رۋحانيات • 10 مامىر، 2021

كەستەلى ورامال

112 رەت كورسەتىلدى

كەشەگى فين سوعىسىن بىلاي قوي­عاندا، 1941-1945 جىلعى نەمىستەرمەن بول­عان قان مايداندا قانشاما ارىسىمىز كوز جۇمدى. ەلگە امان-ەسەن ورال­عانداردىڭ سوڭعى لەگىنىڭ قالعاندارى دا وسى كۇنى بىرەن-ساران.

ولاردىڭ ەستەلىكتەرىنىڭ ءوزى كەيىنگى ۇرپاق ءۇشىن قوبىلاندىنىڭ اۋزىن باعىپ، اڭىز-اڭگىمەلەر تىڭداعانمەن بىردەي. سولاي-اق بولسىنشى. ويتكەنى سوعىس دەگەنىڭ تاجال، جانعا جارا سالىپ، قانشا شاڭىراقتى قيراتتى. وشاق وتتارى ءسونىپ، ەسىكتەر جابىلدى. جەتىم قالعاندار مەن جەلەگى جەلبىرەپ، جەسىر اتان­عاندار قانشاما؟ ۇيلەنبەي، ۇيەلمەن اتانباي، قىرشىنىنان قيىلعاندار دا جەتەرلىك. 

سونىڭ ءبىرى – قىزىلقوعا اۋدانىنىڭ داۋلەتيمان اۋىلىنىڭ تۋماسى شۇكىر ەركىنوۆ بولاتىن. ول كەزدە قىزىلقوعا اتا­ناتىن جەكە اۋدان جوق. قازىرگى ميا­لى، جانگەلدين، جاسقايرات اۋىلدارى اقتوبەنىڭ ويىل اۋدانىنا قارايدى. سون­داعى ورتا مەكتەپتى اياق­تاعان ول ەكى-ءۇش اي ءوزى تۋعان اۋىلدا ەگىندە جۇمىس ىس­تەپ، 1942 جىلدىڭ 8 تامىزىندا ون سەگىز­گە ەندى عانا تولعاندا ماي­دانعا الىن­دى.

كولىك اتاۋلىنىڭ كوزدەن بۇلبۇل ۇشقان مەزگىلى ەمەس پە، اۋىلدان شىققان ءۇش جىگىت – شۇكىر ەركىنوۆ، ءسىلام داۋ­لەتي­مانوۆ جانە ماقۋات ابدىعاليەۆ اۋەلى جاياۋلاپ اۋدان ورتالىعىنا جە­تىپ، ودان ۇزىن-قاراسى 300-گە تاياعان بو­ل­اشاق سارباز جاياۋ-جالپى قوبداداعى اسكەري كوميسسارياتتىڭ دارىگەرلىك با­قى­­لاۋىنان وتەدى. تاعى دا جول ءجۇ­رىپ، رەسەيدىڭ بۇزىلىق قالاسىنداعى كى­شى سەرجانت دايارلاۋ كۋرسىنان سوڭ اي­گىلى ستالينگراد مايدانىنىڭ قاندى قاسابىنا تۇسەدى. التى ايعا سوزىلعان ۇرىستا كەڭەستىك اسكەرلەر العاش رەت ۇلكەن جەڭىسكە جەتىپ، ەلىنە باعىت العان نەمىستەردىڭ وكشە ىزىنە ءتۇستى، ارقادان سوققى بەردى. سولاردىڭ ىشىندە ءتۇبىت مۇرتى ءالى تەبىندەپ ۇلگەرمەگەن شۇكىر دە بار-دى.

ول سوعىس جاعدايىندا بىردە ازايىپ، بىردە تولىعىپ وتىراتىن اسكەري قۇرام ساپىندا 1943 جىلدىڭ شىلدەسىندە باتىس مايداننىڭ 222-ءشى سمولەنسك اتقىشتار ديۆيزياسىنىڭ 43-ءشى جەكە ءوزى جۇرەتىن ارتيللەريالىق تانكىگە قار­سى جويعىش ديۆيزيانىڭ بارلاۋ­شىسى رەتىندە اسكەري قىزمەتىن اتقارىپ جات­تى. اتالعان بو­لىم­شە 1944 جىلدىڭ ساۋىرىندە ەكىنشى بەلورۋسسيا، ارادا جار­تى جىل وتكەندە ءبىرىنشى بەلورۋسسيا ماي­دانى قۇرامىندا جاۋمەن شايقاستى. شۇكىر ەركىنوۆ وسى بولىمشەگە قاراستى لەنين وردەندى ونىنشى دەربەس گۆار­ديالىق سۋۆوروۆ وردەندى «قىزىل تۋلى» چەرنيگوۆ اتقىشتار بريگا­داسىنىڭ قۇ­رامىندا ءجۇردى.

