دەلەگاتتاردىڭ لەبىزدەرى

بۇگىنگى فورۋمعا مەك­تەپتەگى 20 جىل­دىق جۇمى­سىم­نىڭ ءىس ءتاجى­ريبەسىن الىپ كەلدىم. ۇلجان ەسنازارو­ۆا, الماتى قالاسىن­داعى №138 مەكتەپتىڭ مۇعالىمى: – وقۋشىلارىم ءپان وليمپياداسىندا ىلعي دا جاقسى كور­سەت­كىش­تەر­مەن كوزگە ءتۇسىپ, ءبىلىم سالا­سىندا اجەپ­تاۋىر ءناتي­جەلەرگە قول جەتە باستاعان تۇستا ءبى­لىم جانە عىلىم مي­نيسترلىگىنىڭ پارمەنىمەن 1991 جىلى گەوگرافيادان رەس­پۋبليكالىق دەڭ­گەي­دەگى ەس­نازاروۆ­انىڭ اتاۋلى مەكتەبى اشىل­عان بولاتىن. بۇگىندە وسى ءبىلىم ۇياسى تۇراقتى جۇمىس ىستەپ كەلەدى. بۇگىنگى فورۋمعا مەك­تەپتەگى 20 جىل­دىق جۇمى­سىم­نىڭ ءىس ءتاجى­ريبەسىن الىپ كەلدىم. اتاۋلى مەكتەپتە قازاق­ستان گەو­گرافيا­سىن العاش رەت جەكە ءپان رەتىندە وقىتۋعا ارنالعان باعدارلا­ما جاسالدى. ودان كەيىن 1995 جىلى وقۋلىق ءبىلىم ءجا­نە عىلىم مينيسترلىگى مەن “سوروس-قازاق­ستان” قورىمەن ءبىر­لەسىپ وتكىز­گەن گۋ­ما­نيتارلىق ءبىلىمدى جاڭعىرتۋ باي­قاۋىندا جەڭىمپاز اتانىپ, قوردىڭ گرانتى بىزگە بۇ­يىر­عان بولاتىن. قازىرگى تاڭدا قازاق­­ستاننىڭ فيزيكالىق گەو­گرافياسى ءتورت تىلگە اۋدا­رىلدى. ول ءبىر­تىندەپ ورىس, تاجىك, وزبەك مەكتەپ­تەرىن­­دە دە وقىتىلا باستادى. وقۋ-ءادىس­تەمەلىك كەشەن جاسا­لىن­دى. ونىڭ اياسىن­دا كوپتەگەن جۇمىس­تار اتقارىلدى. سونىڭ ءبارىنىڭ ءتۇيىنى رەتىندە ايتا­تى­نىم – 2005 جىلى ءوزىمنىڭ جاساعان وقۋ-ءادىس­تەمەلىك كەشەنىمنىڭ نەگىزىندە قازاق­ستان­­­نىڭ گەوگرافيا­سى بويىنشا وقۋ-ادىستە­مە­لىك كەشەن جاساۋ­دىڭ عىلى­مي نەگىزدەرى دەگەن تاقىرىپتا دوكتور­لىق ديس­سەرتا­تسيامدى قورعاپ شىق­تىم. اتاۋلى مەكتەبىمنىڭ جەتى مۇشەسى قازىر عىلىمي ىزدەنۋشى. بىرەۋى جاقىندا كانديداتتىق ديسسەر­تاتسياسىن قورعاپ شىقتى. ءبىلىم مەن عىلىمدى ۇشتاس­تىرىپ جۇرگەن مۇعالىم رەتىندە ايتارىم, بۇل كاسىپ ءبىر-ەكى جىلدا ءۇيىپ-توگىپ جەمىس بەرە سالمايدى, تالاي بەلەستى ارتقا تاستاتاتىن مەح­ناتتى جول. الەكساندر ماگ­دو­داروۆ, بەلارۋس رەس­پۋب­لي­كاسى: بۇگىنگى شارانى كورمەلەردى تاما­شا­لاۋ­­دان باستادىق. كىم­نىڭ نە ءىس تىندىرعا­نىن باسپا­لار­دان جا­رىق كورگەن وسى