سوعىس سالعان تاعدىر تاۋقىمەتىمەن ون ءتورت جىل بويى تۋعان جەردەن جىراقتا وت كەشىپ, قيىندىق پەن قورلىقتىڭ قاسىرەتتى قامىتىن ارقالاپ, اجال اپانىنان قايتقان ايتجان اعامنىڭ ايتارى كوپ-اق ەدى. وكىنىشكە قاراي, اسىل اعا, ارداقتى اكە ۇزاق عۇمىرىنىڭ سوڭعى كۇندەرىنە دەيىن نە بىزگە, نە بالالارىنا جاس عۇمىرىن جالماعان سوعىس تۋرالى شەشىلىپ سويلەمەي كەتتى. ونىڭ سەبەبى, ءوز ازاماتتارىن ءوزى جاۋ ساناپ, اقيقاتتان قورىققان كەڭەستىك جۇيەنىڭ كەساپاتى ەكەنىن كەش تۇسىندىك.
1418 كۇن مەن تۇنگە سوزىلعان سوعىستىڭ امان قالعان سولداتتارى ەلگە ورالدى. ال سوعىس باستالماي تۇرىپ-اق, 1939 جىلى اسكەر قاتارىنا شاقىرىلعان ايتجان احمادي ۇلى تۋرالى جەڭىس كۇنىنەن كەيىن دە ەشبىر حابار كەلگەن جوق. «گۆارديا قاتارداعى جاۋىنگەر ايتجان احماديەۆ 1942 جىلى 21 قىركۇيەكتە سمولەنسك وبلىسىنىڭ كارمانوۆسكي اۋدانىنداعى تەتەرلەۆا دەرەۆنياسىنىڭ تۇبىندەگى شايقاستان كەيىن حابارسىز كەتتى...» دەپ سوعىس اياقتالار جىلدىڭ الدىندا كەلگەن تىلدەي قاعازعا قاراپ, جاس زايىبى ءراش پەن اكەسى اسكەرگە الىنعاندا قىرقىنان دا شىقپاي قالعان جالعىز قىزى قاتيرا ەكى كوزدەرى ءتورت بولىپ, ۇزاق جىلداردى وتكىزدى. اقىرى ارتتا قالعان اعايىن ەس جيىپ, تۋعان جەردەن توپىراق بۇيىرماعان مىڭداعان بوزداقتاردىڭ ءبىرى رەتىندە ايتجان اعامنىڭ ارتىنان دۇعا باعىشتاپ, شەيىتتەردىڭ قاتارىنا قوستى.
ال بۇل كەزەڭدە «كەبىن كيگەن كەلمەيدى, كەبەنەك كيگەن كەلەدىنىڭ» كەرىمەن ايتجان اعام بىرەسە رجەۆ دالاسىنداعى قىرعىن قاساپتا قان كەشىپ, بىرەسە نەمىس فاشيستەرىنىڭ كونتسلاگەرلەرىندە ازاپ شەگىپ, بىرەسە قىزىل يمپەريانىڭ قۇلدىق لاگەرلەرىندە قورلىق كورىپ, ءومىر ءسۇرۋ قۇقى ءۇشىن كۇرەسىپ ءجۇر ەدى. ارداگەر اعانىڭ ۇلكەن ۇلى بەكتۇرسىننىڭ اسكەري ارحيۆتەردەن تىرنەكتەپ جيناعان ماردىمسىز دەرەكتەرى مەن كەنجە ۇلى الپىستىڭ اكەسىنىڭ اۋزىنان ەستىگەن بولىمسىز ەستەلىكتەرىن قۇراستىرىپ, سول ءبىر زۇلمات جىلداردىڭ شەرلى شەجىرەسىن تۇزگەن بولدىق...
ايتجان احمادي ۇلى 1913 جىلى ناۋرىز ايىندا سەمەي وبلىسى, ابرالى اۋدانىنداعى بىلقىلداق دەگەن جەردە دۇنيەگە كەلگەن. اتا-اناسىنان جاستاي ايىرىلعان ول سەمەي قالاسىنداعى بالالار ۇيىندە تاربيەلەنگەن. 1939 جىلى اسكەر قاتارىنا الىنىپ, بىردەن جاپون ميليتاريستەرىنە قارسى جۇرگىزىلگەن شايقاستارعا قاتىسادى.