اسكەري قىزمەت بارىسىندا ول ۇرىس دالاسىنداعى بارلاۋ قىزمەتىندە مول تاجىريبە جيناقتاعان جانە ءار جورى­عىندا ناتيجەلىلىگىمەن قۋانتقان سارباز بولاتىن. شۇكىر كوبىنە-كوپ قانداي اي­سىز قاراڭعىدا دا جاۋ بەتىن جالعىز بار­لاپ، بارىنشا مول دەرەك اكەلەتىن. بۇل رەتتە ونىڭ 1943 جىلدىڭ ەكىنشى جار­­تىسى، 1944-1945 جىلدارعى ەرلىك ۇلگىلەرى قىزىلقوعالىق جەرلەسىمىزدىڭ ابى­رويىن ارتتىرا ءتۇستى. ەۋروپانىڭ ۆارشاۆا، كەنيگسبەرگ، بەرلين سىندى (بارلىعى 8 قالا) تالاي قالالارىن جاۋ قولىنان تازارتۋعا قاتىسىپ، جوعارعى باس قولباسشىنىڭ ارنايى العىسىن ال­دى. وڭىرىندە ەرلىكتەرىن ايگىلەيتىن «وزات بارلاۋشى»، «وزات ارتيللەريست»، «گۆاردياشى» بەلگىلەرى دە بار ەدى.

سوعىس جاعدايىندا جاۋاپسىز ەش­تەڭە جوق. بىراق تەك بولىمشە عانا ەمەس، كۇل­لى ديۆيزيون تاعدىرىن قولىنا ۇستا­عان بارلاۋشى قارۋلاستارىنىڭ ءار جە­ڭىسى جانە جەڭىسسىز شابۋىلىنا تىكە­لەي بايلانىستى. ويتكەنى قاندايدا ۇرىس بارلاۋشى جەتكىزگەن مالىمەتتەرگە قا­راي ۇيىمداستىرىلادى. سوندىقتان بار­لاۋشى ءار قادامىن ەسەپپەن باسىپ، ءوزىن دە جانە وزگەنى دە ىڭعايسىز جاي­­عا قالدىرمايتىن دەرەكتەرىن العا تارتقانى دۇرىس.

بۇل رەتتە ول الدىمەن دۇشپانداردىڭ ورنالاسۋ ءتارتىبى، قۇرامى، قوزعالىس با­عىتى، ادام سانى، قارۋ-جاراقپەن قام­تىلۋى، سوعىس تەحنيكاسى جونىندە كادىمگى قىر بالاسىنىڭ ورىستەگى مالدى كوزدەگەنىندەي قىراعىلىقپەن جۇمىس ىستەگەنى دۇرىس. دولبار، ءجۇردىم-باردىم مالىمەت جارعا جىعادى. ونىڭ ۇستىنە، بارلاۋشىنىڭ دەنە ءبىتىمى، شىمىرلىعى مەن ەپتىلىگى، شالت قيمىلدايتىن جىگەر­لىلىگى مەن تەز تۇجىرىمدايتىن وي-ساناسى دا قاجەت-اق. وسى ورايدا، مەك­تەپتى ۇزدىكتەر قاتارىندا بىتىرگەن جانە اكەسىنە تارتقان شاعىن دەنەلى شۇ­كىر قاشاندا ينەنىڭ كوزىنەن وتكەن شاپ­شاڭدىعىمەن ەرەكشەلەنەتىن.