قۇن­دىلىق­تار-اق تايعا تاڭبا باسقانداي كورسەتىپ بەردى. كىتاپ­تىڭ ساپاسى مەن سانى ارقالاي بولسا دا, ءبارى­مىزدىڭ كوكەيىمىزدە ءبىر عانا ماسەلە­نىڭ تۇرعانى انىق ەدى. ول – ەجەلگى كورشىلىك قارىم-قاتىنا­سىمىز­دىڭ, جاقىن بايلانىسى­مىز­دىڭ قا­جەت­­تىگى. ويتكەنى, قاي وتكەلدەن دە ءبىر-ءبىرى­مىزگە سۇيەۋ بولا بىلسەك, تەز وتە شى­عارىمىز انىق. سوندىقتان سەزدى جو­عا­رى دەڭ­گەي­­­دە ءوتىپ جاتىر دەي­مىن. شارا­نى ۇيىم­­­داستىرۋعا قان­شا­ما كۇش جۇمسال­عانى كورىنىپ تۇر. قازاق­ستان­نىڭ ءبىلىم سالاسى­نان ۇيرەنەتىن نارسە كوپ ەكەن. مۇنداعى ين­نوۆاتسيا­لىق جوبالار قىزىق­تى­رادى. ينتەراكتيۆتى تاقتامەن جۇم­ىس ىستەۋ تاسىلدەرى بويىنشا ءبىل­مەي­تىن جاقتارىمىزدى تولتىرىپ كەتىپ بارامىز. بەلارۋستەن كەلگەن 27 ادام­نىڭ ارقايسىسى ءبىر-ءبىر كەمەل ويعا كەنەلىپ, جاڭاشىل ءبىر ۇلگىنى ءىلىپ بارادى دەۋگە تولىق نەگىز بار. ماجيددين سالي­حيد­دين ۇلى, تاجىك­­ستاننىڭ “ماوريف ۆا فارحانگ” باسپاسىنىڭ قىزمەتكەرى: استانادا ءبىزدىڭ باس­پا ءبىرىنشى رەت ءوز ونىمدەرىن تانىستىرىپ وتىر. نەگىزىنەن جوعا­رى وقۋ ورىندارى مەن مەك­تەپ­تەرگە وقۋ­لىق­تار شىعارۋمەن اينا­لى­سامىز. تابى­سىمىز ايتارلىقتاي. تاجىكستان­نان 20 ادام كەلدىك. ءبارى ءبىلىم سالا­سىن­­دا تالاي جىلدان بەرى جەمىستى ەڭ­بەك ەتىپ كەلە جاتقان بىلىكتى ۇستازدار. ال, سەزگە قاتىسۋ سەبەبىمىز تۋرالى اي­تا­­تىن بول­ساق, قازاقستان مەكتەپ­تەرى­نەن ۇيرە­نەتىن ۇردىستەر وتە كوپ دەپ ەستيمىز. الەمدىك ستان­دارتقا ءوت­كەن مەك­تەپتەردىڭ ءتاجىري­بەلەرىنەن ءۇي­رەنگىمىز كەلەدى. رۋحاني قارىم-قاتى­ناستىڭ وسىنداي تاماشا جولىن ەندى ەش­بىر قيىندىق بۇزباسىن دەپ تىلەيمىن. اندرەي روگو­زوۆ, رەسەي, ورىس ءتىلى مەن ادەبيەتىنىڭ مۇعالىمى: – بارلىق ادامزات بالاسىنا ورتاق ءبىر قۇن­دىلىق بار. ول – ءبىلىم. سوندىقتان وسى ىزگىلىك شىراعىن ىزدە­گەن ادامدار مىندەتتى تۇردە ءبىر نۇكتەدە جولى­عى­سىپ, ءبىر كەمەگە تاعدىرلارى بايلانا­دى. بۇگىن سونداي وي-مۇددەلەرى ءبىر جان­دار باس قوسۋدا. جانە بۇل سالا ادام بالا­سىنىڭ يگىلىگى ءۇشىن عانا قىز­مەت ەتەتىن بولعاندىقتان, مۇندا تەك ونى شىن كوڭىلمەن قالاعان زيالى جان­دار توعىستى دەپ ەسەپتەيمىن. ءوزىم ورىس ءتىلى مەن ادەبيەتتەن سا­باق بەرەمىن. وقىعان-توقىعانىم ءبىر باسىما جەتەتىندەي دە. بىراق ءوزىن بول­دىم, تولدىم دەگەن ادام ەشتەڭە ءبىل­مەيدى دەگەن ءسوز بار ەمەس پە؟ سون­دىق­تان مۇنداي قورىتىن­دىدان قورقا­مىن. ۇنەمى ءبىر جاڭالىق تاپسام دەپ ىزدە­نە بەرەمىن. سەزدەن كوپ جاڭالىق كۇتە­مىن. استانا قاتتى ۇنادى. بۇل ءسوزدى ءجاي كوڭىلگە قاراپ ايتىپ وتىرعان جوقپىن. اۋەجايدا اۆتوبۋستان كەشى­گىپ جالعىز ءوزىم قالىپ قويدىم. ەشكىمنىڭ تەلەفون ءنومىرىن بىلمەي­مىن, تاعى بىردە-ءبىر ادامنىڭ اتى-ءجونى ەستە جوق. بىراق وسى ارالىقتا قانشاما جاننىڭ جىلى سەزىمىنە بولەنىپ ۇلگەردىم. جولدا قالدىر­مادى. ايتەۋىر اركىمنەن سۇراستىرا كەلە سەزدىڭ وتەتىن ورنىن تاۋىپ ال­دىم. شارانىڭ ءدال ۇستىنەن ءتۇستىم. ولگا مىرزا­كەل­­ديەۆا, كوك­شە­تاۋ, قازاق ءتىلىنىڭ مۇعالىمى: قىرىق ءتورت جىل­­دان بەرى مۇعالىم­مىن. ورىس مەكتەبىندە قازاق تىلىنەن ساباق بەرە­مىن. ءبىراز وقۋلىق­تىڭ اۆ­تورى­مىن. سو­نىڭ ىشىندە 6-سىنىپتىڭ وقۋ­لىعىن جازدىم. تاعى دا باسقا ەڭبەكتەرىم جەتەر­لىك. ونىڭ ءبارىن تىزبەلەپ ايتپاي-اق قويا­يىن. ەڭبەگىڭنىڭ باعاسىن وزگەلەر بەرۋى كەرەك قوي. ال مەن مىنا سەزگە مول ءۇمىت ارتىپ كەلدىم. الەمنىڭ ءار ەلىنەن ساڭلاق مۇعا­لىمدەر جينالا­تىنىن ەستىپ, تاعاتسىز­دانا كۇتتىم. يگى جاق­سى­نىڭ باسى قوسى­لىپ, ءبىلىم سالا­سىنىڭ تۇيتكىلدەرىن بىرگە شەشۋگە, بىرلەسىپ ءىس جۇرگىزۋگە بەكىنۋى قانات­تاندىردى. وسىدان مەن دە وزىمە كەرە­گىمدى تاۋىپ قالارمىن-اۋ دەگەن ءۇمىت وتى جىلتىرايدى. وڭىرلەردەگى مۇعا­لىمدەر ءۇشىن بۇل شارا ءبىر جىلعا رۋحا­ني ازىق بولدى دەپ ويلايمىن. قابيبا بولەك­باەۆا, اتىراۋ وبلى­سى, قىزىلقوعا اۋدا­نى, مۇقىر ورتا مەك­تەبىنىڭ وقۋ ءىسى ءجونىن­دەگى مەڭ­گەرۋشىسى: بۇعان دەيىن دە ءبىر­نەشە مارتە رەس­پۋب­ليكالىق سەمي­­نار­لارعا, جاڭاشىل مۇعالىم­دەردىڭ فورۋمىنا قاتىسىپ, ءوزارا تاجىريبە ال­ماسۋ جاعىنان كەندەلىك كەشكەن جايى­مىز جوق. جەكە كىتا­بىم جا­رىق كورگەن. ال ەندى مىنا سەزدەن نە كۇتە­سىڭ دەسە, ودان ۇلكەن اسەرمەن ورا­لىپ بارا