تۇركىستان وبلىسىندا التى دانا قىزعالداق جۇلعان ازاماتتىڭ ميلليونداپ ايىپپۇل تولەۋى مۇمكىن ەكەنى اقپارات قۇرالدارىندا جاريا ەتىلدى. قىزىل كىتاپقا ەنگەن قىرداعى جابايى گرەيگ قىزعالداعىن جۇلعان شىمكەنتتىك تۇرعىندى پوليتسيا بايدىبەك اۋدانىندا ۇستاعان. ونىڭ ۇستىنەن «سيرەك كەزدەسەتىن جانە قۇرىپ كەتۋ قاۋپى تونگەن وسىمدىك ءتۇرىن زاڭسىز پايدالانۋ» دەرەگىمەن ءىس قوزعالعانى دا ءمالىم ەتىلدى. وسى ارادا قىزعالداقتى قورعاپ, گۇلدى جۇلۋشىعا جازا قولدانعانىن قولداعاندار كوپ بولدى, تابيعاتتىڭ ادامزاتقا بەرگەن سىيىنا قاتىگەزدىك جاساعان پەندەنى اياۋشىلار دا تابىلدى. ياعني وسى ءبىر وقيعا قازاق جەرىن الەمگە تانىتقان قىزعالداققا دەگەن قۇرمەتتىڭ جوعارى ەكەندىگىن دە, ونى جۇلۋعا بولمايتىنىن بىلمەيتىندەردىڭ دە بارىن اڭعارتتى. ءيا, جىلىنا بار بولعانى شامامەن 15 كۇندەي گۇلدەيتىن قىزعالداق, اسىرەسە شۇبايقىزىل القابىن قىزىل كىلەمگە كومكەرىپ, ودان سايىن اسەمدىككە بولەي تۇسەدى.
«اسقاق الاتاۋدىڭ باۋرايى الما مەن قىزعالداقتىڭ تاريحي وتانى ەكەنى عىلىمي تۇرعىدان دالەلدەنگەن. قاراپايىم, بىراق بۇكىل الەم ءۇشىن وزىندىك ءمان-ماڭىزى زور بۇل وسىمدىكتەر وسى جەردە ءبۇر جارىپ, جەر جۇزىنە تارالعان» دەپ جازدى ەلباسى ن.نازارباەۆ « ۇلى دالانىڭ جەتى قىرى» اتتى ماقالاسىندا. بيولوگتەردىڭ مالىمدەۋىنشە, بۇگىندە جەر جۇزىندە قىزعالداقتىڭ 3 مىڭنان استام ءتۇرى بار. ولار – قازاق ەلىنىڭ دالا قىزعالداعىنان تاراعان. ىلگەرىدە, ياعني 2002 جىلى نيدەرلاند كورولدىگىنە جاساعان رەسمي ساپارى كەزىندە ەلباسى ن.نازارباەۆقا سول ەلدىڭ حانشايىمى بەاتريكس قىزعالداق جايىندا اعىنان جارىلىپ: « ۇلى جىبەك جولى عاسىرلار بويى ەۋروپانى ازيامەن, سونداي-اق قازاقستاندى نيدەرلاندىمەن بايلانىستىرىپ تۇردى. وسى بايلانىستار ءبىزدىڭ ەلىمىزگە قىزعالداق گ ۇلىن اكەلدى. بۇل گۇل وسىلايشا نيدەرلاندىعا كەڭ تارادى. گۇل ساۋداسىندا دا ول ەڭ ءوتىمدى ونىمگە اينالدى. قازىرگى كەزدە قىزعالداق گ ۇلى – نيدەرلاندىقتاردىڭ ءنومىرى ءبىرىنشى ەكسپورتتىق تاۋارى. سول ءۇشىن دە ءسىزدىڭ ەلگە قارىزدارمىز» دەگەن ەكەن. ەلىمىزدە وتىزدان استام ءتۇرى وسەتىن قىزعالداقتىڭ وتە سيرەك كەزدەسەتىن 13 ءتۇرى قورعاۋعا الىنىپ, قازاقستاننىڭ قىزىل كىتابىنا ەنگىزىلگەن. ماماندار ەلىمىزدىڭ باتىس جانە سولتۇستىك وبلىستارىندا گۇلدىڭ 3-4, شىعىس قازاقستاندا – 6, ال تۇركىستان وبلىسىندا ونىڭ 30-عا جۋىق ءتۇرى تارالعانىن ايتادى. ياعني قىزعالداق تۇركىستان وبلىسىنىڭ سيمۆولى ىسپەتتى. القىزىل قىزعالداقتىڭ ەڭ ادەمىلەرى تۇلكىباس اۋدانىنداعى اقسۋ-جاباعىلىدا جانە شۇبايقىزىلدا كوپتەپ وسەدى.