ش.ەركىنوۆتى سوعىس دالاسىندا ەرەكشە قۇرمەتكە بولەگەن ونىڭ جەڭىس جالاۋىن جەلبىرەتكەنگە دەيىنگى سوڭعى توعىز ايداعى بارلاۋ قىزمەتىندەگى ناتيجەلەرى ەدى. وتانداستارىمىز 1944 جىلدىڭ 24 ماۋسىمىندا دنەپر ماڭىنداعى پرونيا وزەنىنەن وتەر جەردە جاۋ جاعىنىڭ اي­تار­لىقتاي قارسىلىعىنا ۇشىرادى. مۇندايدا ەڭ ءبىرىنشى كومەك بەرەتىن تەك قانا قىراعى بارلاۋشىنىڭ جان-جاقتى مالىمەتى عانا.

تاڭ جاڭا عانا سىبىرلەپ كەلە جاتقان الاگەۋىم شاق. قارۋلاستارىنىڭ جاۋ بەكىنىسىن اتقىلاۋى ءبىر ءسات سايابىرلاعان تۇستا جەرلەسىمىز دۇشپاندار ترانشەيا­سىنا جەتىپ، ۇراعا سەكىرىپ تۇسكەنى سول ەدى، تاسالاۋ تۇستا ارقاسىن بەرىپ، تىعىلا تۇسكەن ۇشەۋگە كوزى ءتۇستى. قارۋىن كەزە­نىپ: «بەرىلىڭدەر!» دەپ داۋىستاعان. جالت قاراعان الگىلەر جاندارمەن بۇعان اتىلدى. بۇل دا سول ءسات كوز الدىنان ءولىم مەن ءومىر سۋرەتتەرىن وتكىزىپ، قولىن­داعى مىل­تىق نايزاسىن الدىڭعى ەكەۋىنە تۇيرەپ تە ۇلگەردى. ءۇشىنشىسىن تىرى­لەي قولعا ءتۇسىردى. ول ء«تىل» ءۇشىن اسا قاجەت بولاتىن.

ءبىر قاراعاندا بۇل بار-جوعى قاس پەن كوزدىڭ اراسىنداعى ساتتىك قيمىلدار ەدى. ابىروي بولعاندا سوڭعى ء«تىل» بۇل تۇنگى شابۋىل ءۇشىن اسا قاجەتتى مالىمەتتەردى جەتكىزدى. وسى ەرلىگى ءۇشىن ديۆيزيون كومانديرى، مايور چەرنوكوسوۆتىڭ ۇسى­نىسىمەن ش.ەركىنوۆ وڭىرىنە سول جىلعى شىلدەنىڭ 5-ىندە «داڭق» وردەنىنىڭ ءۇشىنشى دارەجەسى قادالدى.

مايدانداعى جاۋىنگەر قاشاندا ماراپات ءۇشىن ەمەس، الدىمەن ءوزىنىڭ شىبىن جانى، ۇلتتىق نامىسى، اتا-بابا رۋحى ءۇشىن كۇرەسەدى. بۇل جولدا ول قاسىق قا­نى قالعانشا ايقاسادى، جاۋىنگەرلىك مىندە­تىن ادال ورىندايدى.

گۆارديا سەرجانتى ش.ەركىنوۆتىڭ كومانديرى چەرنوكوسوۆتىڭ ورنىن اۋىس­تىرعان مايور سىتنيك ونى «داڭق» وردەنىنىڭ ەكىنشى دارەجەلى جۇل­دى­زىنا ۇسىنعان ماراپات بەتشەسىنە: «ديۆيزيانىڭ ەڭ تاڭداۋلى بارلاۋشىسى ەركىنوۆ شۇكىر شابۋىل كەزىندە ديۆي­زيانىڭ الدىندا ءجۇرىپ، جاۋ جاعىنىڭ بارلىق مالىمەتتەرىن جيناپ، قوزعالىس جولىن بارلاپ، دەر كەزىندە اسكەري باس­شىلىققا حابارلاسىپ وتىردى. 1945 جىلى قاڭتاردىڭ 19-ى كۇنى توماشۋۆ قالا­سى تۇبىندەگى شابۋىل كەزىندە ەركى­نوۆ شۇكىر تاڭاتار ۇلى بارلاۋشىلار توبىمەن بارلاۋ جۇرگىزگەن كەزدە جولدى مينالاپ جاتقان نەمىس تورۋىلىن باي­قادى دا، ولارمەن ايقاسقا ءتۇستى. قۇرا­مىندا بەس ادامى بار نەمىس تورۋى­لى قۇر­تىلىپ، جول مينالاردان تازارتىلدى، دي­ۆيزيانىڭ ىلگەرى جۇرۋىنە جول اشىلدى. وسى ەرلىگى، ۇكىمەت ناگراداسى – «داڭق» وردەنىنىڭ ەكىنشى دارەجەسىنە لايىقتى» دەپ جازىپتى.