اسكەري ارحيۆ دەرەگى بويىنشا, ايتجان احماديەۆ جاۋىنگەرلىك مىندەتىن اتقارعان 3-ءشى گۆارديالىق موتواتقىشتار ديۆيزياسىنىڭ №5 اتقىشتار پولكى 1942 جىلدىڭ باسىندا رجەۆ-ۆيازەمسكي قاندى قاسابىنا سالىنعان ەكەن. بۇگىنگى اسكەري عىلىمنىڭ ناقتى زەرتتەۋلەرى بويىنشا, 1942 جىلدىڭ 5 قاڭتارىندا باستالىپ, 1943 جىلدىڭ 21 ناۋرىزىنا دەيىن جالعاسقان رجەۆ شايقاسى ستراتەگيالىق جاعىنان وتە ساۋاتسىز, مايدان دالاسىندا تاريحتا بولىپ كورمەگەن ادام شىعىنىنا ۇشىراتقان ۇرىس دەپ باعالانىپ وتىر. رجەۆ مايدانىندا بولعان 4 ءىرى شايقاسقا باسشىلىق جاساعان مارشالدار گ.جۋكوۆ پەن ي.كونەۆتىڭ دارىنسىز قولباسشىلىعىنىڭ سالدارىنان 14 ايعا سوزىلعان شايقاستا نەمىس گەنەرالدارى گ. فون كليۋگە مەن ۆ. مودەل باسقارعان فاشيستەردىڭ «ورتالىق» ارميالار توبىن رجەۆ پلاتسدارمىنان تىقسىرىپ شىعارا الماپتى. رجەۆ ماڭىنداعى مايدان دالاسىندا قىزىل ارميا قازا تاپقانى بار, حابارسىز كەتكەنى بار 2 ميلليونعا جۋىق جاۋىنگەرىنەن ايىرىلدى.
1942 جىلدىڭ 21 قىركۇيەگىندەگى كەزەكتى اۋىر شايقاستان كەيىن سنارياد تۇسكەن وكوپتا تىرىدەي كومىلىپ قالعان بىرنەشە قىزىل اسكەردى فاشيستەر قولعا ءتۇسىرىپ, تۇتقىنعا الادى. سوعىستىڭ العاشقى كەزەڭىندەگىدەي ەمەس, بۇل كەزدە كەڭەس جاۋىنگەرلەرىنىڭ ولەرمەندىك ەرلىگىنە وشىككەن فاشيستەر قولعا تۇسكەن جاۋىنگەرلەرگە ەرەكشە قاتىگەزدىك كورسەتتى. رجەۆ مايدانىندا قولعا تۇسكەن تۇتقىنداردى پولشا جەرىندەگى اجال اپاندارىنا اينالعان كونتسلاگەرلەرگە جونەلتتى.
«ەكى جىل نەمىس كونتسلاگەرىندە بولعاندا, كورمەگەن قورلىق قالمادى. اشتىقتان, اۋىر جۇمىستان ابدەن تيتىقتاعان كەزىمىزدە, 1944 جىلدىڭ قاتال قىسى كەلىپ, قۇر سۇلدەرلەرىن سۇيرەتىپ جۇرگەن اسكەري تۇتقىندار اشتىق پەن سۋىققا شىداماي ونداپ, جۇزدەپ قىرىلا باستادى. مارقۇمداردىڭ ءولى دەنەسىن شەتكەرى تۇرعان سارايعا اپارىپ, تەكشەلەپ قالاپ تاستايدى. قىرشىن كەتكەن بوزداقتارعا ءبىر ۋىس توپىراق تا بۇيىرماي, تاس سارايدا تاۋ-تاۋ بولىپ جاتادى.
قاتال قىستىڭ سوڭعى ايىندا ەكى وكپەم قابىنىپ, مەن دە مۇرتتاي ۇشتىم. سۋىق باراكتاعى سابان توسەلگەن تاقتاي توسەكتەن تۇرا الماي ساندىراقتاپ جاتتىم. ايۋداي اقىرعان قاراۋىلدار ءالسىن-ءالسىن كەلىپ, تاياقتاپ, تەپكىلەپ تۇرعىزباق بولادى. دەنەمنىڭ اششى تاياققا سەلت ەتىپ, قيمىلدايتىن دا قاۋقارى قالماپتى. جارىق دۇنيەمەن قوشتاسىپ, ەشتەڭەنى سەزبەي س ۇلىق قالدىم.
