ونەر • 11 مامىر, 2021

بايىرعى قازاق بەينەسى

2510 رەت
كورسەتىلدى
5 مين
وقۋ ءۇشىن

شىنايى ونەردى شايناپ بەرسە دە جۇتا المايتىن, جۇتسا دا اقىل اسقازانى قورىتپايتىن قوعامنىڭ قىسپاعىنان قاشىپ قۇتىلعىسى كەلەتىن cەكىلدى. جالعىزدىققا مويىنسۇنۋعا بار. ونەردە دارا ءجۇرۋ زاڭدىلىق ەكەنىن ەسكەرسەك, بۇل ءىسى ونەگە ەمەي نەمەنە؟ «كەمتالانت مۇمكiندiگiنشە, شىن تالانت قالاعا­نىنشا جازادى» دەگەن قاتاڭ قاعيدانى ۇستاعان شەبەردىڭ شىعار­ماشىلىعى – تۇنىپ تۇرعان قايشىلىقتار قاقتىعىسى. مىنە, عاجاپ! اسقار سۇلەيمەنوۆشە سويلەسەك, «ەڭ تەرەڭ يدەيالار – قيىن يدەيالار» دەپ نۇكتە قويا سالار ما ەدىك. بىراق وقىرماننىڭ ءبارى بىردەي ەمەس, قانشا قاماۋ تەرىن الساڭ دا وي شابىسى وراشولاق بولۋى مۇمكىن.

بايىرعى قازاق بەينەسى

كارتينا جازۋ بوياۋدى كەنەپ­كە توگە سالۋ ەمەس. ءاربىر ءتۇس تام­شى­سىنان ءومىر كورىنىستەرىن ىز­دەۋ. بالكىم, تاعدىر سۋرەتتەرى... تاپ باسىپ ايتا المايسىڭ. قىل­قا­لامنىڭ قۇپياسى دا سوندا سە­كىلدى. كەز كەلگەن تۋىندى بارىنە بىرد­ەي تۇسىنىكتى بولۋى ءتيىس ەمەس. وقىر­مان شىعارمانىڭ جان دۇ­نيە­سىنە بويلاپ, جۇرەگىن ءيىتىپ, كوڭىل كورىنىستەرىن قاراشىعىنا قۇيىپ, وي ورىسىنە جارىلىس الىپ كەلۋىمەن قۇندى. ءبىز ونى ونەر قايراتكەرى, بەلگىلى گرافي­كا مامانى يساتاي يساباەۆ شى­عارماشىلىعىنا قاراپ تۇيسىندىك. تەرەڭىرەك, تولىعىراق. مىسالى, «مالشىلار» كارتيناسى.

عاجابى سول, ونىڭ قىلقالا­مى­نىڭ ۇشىندا قازاق حالقىنىڭ ەپوستىق سارىنى بار. ءاربىر تۋىندىسى باباتانىممەن تىندەسىپ, تۇلعالانىپ, توپتاسىپ كەلۋىمەن ەرەكشە. قوي باعىپ جۇرگەن اۋىل بالاسىنىڭ ومىرىنەن تارتىپ, سول ءداۋىردىڭ كەسكىن-كەلبەتىن سىزىپ شىعادى. بىلايشا ايتقاندا, با­يىرعى قازاقتىڭ بەينەسىن كورگىڭىز كەلسە, اۆتوردىڭ شەبەرحاناسىنا بارىڭىز. وندا سىزگە كەرەك رۋحا­ني جاۋھارلاردىڭ بارلىعى بار. باتىرلار جىرى, جىراۋلار جا­قۇتى, سالت-ءداستۇر, كەڭەستىك كەرتارتپا كەزەڭ, الاش ارىستارى, اباي تاعىلىمى, ءبارى-ءبارى بوياۋعا ۇلا­سىپ, رۋحىڭدى كوتەرەدى. كور دە مارقاي.

شىنىندا وفورت, اكۆاتينتا ادىستەرى اسا اۋىر باعىت. سۋرەت­شى­نىڭ ەڭبەگىن وسىدان-اق باعالاۋعا بولاتىنداي. گرافيكا – جاقىن­نان قاراۋدى, ءاربىر سىزىعىڭ مەن نۇك­تەڭ ورىن-ورنىندا بولۋدى تىلەيتىن, زەرگەردەي شىدامدى تىلەي­تىن سالا. ال يساتاي يساباەۆ سول سالادا جۇرگەن قاتەپتى قارا نار­­دىڭ سويى دەسەك تە بولادى.