قانداي ءسۇيىنىشتى. سول كەزدە ول بار-جوعى جيىرمادان ەندى عانا اسقان مول­­دىرەگەن جاس بۋىن ەمەس پە؟ بىراق، ول جاس­تى­عىنا قاراماي، ناعىز ەرلەردىڭ ەرەن ءىسىن قايتالادى. تەگىندە ەرلىك جاس تال­عا­مايدى. ال ەگەر ونىڭ باتىر اتانۋى­نا سەبەپ­­كەر بولعان ءۇشىنشى جۇلدىزدى الۋ جو­لىن­داعى ءىسى ناعىز كوزسىز ەرلىككە بار­­­عان­­دىعىن دالەلدەيتىن عاجايىپ قيمىل ەدى.

بۇل 1945 جىلدىڭ كوكتەمى. ماۋجى­راعان ءساۋىردىڭ سوڭعى كۇندەرى. بىراق ءون بويى جاۋ وعىنان جارالى كۋشكوۆ دە­رەۆنياسى حال ۇستىندە مۇلگىپ تۇردى. تاعى دا ءتۇن. ءولى تىنىشتىق. وسى تى­­نىش­­تىقتى كانىگى بارلاۋشىنىڭ مىسىق­تابان­داپ، اياعىن ءبىر الىپ، ەكى الىپ، ادىم­داعان دىبىسى عانا بۇزادى. ول نەمىستەردىڭ توپتاسقان جاتاعىن ىزدەيدى. ءالسىن-ءالى تىڭ تىڭداپ، اسىعىس ادىمدايدى. مىنە، ەڭسەلىلەۋ كەلگەن ءۇي جانىنا توقتادى.

ىشتەن جارقىن-جارقىن ءۇن شىعادى جانە ءبىر-ەكەۋ ەمەس، الدەنەشە، مۇمكىن 15-20 ادامنىڭ كۇلكىسى. شاماسى اراق-شارابى بار وتىرىس سىندى. ەندى قايت­پەك؟ قانشا بولسا دا قيمىلداتپاي قولعا ءتۇسىرىپ، تۇتاسىمەن تۇتقىنداعان دۇرىس. ايتسە دە، بۇل جالعىز، ولار كوپ...

نارتاۋەكەل، نە بۇل ولەدى، بولماسا، ولار... ەكىنىڭ ءبىرى. الدىنا اۆتوماتىن كەزەنگەن ول اسقان جىلدامدىقپەن ىشكە ەنىپ، ارتىنداعى سەرىكتەرىنە حابار­لاس­قانداي قاتتى داۋىسپەن ايقايلاپ جى­بەردى: «بەرىلىڭدەر!». سول قولىنداعى گرا­­ناتاسىن تاپ قازىر جاراتىنداي ونسىز دا قارۋسىز وتىرعان جاۋىنگەرلەردى زالالسىزداندىرىپ الدىنا سالدى. ءتۇن­­نىڭ ءبىر ۋاعىندا قاننەن-قاپەرسىز ءىشىپ-جەۋدەن بارلىققان نەمىستەر ويدا-جوقتا ورتالارىنان تابىلعان دۇلەيدەن قايمىعىپ، كوزدەرى اتىزداي-اق. سويتسە، ولار 24 جاۋىنگەر، 1 وفيتسەر ەكەن، ءبارى دە ەشكىنىڭ اسىعىنداي ەركىنوۆتىڭ ال­دىن­­دا كوزدەرىنەن تىزىلگەن بالىقتاي قاز­­­ديىپ تۇر. شۇكىر ءبارىن دە الىپ ءجۇر­دى.