ەستەن ايىرىلىپ قانشا جاتقانىم بەلگىسىز, تاس سارايداعى قاراڭعى قاپاستا وزىمە-ءوزىم كەلگەندەي بولدىم. سۇپ-سۋىق ءولى دەنەلەردىڭ ۇستىندە جاتىرمىن. قيمىلداۋعا شامام جوق. تاعى دا ءولى مەن ءتىرىنىڭ اراسىندا قانشا جاتقانىم بەلگىسىز, تاس سارايدىڭ ەسىگى تارسىلداي اشىلىپ, الدەكىمدەر ىشكە كىردى. بار كۇشىمدى جيناپ, ىڭىرسي بەلگى بەرگەندەي بولدىم...
– ا, ەتوت, ۆرودە جيۆوي؟!.
الىستان تۇنشىعا شىققان ايەل داۋىسىن ەستىدىم.
– بروس! ۆسەراۆنو, نە جيلەتس!
كۇڭگىرلەگەن ەركەك داۋىسى بۇيىرا سويلەدى. جىلت ەتكەن بولىمسىز ءۇمىت ساۋلەسى كىلت ءسوندى. كۇدەرىم ءۇزىلىپ, كوڭىلىم سۋىپ, تاعى دا تىلسىم تۇڭعيىققا باتىپ جۇرە بەردىم...
وسىدان تاعى ءبىر جۇما وتكەننەن كەيىن ماريا ەسىمدى پولياك ايەلىنىڭ جىلى جەرتولەسىندە ەسىمدى جيدىم. وقيعا بىلاي بولىپتى: جاقىن ەلدى مەكەندەردىڭ بىرىندە تۇراتىن ماريا تۇتقىندار لاگەرىندەگى سانيتارلىق بولىمگە مەدبيكە بولىپ تىركەلگەن ەكەن. لاگەردەگى سانيتارلىق ءبولىمنىڭ مىندەتى, نەگىزىنەن تۇتقىنداردى ەمدەۋ ەمەس, ءولىم-ءجىتىمىن تىركەۋ, ەسەبىن جۇرگىزۋ بولىپ تابىلادى. تاس سارايعا كەزەكتى ولىكتەردى الىپ كەلگەن ماريا مەن كومەكشى سانيتار كوپ ءمايىتتىڭ ورتاسىندا تىرشىلىك بەلگىسىن تانىتىپ, تالىقسىپ جاتقان مەنى تاۋىپ الادى. كومەكشى سانيتاردىڭ قارسىلىعىنا قاراماستان, قۇدايعا قاراعان ماريا مەنى قولارباعا سالىپ, لاگەردەن جاسىرىن الىپ شىعادى. تىرىلەردىڭ تىزىمىنەن سىزىلىپ تاستالعان ءتىرى ارۋاقتى ءۇيىنىڭ استىنداعى جەرتولەگە تىعىپ, ەكى اي بويى باعادى.
ءبىر كۇنى ماريا جەرتولەگە ۇرەيلەنە كىرىپ, سىبىرلاي سويلەي وتىرىپ, سىر سۋىرتپاقتادى: «قىزىل ارميا پولشا جەرىندە اۋىر شايقاستار جۇرگىزىپ جاتقان كورىنەدى. جەڭىلىس تاباتىندارىن جەتە تۇسىنگەن فاشيستەر «جارالى جىرتقىشتاي» جانتالاسۋدا. ەرتەڭ ماڭايداعى دەرەۆنيالاردىڭ بارلىعىندا ءتىنتۋ جۇرگىزىپ, كۇدىكتىلەردى ۇستاماق. ەندى مۇندا قالۋ وتە قاۋىپتى. بۇگىن تۇننەن قالماي قاشۋ كەرەك. ءتۇن جامىلىپ, جەدەل ءجۇرىپ كەتسەڭ, تاڭ اتا قىزىل ارميانىڭ الدىڭعى شەپتەرىنە ىلىگىپ قالۋعا بولادى...».