ونىڭ قولتاڭباسى داقتان گورى ءيىرىمدى شتريحقا اۋەس. وقىس باستالىپ, كىلت توقتاپ, كۇرت دامىپ, شيرىعىپ-شيەلەنىسىپ, قايىرماسى شالقار اۋەندەي, كەرىلە-سوزىلا ءتۇسىپ, تىم ارىگە سامعاپ, كوكجيەك­كە ءسىڭىپ كەتەر ەدى. مىڭ-ميلليون شتريح-سىزىقتار ونىڭ حالقىنا دەگەن ماحابباتىنا تۇنىپ تۇرعان جۇي­كە تالشىقتارى دەرسىز. سەن­بە­سەڭىز, كارتيناعا باجايلاپ قارا­ڭىزشى. اتاسىنىڭ ءتالىمىن ات ۇستىندە قايتالاعان نەمەرەسى قام­شىنى وڭ قولىنا ۇستاپ, قوزى-لاق­تى قۋىپ بارادى. كارتينانىڭ ەكىنشى پلانىنداعى بەيىت پەن بال­بال تاس, ەكى دەتال ەرەكشە كوز­گە تۇسەدى. بابالار قورعاعان جەر­دى بالالارى ەركىن جايلاپ, قو­را-قورا مال جايىپ جۇرگەنى, تۇيە­نىڭ بيىكتىگىندەي توبەنى اينالا وتىرىپ اڭگىمە وربىتكەن اكە مەن بالا, جىلقىشى جىگىت وبرازدارى كارتينانىڭ ءمانىن اشىپ تۇر. قازانبۇزارلىعى جوق حالىقتىڭ قالىپتى ءومىرىنىڭ قوڭىر سۋرەتى.

اڭگىمە سوزبە-ءسوز, جولما-جول اۋماي قالعاندا ەمەس, باسقادا. يدەيا مەن وبراز ەكەۋى تۇتاسىپ, جاڭا ءبىر وي كەڭىستىگىن تۇزۋىندە. مال­دىڭ سوڭىندا جۇرگەن قازاقتىڭ عۇمى­رى­نان ونەگە ءوربىتىپ, رۋحاني مانەر قالايدى. ۇلكەنگە – قۇرمەت, كىشىگە – ىزەت ءپرينتسيپىنىڭ نازىك ۇلگىسىن اق پەن قارا تۇستەردىڭ شيمايىمەن جەتكىزەدى. ال ءومىردىڭ ءوزى اق پەن قارانىڭ مايدانى ەمەس پە؟

ءداستۇر بويىنشا سۋرەتشى شى­­­عار­ماشىلىق لابوراتورياسى جىل اتتاپ, جاڭا بيىككە كوتەرىلىپ وتىرۋى ءتيىس. يساتاي يساباەۆ رەسەي اسىپ, ءسىڭىرىپ كەلگەن وقۋ ءبىلىمىن ۇلتتىق مۇرامىزدى بايىتا تۇسۋگە سارپ ەتتى. 70-جىلداردان كەيىن­گى سۋرەتشى شىعارماشىلىعىنا كوز جۇگىرتسەڭىز, ونىڭ سۋرەت الەمىنىڭ قويۋلانا تۇسۋىمەن قاتار, ستيلدىك باعىتىنىڭ ءسال بولسا دا وزگەشەلىك تاپقانىن, پلاستيكالىق مانەرىنىڭ كۇر­دەلەنە تۇسكەنىن اڭدايسىز. اۋەلگى, قاتاڭ سيممەتريالىق ادىس­­تەردەن اسسيممەترياعا قاراي ويىس­تى. ونىڭ ەل بىلە بەرمەيتىن «الەم ادەبيەتىنىڭ ءىنجۋ-مار­جانى», «اسىل مۇرا» سەريالارىنا جاساعان وفورت, لينوگراۆيۋرا پاراقتارى, «قازاق حالقىنىڭ تۇر­مىسى», «قازاقتاردىڭ اندەرى» تريپ­تيحى سول جىلداردىڭ جەمىسى. «مال­شىلار» كارتيناسىن دا اتاپ وتپەي كەتۋگە بولماس. 1971 جىلى جا­­زىلعان كارتينا قازاق بەينەلەۋ ونەرىنىڭ قورىنا قوسىلعان التىن كەنىش.

ونەردى ءسۇيۋدىڭ وزىندىك فورمۋ­لاسىن جاساعان شەبەردىڭ شىعار­ماشىلىعى تەڭىز تۇبىندە جاتقان گاۋھار تاس سەكىلدى. سول تەڭىزدى كە­شىپ وتۋگە ازىرگە ەشكىمنىڭ جۇرەگى داۋالار ەمەس. بايىرعى قازاقتىڭ باتىل بەينەسىن قايتا تىرىلتۋگە ۇم­تىلعان سۋرەتشىنىڭ تاعىلىمى ءالى دە ۋاقىت تارازىسىنا سالىنىپ, ءوز باعاسىن الادى دەگەن ويدامىز. اتامىز شوپان بولعان سوڭ با, ءبىز تەك «مالشىلار» كارتيناسىنىڭ ماڭايىنا عانا باردىق. ءارى قاراي ۋاقىت ەنشىسىندە.

 

سوڭعى جاڭالىقتار