تابيعاتتىڭ كوركەم سىيلارىنىڭ ءبىرى قىزعالداقتى دارىپتەپ, كەيىنگى ۇرپاققا بار ماڭىزدىلىعىن جەتكىزۋ ماقساتىندا 2012 جىلى رەسپۋبليكالىق فوتوكونكۋرس ءوتتى. ال 2013-2014 جىلدارى جازۋشى, حالىقارالىق «الاش» سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى مارحابات بايعۇتتىڭ باستاماسىمەن «شىرايلىم – شۇبايقىزىلىم!» تاقىرىبىندا جاس تالاپكەرلەردىڭ العاش اۋداندىق, كەيىن وبلىستىق, رەسپۋبليكالىق, حالىقارالىق بايقاۋلارى ۇيىمداستىرىلدى. 2015 جىلعى ساۋىردە تاعى دا جازۋشى م.بايعۇتتىڭ باستاماسىمەن 1941-1945 جىلدارداعى ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستىڭ اياقتالۋىنا 70 جىل تولۋىنا وراي, «جەڭىستىڭ 70 جىلدىعىنا 70 شاقىرىم جاياۋ ءجۇرۋ» جوباسى «شىمكەنتتەن – شۇبايقىزىلعا!» دەگەن ارنايى اتاۋمەن ۇيىمداستىرىلدى. جول-جونەكەي شىمكەنتتىڭ, سايرام جانە تۇلكىباس اۋداندارىنىڭ اۋىلدارىندا, مەكتەپتەرىندە جۇزدەگەن ادام قاتىسقان جيىندار وتكىزىلدى. ال 2018 جىلدان باستاپ «اقسۋ-جاباعىلى الاۋى, شۇبايقىزىل جالاۋى!» اتتى قىزعالداقتار فەستيۆالىن وتكىزۋ داستۇرگە اينالدى. جازۋشى مارحابات بايعۇتتىڭ باستاماسىمەن سوڭعى 8 جىل كولەمىندە ءداستۇرلى تۇردە ۇيىمداستىرىلىپ كەلگەن «شىرايلىم – شۇبايقىزىلىم!» اتتى فەستيۆال بيىل پاندەمياعا بايلانىستى وتكىزىلمەدى. فەستيۆالدە جاستاردى تابيعاتتى ايالاۋ, قورعاۋ, ساقتاۋعا شاقىرۋ ماقساتىندا «شۇبايقىزىل شوقىسىنىڭ» تاريحى جايلى ماعلۇمات بەرىلىپ, جاس اقىنداردىڭ ولەڭدەرى وقىلىپ, تابيعات تاقىرىبىندا كورمە مەن جاس سۋرەتشىلەردىڭ سۋرەت بايقاۋى وتكىزىلەتىن. فەستيۆالگە كەلگەن جاپوندىق قوناقتاردىڭ «وسىنداي تابيعي قازىنامىز بولسا ءبىز التىنمەن قورشاپ قويار ەدىك» دەگەنى دە تۇركىستاندىقتاردىڭ جادىندا.
جەرگىلىكتى تۇرعىندار بۇرىن «ماەۆكالار» وتكىزىلىپ, ءسپيرتتى ىشىمدىك ىشكەندەر اۋليە توبەنىڭ قىزعالداعىن اياۋسىز ج ۇلىپ, اقىرىندا شۇبايقىزىل شوقىسىنىڭ قىزعالداعى مەن سارعالداعى جارتىلاي جويىلعانىن ايتادى. ەلىمىزدىڭ قىزىل كىتابىنا ەنگىزىلگەن گرەيگ قىزعالداعى قازىعۇرت, تولەبي, بايدىبەك وڭىرلەرىندەگى تاۋلى اۋماقتاردا دا كەزدەسەدى. ال ەڭ كوپ شوعىرلانعان جەرى وسى – شۇبايقىزىل شوقىسى. بۇل جەر ءبىر كەزدەرى «كراسنايا گوركا», كەيىننەن «قىزىل توبەشىك» دەپ اتالعان بولاتىن. قارىمدى قالامگەر مارحابات بايعۇتتىڭ باستاماسىمەن «شۇبايقىزىل شوقىسى» اتاۋى قايتا بەرىلگەن بۇل جەر 1977 جىلدان بەرى مەملەكەتتىڭ قاراۋىنداعى ايماق بولىپ سانالادى. جىل سايىن وبلىستىق ورمان شارۋاشىلىق ينسپەكتسياسى مەن ۇلتتىق پاركتىڭ وكىلدەرى, ىشكى ىستەر ءبولىمىنىڭ قىزمەتكەرلەرى اتالعان جەردە قورعاۋ جۇمىستارىن جۇرگىزەدى.
تۇلكىباس اۋدانىنىڭ ورتالىعى ت.رىسقۇلوۆ اۋىلىنان قۇلان وزەنىن كەسىپ ءوتىپ, «تۇركىباسى اۋليە» توبەسىنىڭ كۇنشىعىس جاعىن وراي اينالىپ, قاراتاۋعا قاراتا ءبىراز جەر جۇرگەندە الدىڭىزدان شۇبايقىزىل شوقىسى شىعادى. تاريحي دەرەكتەردە تۇركى جانە تۇرگەش قاعاناتتارى تۇسىندا تۇركىباسى توبەسىنە وردا تىككەن قاعاندار شۇبايقىزىل شوقىسىنا دا كوزدىڭ قاراشىعىنداي قاراپ, ۇرپاقتارعا ميراس, امانات ەتىپ قالدىرۋدى وسيەتتەگەنى ايتىلادى. اقسۋ-جاباعىلى مەن شۇبايقىزىلدىڭ قىزعالداعى مەن سارعالداعىن گرەيگ قىزعالداعى, كاۋفمان قىزعالداعى اتاندىرىپ, نيدەرلاند (گوللانديا) ەلىنە, ەۋروپاعا اكەتكەن. شىن مانىندە گوللاند, نيدەرلاند قىزعالداقتارىنىڭ جاراتىلعان جەرى, وسكەن ءتورى, شىققان توركىنى – شۇبايقىزىل, اقسۋ-جاباعىلى, قازىعۇرت پەن قاراتاۋ. بۇگىندە جالپى جەر كولەمى 20 گەكتار قىزعالداقتى اۋماق ەرەكشە قورعالاتىن ايماق رەتىندە سايرام-وگەم مەملەكەتتىك ۇلتتىق تابيعي پاركىنىڭ قاراماعىنا وتپەك.
تۇركىستان وبلىسى