مەن قاراڭعى جەرتولەدە قارمانىپ, ماريانىڭ قولدارىن قىستىم. بار العىسىمدى جالعىز اۋىز سوزگە سىيعىزىپ, «مەن ساعان ماڭگى قارىزدارمىن, ماريا!» دەدىم وكسىك بۋىپ, تۇنشىعا سىبىرلاپ. ەكەۋمىز وسىلاي قوشتاستىق. باسىن قاتەرگە تىگىپ, فاشيستەردىڭ اجال اپانىنان امان الىپ شىققان قاراپايىم پولياك ايەلىنە ءدال قازىر باسقا ايتارىم دا جوق ەدى... ماريا جيىستىرىپ بەرگەن جۇپىنى كيىمدەردى كيىپ, ەكى اي جاتقان جەرتولەمنەن قاشىپ شىقتىم. تاڭ اتا مەن قىزىل ارميانىڭ شولعىنشى بولىمدەرىنىڭ بىرىنە تاپ بولدىم. ولار مەنى اسكەري بارلاۋ باسقارماسىنىڭ ايرىقشا بولىمىنە تاپسىردى. كاپيتان شەنىندەگى تەرگەۋشى ماعان كوپ ۋاقىت كەتىرگەن جوق. جاۋ تۇتقىنىندا بولعان سەنىمسىز ادام رەتىندە «كىناسىن قانىمەن جۋى كەرەك» دەگەن ۇكىم شىعارىپ, ايىپ باتالونىنا ايدادى دا جىبەردى...», دەپ اڭگىمەلەگەن ەكەن ول كەنجە ۇلىنا.
ايتجان احمادي ۇلى ءتورت اي بويى ايىپ باتالونىنىڭ قۇرامىندا جان الىپ, جان بەرىسكەن قانكەشۋ مايدان جولىنان وتەدى. ءتورت ايدان كەيىن كەزەكتى ءبىر اۋىر شايقاستا اعام جامباسىنان قاتتى جاراقات الىپ, گوسپيتالعا تۇسەدى. گوسپيتالدا جاتقاندا, وعان «كىناسىن» قانمەن جۋعان جاۋىنگەر رەتىندە قۇجاتتارى قايتارىلىپ, قىزىل ارميانىڭ قاتارداعى جاۋىنگەرى رەتىندە تولىق اقتالىپ شىعادى. جاراقاتىنان ايىعىپ, گوسپيتالدان اسكەري بولىمگە كەلگەن قاتارداعى جاۋىنگەر ا.احماديەۆتى بارلاۋ باسقارماسىنىڭ ايرىقشا ءبولىمى قايتادان تۇتقىنعا الىپ, جاۋ قولىندا بولعان ساتقىن رەتىندە جاۋاپقا تارتادى. شۇعىل وتكەن اسكەري تريبۋنالدىڭ ۇكىمىمەن ون جىلعا باس بوستاندىعىنان ايىرىپ, كۋزباسس شاحتالارىنىڭ جەراستى جۇمىستارىنا ايدالادى. ءسويتىپ التى جىل بويى ازاپتى مايدان جولىنان ءوتىپ, فاشيست كونتسلاگەرىندە بولىپ, ايىپ باتالونىندا سوعىسىپ, اۋىر جاراقات العان جازىقسىز جاۋىنگەر «ساتقىن» دەگەن جالعان جالامەن سەگىز جىل بويى جەراستى شاحتاسىنداعى كاتورگالىق جۇمىستا بولادى. تەك 1953 جىلى ستالين ولگەننەن كەيىن عانا مىڭداعان ساياسي تۇتقىندارمەن بىرگە اقتالىپ, بوستاندىققا شىعادى.