جات­قا­نىمدى ايتار ەدىم. زامان تالابىنا ساي بولۋى ءۇشىن قازاق مەكتەپتەرىنە قا­زىر­گى تاڭدا نە كەرەك, جاستاردى الەم­دىك دەڭگەيدەگى بىلىممەن سۋسىنداتۋ ءۇشىن اۋىل مەكتەپ­تەرىنە نە كەرەك, جۇ­مىس­تى قالاي ۇيىمداستىرۋ كەرەك دەگەن سياقتى كوكەيدەگى كوپ ساۋال­دىڭ ءبىرازىنا ناقتى جاۋاپ تاپقان­دايمىن. مۇندا ۇيرەنگەن­دەرىمدى مەكتەپتەگى جۇمىسىما ۇيلەستى­رىپ, ودان ارمەن قاراي دا وقىعان-ءتۇي­گەنىمدى شاكىرتتەرىمنىڭ بويىنا دارى­­­تۋعا تىرىسامىن. وتىز جىلدان بەرى اعىلشىن تىلىنەن ساباق بەرىپ كەلەمىن. 2007 جىلى اقش-تا وتكەن دۇنيەجۇزىلىك بايقاۋعا قاتىسىپ, امەريكانىڭ گران­تىن جەڭىپ الدىم. امەريكادا, جاپو­نيادا جۇمىس ىستەپ جۇرگەن شاكىرتتەرىم بار. ۇستازعا وسى مەرەيدەن اسقان نە بار؟ ليليا باپاسيان, ارمەنيا, باسپاگەر: مەيماندوس قازاق حالقى ءبىزدى ۇزاق ۋا­قىت كور­مەگەن ەڭ جاقىن دوسىنداي ىس­تىق قۇشاعىن جايىپ قارسى الىپ جاتىر. مۇن­داي سەزىمدەر ەشبىر ءسوزدىڭ قاۋى­زىنا سىي­ماس ەدى. ءبىزدى ءبىلىم ۆيتسە-ءمينيسترىنىڭ ءوزى باستاپ كەلدى. سەزدە كوپ ارىپتەس دوستاردى تاپتىق. وسىن­داي باۋىرمال قارىم-قاتىناس­تار جالعاسا بەرسىن, ارمەنيادان كەلگەن جەتى ادامنىڭ ءتى­لەگى وسى. ەندىگى كەزەكتە قازاقتار ءبىز­­­دىڭ ەلگە كەلىپ, ءبىر-بىرىمىزبەن ارا­لا­سىپ-قۇرا­لاسىپ جاتساق, جامان با؟ وسىنداي باي­لانىسقا جەتەتىن تۇك جوق. بولات ءابدى­كا­رىم­­­ ۇلى, اگروۋني­ۆەر­سي­تەتتىڭ وقىتۋ­شىسى: مۇنداي حالىق­ارالىق باسقوسۋلاردان وزىڭە پايدالى كوپ ءنار­سە الۋعا بولادى. ەڭ باس­­­تى­سى, باسقالار­دان قاي جاعىمىز وسال ەكە­نىن, نەمىز­بەن وزىق ەكەنىمىزدى ايىرا ءبىلۋ ءۇشىن دە مۇنىڭ پايداسى ۇشان-تەڭىز بە دەپ قالدىم. ويتكەنى, بۇل جاعىنان رە­سەيدەن ۇيرەنەتىن نارسەمىز كوپ. ولار­­دىڭ وزىق تاجىريبەلەرىن قول­دانۋدان تارتىنباۋى­مىز كەرەك. اباي دانىشپان: “وقۋ-ءبىلىم – ورىس­تا” دەگەندە, قازاقتى مەنسىن­بەگەن­دىك­تەن ايتقان جوق قوي, قايتا تۋعان حالقىنا شىن جانى اشى­عان­دىقتان وزگەنىڭ وزىعىنان جيرەنبە­سىن, جاق­سى­سى­­مەن جانىن بايىتسىن دەگەن ويمەن جۇرتتى ورىستان ۇيرەنۋگە ۇندە­گەن جوق پا؟ سول ءسوز ءالى ەسكىرگەن جوق.