­كەنگە قولايلى مەكەندەر اۋما­عى انىقتالادى. ەلىمىزدەگى كيىك پو­پۋلياتسياسى دامۋىن مودەل­دەۋ عىلىمي نەگىزدە جۇزەگە اسپاق. ءسوي­تىپ ءار ايماقتاعى كيىكتىڭ ەڭ از جانە ەڭ كوپ مولشەرى بەلگىلەنىپ، ونى پايدالانۋدىڭ جىلدىق ليميتتەرى مەن نورماسى ەسەپتەلەدى.

«ەكىنشى جارتىجىلدىقتا قۇ­رىپ كەتۋ قاۋپى تونگەن جابايى فاۋنا مەن فلورا تۇرلەرىمەن حا­لىق­ارالىق ساۋدا تۋرالى كون­ۆەن­­تسيانىڭ كوميسسارياتىنا كيىك پەن ونىڭ دەريۆاتىنىڭ ەكسپورتى ەلىمىزدەگى كيىكتىڭ تىرشىلىك ەتۋىنە نۇقسان كەلتىرمەيتىنى جانە ونى ەنگىزۋگە دايىن ەكەندىگى تۋرالى عىلىمي نەگىزدەمە دايىنداۋ بەل­گىلەنگەن»، دەيدى ۆيتسە-مينيستر.

جوعارىدا باتىسقازاقستاندىق شارۋالار كوتەرگەن مال جايى­لىمىنىڭ تاپشىلىعى جانە كيىك­تەن تارالعان اۋرۋلارعا قاتىستى جاعداي وبلىستا ءورشىپ تۇرعانىن ايتقان ماسەلەنى وڭ شەشۋ ءۇشىن تومەندەگى شارالار اتقارىلىپ جاتقانىن ايتقان:

ياعني كيىكتىڭ ورال پوپۋليا­تسياسىنىڭ مەكەندەۋ ورنىن ساقتاۋ ماقساتىندا باتىس قازاقستان وبلىسىندا «بوكەيوردا» مەملەكەتتىك تابيعي رەزەرۆاتى جانە اششىوزەك تابيعي قاۋمالىن قۇرۋ جونىندە بىرقاتار ءىس-شارا باستالعان.

  1. 2013 جىلى جالپى اۋدانى 343 040،1 گا رەزەرۆات جانە جالپى اۋدا­نى 314 504 گا قاۋمال قۇرۋ ءۇشىن تەحنيكالىق-ەكونوميكالىق نەگىزدەمە ازىرلەندى.
  2. تەحنيكالىق-ەكونوميكالىق نەگىزدەمەگە 2013 جىلعى مەملە­كەتتىك ەكولوگيالىق ساراپتامانىڭ قورىتىندىسى الىندى.
  3. «قازاقستان رەسپۋبليكاسى ەكولوگيا، گەولوگيا جانە تابيعي رەسۋرستار مينيسترلىگى ورمان شارۋا­شىلىعى جانە جانۋارلار دۇنيەسى كوميتەتىنىڭ رەسپۋبليكالىق ما­ڭىزى بار اششىوزەك مەملەكەتتىك تابيعي قاۋمالىن جانە بوكەيوردا مەم­لەكەتتىك تابيعي رەزەرۆاتى رەس­­پۋبليكالىق مەملەكەتتىك مەكە­مەسىن قۇرۋ تۋرالى» قازاق­ستان رەس­­پۋبليكاسى ۇكىمەتى قاۋلى­سى­نىڭ جوباسى ازىرلەندى. بۇل جو­باعا «اتامەكەن» ۇكپ مەن مي­نيس­ترلىكتىڭ قوعامدىق كەڭەسى قو­رىتىندى بەرىپ، قازاقستان رەس­پۋب­ليكاسى ۇلتتىق ەكونوميكا مي­نيس­ترلىگى جانە باتىس قازاقستان وبلىس­تىق اكىمدىگىنىڭ كەلىسىمى الىنعان.
  4. رەزەرۆات پەن قاۋمالداعى شتات سانىن 78 بىرلىككە ۇلعايتۋ ماسەلەسى بويىنشا پرەزيدەنت اكىم­شىلىگىنىڭ كەلىسىمى الىنعان.

«قازىرگى كەزدە رەزەرۆات پەن قاۋمال قۇرۋ ءۇشىن 2021 جىل­عا ار­نالعان بيۋدجەتتىك ءوتىنىم قا­لىپ­­تاس­تىرىلادى، رەزەرۆات پەن قاۋمالدىڭ شتات سانى مەملە­كەت باس­شىسىمەن كەلىسىلگەن سوڭ رەسپۋب­ليكالىق بيۋدجەت كوميس­سياسىنىڭ قاراۋىنا ەنگىزىلەتىن بولادى»، دەيدى ۆيتسە-مينيستر س.قوجانيازوۆ.

باتىسقازاقستاندىق شارۋالار­دىڭ شاعىمىنا پارلامەنت دەپۋتاتتارى، سالالىق مينيسترلىك نازار اۋدارىپ، وسىنداي شارالار جوسپارلاپ وتىرعانىنان ۇمىتتەنىپ قالدىق. ەن دالانىڭ ەركىن اڭى بەلگىلەنگەن رەزەرۆات پەن قاۋمال اۋماعىندا جۇرۋگە كونە مە؟ بولا­شاقتا مۇنداي جاعداي قالاي رەتتەلمەك؟ بۇل تاقىرىپقا ءالى دە ورالاتىن بولامىز.

 

باتىس قازاقستان وبلىسى

سوڭعى جاڭالىقتار

ۇقساس جاڭالىقتار