مايدانگەر ايتجان احمادي ۇلىنىڭ تۋعان جەرگە ورالعاننان كەيىنگى قاراپايى ءومىر جولى دا ۇلاعاتقا تولى ەدى. قانشاما قيانات كورىپ, جازىقسىز جاپا شەكسە دە ول ومىرگە وكپەلەپ, وزگەگە وشىككەن جوق. ازاماتتىق اتىنا كىر شالدىرماي, ادامگەرشىلىك قاسيەتىن جوعارى ۇستاپ, ادامدارعا دەگەن باۋىرمالدىلىعىنا بارىنشا باسىمدىق بەرىپ ءوتتى. بۇل كەزدە بويجەتىپ قالعان جالعىز قىزىنا كەسىرىن تيگىزبەۋدى ويلاپ, ايتجان اعام ءومىردى جاڭا قىرىنان باستاۋدى ۇيعاردى. الىس اۋداننىڭ شالعايداعى ءبىر شارۋاشىلىعىنا بارىپ, ءبىر وتار مال الدى. تاپسىرىلعان جۇمىسقا اسقان جاۋاپكەرشىلىكپەن قارايتىن تياناقتى ازاماتقا كولحوز باسشىلارىنىڭ دا كوزقاراسى ءتۇزۋ بولدى. از ۋاقىتتا ول شارۋاشىلىقتىڭ وزات شوپاندارىنىڭ بىرىنە اينالدى. 1955 جىلى قاينار اتتى اۋىلدا اكە-شەشەلەرىنەن ەرتە ايىرىلىپ, ءتورت بىردەي شيتتەي باۋىرلارىن باعىپ قالعان بيشان زىكىرياقىزىمەن ءدام جاراستىردى. ونى راقيلاش, نۇرقيلاش, ساعىنتاي جانە بىتىمعالي دەگەن بۇعاناسى بەكىمەگەن ءتورت باۋىرىمەن بىرگە ەگىندىبۇلاق اۋدانى اباي كەڭشارىنىڭ توقاي بولىمشەسىنە كوشىرىپ اكەلدى. بيشان جەڭگەي ەكەۋى ءتورت بالاعا جەتىمدىك قاسىرەتىن كورسەتپەي, باعىپ-قاعىپ ءوسىردى. ايتجان اعام ءتورت بالدىزىن تۇگەل وقىتىپ, جەكە ءۇي قىلىپ شىعاردى.
ايتجان جانە بيشان احماديەۆتەر تاتۋ-ءتاتتى ۇزاق عۇمىر كەشىپ, قاتيرا, باقىت, ايمان, دامەت اتتى ءتورت قىز, تىلەگەن, بەكتۇرسىن, بەكبولات, تاسبولات, مەيرامبەك جانە الپىس اتتى التى ۇل ءسۇيىپ, تاربيەلەپ ءوسىردى. ۇزاق ۋاقىت اباي اتىنداعى كەڭشاردىڭ مال شارۋاشىلىعىن وركەندەتۋ جولىندا ايانباي ەڭبەك ەتىپ, زور ابىرويمەن قۇرمەتتى ەڭبەك دەمالىسىنا شىققان ەرلى-زايىپتى شوپانداردىڭ مەملەكەت تاراپىنان العان ماراپاتتارى دا ءبىر توبە. اسىرەسە ولاردىڭ قينالعانعا قولۇشىن سوزىپ, جەتىمدەرگە جەبەۋ بولعان جوعارى ادامي قاسيەتتەرىن بۇكىل اۋىل-ايماق جۇرتشىلىعى ۇلگى تۇتادى. ماسەلەن, سوناۋ ءبىر الپىسىنشى جىلدارى ايتجان اعام قىتاي ەلىنەن قونىس اۋدارىپ كەلگەن ءبىر اۋىل قانداستارىمىزدى قاسىنا قوندىرىپ, باستارىنا باسپانا, الدارىنا مال سالىپ بەرگەن ەكەن. قىتايدان كەلگەن اعايىنداردىڭ ءوسىپ-ونگەن ۇرپاقتارى كۇنى بۇگىنگە دەيىن اسىل ازاماتتىڭ ادامگەرشىلىك قامقورلىعىن اۋىزدارىنان تاستامايدى.
ءيا, جيىرماسىنشى عاسىردا حالقىمىزدىڭ باسىنا تۇسكەن وراسان ناۋبەتتەردى قايىسپاي كوتەرىپ, جازىقسىز جاپا شەكسە دە جۇرەك جىلۋىن وشىرمەي, ازاماتتىق بولمىسىن اسقاقتاتىپ وتكەن قاراپايىم قاتارداعى جاۋىنگەر ايتجان احمادي ۇلىنىڭ بيىك رۋحى ۇرپاقتار جادىندا جاڭعىرا بەرمەك.
جىلقىباي جاعىپار ۇلى,
قازاقستان جازۋشىلار وداعىنىڭ مۇشەسى