كەيىننەن ولار كادىمگىدەي مالىمەت بەردى. شۇكىر بولسا، سول بويدا ءوز قارۋ­لاستارىن كوتەرىپ، دەرەۆنياعا ورنا­لاسقان 150 نەمىستىڭ كوزىن جويىپ، 80 جاۋىن­گەرىن تۇتقىندادى. كوپتەگەن قارۋ-جاراق، ازىق-ت ۇلىك ولجالادى.
وسى ەرلىگى ءۇشىن ش.ەركىنوۆ «داڭق» وردەنىنىڭ ءبىرىنشى دارەجەسىن يەلەندى. ول قازاقستاندىقتار اراسىندا اتالعان وردەننىڭ تولىق يەگەرى اتانعان 137 باتىردىڭ ءبىرى بولاتىن.

جەڭىس ساعاتىن جاۋ جۇرەگى – بەرلين­نىڭ وزىندە قارسى العان قانداسىمىز تۋعان ەلىنە تەك 1947 جىلدىڭ كۇزىندە ورالدى. كەزىندە ورتا مەكتەپتى ۇزدىك ءبىتىرىپ، مەك­تەپىشىلىك قوعامدىق-كوپشىلىك جۇمىس­تاردىڭ بەلسەندىسى اتانعان مايدان باتىرى ارناۋلى ءبىلىم الۋ نيەتىندە وبلىستىق پارتيا كوميتەتىنىڭ جولداماسىمەن الماتىنىڭ زاڭ ينسيتۋتىنا اتتانىپ ەدى. وعان ءتۇستى دە، ايتسە دە، اتالعان سوعىستا العان توعىز ءتۇرلى اۋىر جاراقاتى جانە تاۋلى ايماقتاعى استانانىڭ ىلعالدى اۋا رايى شۇكىردى ويلاعان ماقساتىنا جەتۋى­ن­ە مۇمكىندىك بەرمەدى. ەلگە ورالدى، وبلىس­­تىق قارجى بولىمىندە اعا تەرگەۋشى قىز­­مەتىندە ءجۇرىپ قايتىس (22.09.1949) بولدى.

...شىركىن-اي، دەسەڭىزشى، بەس جىل بويى جان-جاعىنان اجال بوپ اتىلعان وت پەن وقتىڭ ورتاسىندا ءجۇرىپ، سانداعان جاراقاتقا دا بەرمەگەن جانىن امان-ەسەن ەلگە ورالىپ، بەيبىت زاماندا بەيمارال توسەكتە جاتىپ، ءۇن-ءتۇنسىز ءبىر قۇدايعا تاپ­سىرا سالۋدىڭ ءوزى قانداي قيىن ەدى. ءتىپتى ول وسى قىلشىلداعان جيىرما بە­سىندە جانى قالاعان ءبىر قىزعا ولەردەي عاشىق بولىپ، ىشكى سىرىن بۇكپەسىز اشپاپتى دا. ەڭ وكىنىشتىسى – ول سوڭعى دەمى ۇزىلەردە قالتاسىنان كەستەلى جىبەك تەر ورامالىن شىعارىپ ءتامپىش تاناۋىنا اپارىپتى، قۇشىرلانا يىسكەپتى. سويتسە، ول وزدەرىنە كورشى اۋىل مىڭكەلدىدەگى العاش جانە سوڭعى رەت ءسوز بايلاسقان سۇلۋى – وڭايدىڭ سالەم حاتىنداي ورامالى ەكەن دەيدى باتىردىڭ اۋىلداسى، كۇنى كەشە عانا اتىراۋ قالاسىندا 94 جاسىندا دۇنيەدەن وزعان قۇربىسى قاليما بيساليەۆا.

قانداي وكىنىشتى؟ سول ءبىر قانقۇيلى سوعىس ون ەكىدە ءبىر گ ۇلى اشىلماعان وسىنداي جاستىڭ قانشاسىن قىناداي قىرىپ، سابا­عىنان ءۇزدى. وتىن ءوشىردى، ورتامىزدان الىپ كەتتى. قانشا كەستەلى ورامال ماحاببات ءانىن ايتا الماي قالدى. بەۋ، ءومىر-اي...

وتەپبەرگەن الىمگەرەەۆ،
قازاقستان جۋرناليستەر وداعىنىڭ مۇشەسى

اتىراۋ وبلىسى

سوڭعى جاڭالىقتار

دوللار قىمباتتادى

قارجى • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار