– توقتار ابەن ۇلى, جەكەشەلەندىرۋ ناۋقانى جونىندەگى العاشقى جيىن قالاي ءوتىپ ەدى؟ بۇل جونىندە باسىلىمدار كوپ ەشتەڭە جازا قويماپتى. بىراق سول كەزدىڭ كۋاگەرلەرى جەكەشەلەندىرۋدىڭ العاشقى ناۋقانىنا تولىققاندى اشىق باعا بەرىلگەن جيىن دەپ ەسكە الادى...
– بۇل – ەلىمىزدەگى جەكەشەلەندىرۋ تاقىرىبىنا ارنالعان العاشقى پارلامەنتتىك تىڭداۋ ەدى. سول كەزدەگى ەكونوميكالىق رەفورمالار كوميتەتىنىڭ اتىنان ماعان ءسوز بەرىلدى. اكىمشىلىك-امىرشىلىك جۇيەگە نەگىزدەلگەن جوسپارلى ەكونوميكادان نارىقتىق ەكونوميكاعا كوشەمىز دەگەن اڭگىمەلەر ازدى-كوپتى ايتىلا باستاعان كەز ەدى, ياعني مەملەكەتتىك مەنشىكتى جەكەشەلەندىرمەي, نارىقتىق ەكونوميكاعا وتە المايتىنىمىز جونىندە قوعام دا حاباردار بولا باستاعان. الدىمىزدا ۇلكەن فۋندامەنتالدىق جانە ستراتەگيالىق ماڭىزى بار جۇمىستار تۇردى. مۇنداي اۋقىمدى جۇمىستى الەم تاريحىندا بىردە-ءبىر ەل جۇرگىزبەگەن ەكەن. ونداي قاجەتتىلىك تە بولماپتى. مىسالى, باتىس ەلدەرىندە العىشارتتارى دايىن بولعان, ۋاقىتى كەلگەندە ەۆوليۋتسيالىق جولمەن فەوداليزمنەن كاپيتاليزگە وتكەن بولاتىن. ال پوستكەڭەستىك ەلدەردىڭ ءبىرازى فەوداليزمنەن سوتسياليزمگە, ودان سوڭ سوتسياليزمنەن كاپيتاليزمگە وتۋگە باعىت الدى. دۇنيە ءجۇزى بويىنشا بىردە-ءبىر ەل مۇنداي جولمەن كاپيتاليزگە كەلمەپتى. تاجىريبە جوق جەردە تەوريا دا بولمايتىنى بەلگىلى.
– وسىنداي جاعدايدا بۇكىلالەمدىك بانك, حالىقارالىق ۆاليۋتا قورى جانە تاعى باسقا قارجى ينستيتۋتتارى كومەككە كەلىپ, نارىقتىق جولعا وتكىزۋدىڭ باعدارلاماسىن جاساۋعا كومەكتەستى دەگەن اقپارات بار. بۇل باعدارلاما كەيىن «ۆاشينگتون پاكتى» دەپ اتالعان ەكەن...
– بۇل باعدارلاما 10 باعىتتان تۇردى. ونىڭ ءبىرىنشى جولى – ليبەراليزاتسيا, ەكىنشى جولى – مەملەكەتتىك مەنشىكتى ونىڭ يەلىگىنەن الىپ, جەكەشەلەندىرۋ جۇرگىزۋ ەدى. بۇل باعدارلاما نارىقتىق ەكونوميكاعا وتەتىن ەلدەرگە باستى قۇجات بولدى. وسىنى نەگىزگە الىپ, ءاربىر ەل ءوز باعدارلاماسىن جاسادى. ءبىز بۇل باعدارلامانى 1990 جىلى قابىلدادىق. جەكەشەلەندىرۋ تۋرالى زاڭ, باعدارلاما, مەملەكەتتىك م ۇلىك تۋرالى مەملەكەتتىك كوميتەت جانە باسقا دا قۇجاتتار 1991 جىلى قابىلداندى. سول جىلى ەلىمىزدە جەكەشەلەندىرۋ جۇمىستارى باستالىپ تا كەتتى. ال 1992 جىلدىڭ العاشقى كۇندەرىنەن باستاپ, رەسەي شارۋاشىلىق بايلانىستاردى, باعانى ليبەراليزاتسيالاپ, جاڭا جۇيەگە كوشەتىنىن جاريالادى.
جەكەشەلەندىرۋ تۋرالى العاشقى پارلامەنتتىك تىڭداۋدا مەن سالانىڭ قاتەلىكتەرى مەن كەمشىلىكتەرى جونىندە, قانداي ماسەلەگە ايرىقشا نازار اۋدارۋ تۋرالى باياندادىم. سول كەزدە مەملەكەتتىك م ۇلىكتى جەكەشەلەندىرۋ تۋرالى ەلىمىزدە بار بولعانى ەكى عانا زاڭ قابىلدانعان بولاتىن. العاشقىسى – «قازاق كسر-ءنىڭ مەملەكەت مەنشىگىنەن الۋ جانە جەكەشەلەندىرۋ تۋرالى» زاڭى, ەكىنشىسى – قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ «مەملەكەتتىك اۋىلشارۋاشىلىق كاسىپورىندارىنىڭ مۇلكىن جەكەشەلەندىرۋ ەرەكشەلىكتەرى تۋرالى» زاڭ.
– سوندا ەلىمىزدە مەملەكەت مۇلكىن جەكەشەلەندىرۋ ماسەلەسىن ءبىر زاڭ عانا رەتتەدى مە؟ مىسالى, چەحيادا جەكەشەلەندىرۋ تۋرالى 17 زاڭ قابىلدانىپتى...
– ويتكەنى بۇل زاڭ جەكەشەلەندىرۋ تۋرالى بارلىق دەرلىك قۇزىردى ۇكىمەتكە بەرگەن. ەكىنشىدەن, جەكەشەلەندىرۋ پروتسەسىن جىكتەسەك, ونى ۇشكە بولۋگە بولادى: جەكەشەلەندىرۋ ساياساتىن انىقتاۋ, ونى جۇزەگە اسىرۋ جانە باقىلاۋ. وسى ءۇش قىزمەت تە ءبىزدىڭ زاڭ بويىنشا اتقارۋشى بيلىككە بەرىلگەن. ونىڭ ۇستىنە اتالعان قىزمەتتەر ءبىر عانا كوميتەتتىڭ قۇزىرىندا. ول – مەملەكەتتىك م ۇلىك تۋرالى مەملەكەتتىك كوميتەت. بۇل كوميتەتتى «قازانشى» دەپ تە اتاۋعا بولادى. ال حالقىمىز «قازانشىنىڭ ەركى بار, قايدان قۇلاق شىعارسا دا» دەمەپ پە ەدى؟...
– «كوش جۇرە تۇزەلەدى». قازىر ەلدە جەكەشەلەندىرۋدىڭ كەزەكتى تولقىنى ءجۇرىپ جاتىر. بۇل ناۋقان ۇلتتىق ينۆەستورلاردى قالىپتاستىرادى دەپ ۇمىتتەنۋگە, قازانشىنىڭ ۋىسىنان شىقتى دەپ سەنۋگە بولا ما؟
– قازىر جاعداي باسقا. ەلدە تىرنەكتەپ جيناعان تيىن-تەبەنى بار ازاماتتار جەتەدى. قازىر حالىققا ءوز ۇلەسىن بەرۋدىڭ مۇمكىندىكتەرى جەتىلدىرىلدى. «سامۇرىق-قازىنانىڭ» قۇرامىنداعى ۇلتتىق كومپانيالار اكتسياسىنىڭ ءبىر بولىگىن نەگە حالىققا تەگىن بەرمەسكە نەمەسە اقشاسىن ءبولىپ تولەۋگە مۇمكىندىك بەرەتىندەي تەتىكتەردى قالىپتاستىرماسقا؟! وسىدان بىرنەشە جىل بۇرىن «اتامەكەن» ۇلتتىق كاسىپكەرلەر پالاتاسى «جەكەشەلەندىرىلەتىن مەملەكەتتىك م ۇلىكتى بيزنەسمەندەرگە ءبولىپ تولەۋگە نەمەسە كوممۋنالدىق مەنشىكتى تەگىن بەرەلىك» دەگەن ۇسىنىسپەن شىققانى ەسىمىزدە. پالاتا سونداي-اق جەكەشەلەندىرەتىن م ۇلىكتى سەنىمدى باسقارۋعا بەرىپ, ودان تۇسكەن پايدا ەسەبىنەن ونى 5-10 جىلدان سوڭ ساتىپ الاتىنداي جاعدايدى قالىپتاستىرۋدىڭ تەتىكتەرىن العا تارتتى. دەمەك نيەت تانىتساق, مۇمكىندىك بار. وسى جولى حالىققا بەت بۇرىپ, ۇلتتىق ينۆەستورلاردىڭ قالىپتاسۋىنا جاعداي جاساماساق, حالىق تاعى دا تۇكسىز قالادى. ءبىزدىڭ ەلدە وتە باي جانە وتە كەدەي ادامدار بار. وسى جولى حالىقتىڭ ۇلەسىن بەرىپ, ورتا تاپتىڭ قالىپتاسۋىنا جاعداي جاساماساق, جاعداي قيىنداپ بارادى. پاندەميالىق داعدارىس حالىقتى دا, ۇكىمەتتى دە وكپەدەن قىسا باستاعانىن كورىپ وتىرمىز.
– قازىر عالامدىق نارىق كۇن سايىن وزگەرىپ جاتىر. ۇكىمەت باعدارلاماسى وتكەن 1,5 جىل ىشىندەگى جاعدايلار نەگىزىندە دايىندالعان. ال كۇن سايىن قۇبىلعان نارىق ۇكىمەت قابىلداعان باعدارلامانىڭ ىرقىنا باعىنا ما؟
– قازىر بانك باسشىلارىنىڭ ءوزى بارلىق قيىنشىلىق ءالى الدا ەكەنىن مويىندايدى. اقش, ەۋروپا, رەسەي جانە باسقا دا ەلدەردە داعدارىس ۋاقىت وتكەن سايىن تەرەڭدەپ بارا جاتىر. اقش, قىتاي, ەۋروپا ەلدەرىنىڭ ەكونوميكاسى جاقسارمايىنشا, ءبىزدىڭ ەڭسەمىز دە كوتەرىلە قويمايدى. كۇنى كەشەگە دەيىن شيكىزاتقا يەك ارتىپ كەلدىك. وداق تاراعان كەزدە شەتەلدىك ساراپشىلار «جاس, تاۋەلسىز ەلدەر ءوز ارباسىن وزدەرى سۇيرەپ الىپ كەتە الا ما؟» دەگەن ماقساتپەن رەيتينگ جۇرگىزگەن بولاتىن. سونىڭ قورىتىندىسى بويىنشا رەسەي ءوزىن-ءوزى 67 پايىز, قازاقستان 27 پايىز وتاندىق ونىمدەرىمەن قامتاماسىز ەتە الادى ەكەن. سول كەزدە ۋكراينانىڭ ۇلەسى 17 پايىز عانا بولاتىن. بۇل وسىدان 30 جىلداي بۇرىنعى جاعداي. ال سودان بەرى نە وزگەردى؟ تومەندەمەسە, جوعارىلاعان جوق. وعان شيكىزاتتىق, قارجىلىق, يمپورتتىق تاۋەلدىلىك دەگەندەردى «جاماپ» الدىق. بايقاپ قاراساڭىز, تاۋەلدىلىكتىڭ ءتۇرى كوبەيىپ بارا جاتىر. ءبىزدىڭ ەكونوميكادا ۇلتجاندىلىق جاعى جەتپەي جاتىر.
– تەحنولوگياعا تاۋەلدىلىك دەگەن دە بار...
– ەڭ وپتيميستىك كوزقاراس بويىنشا ءبىزدىڭ ىشكى نارىقتا وندىرگەن ونىمدەرىمىزدىڭ 1,5 پايىزى عانا يننوۆاتسيالىق ونىمدەرگە جاتادى. ەسىڭىزدە بولسىن, بۇل ىشكى نارىقتا عانا. يننوۆاتسيالىق ونىمدەردىڭ بولاشاعىن ءوز قولىمىزبەن جاۋىپ, عىلىمنىڭ تىنىسىن تىعىرىققا تىرەپ قويدىق. بۇل كەشەگى مۇنايدان تۇسكەن دوللار بۋىنىڭ ەكپىنى عوي دەپ ويلايمىن. سوڭعى جىلدارى ىرگەلى عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتتارىن اكتسيونەرلىك قوعامدارعا جانە جاۋاپكەرشىلىگى شەكتەۋلى سەرىكتەستىكتەرگە اينالدىرۋ ۇدەرىستەرى, عىلىمدى كوممەرتسيالاندىرۋ – عىلىمي-تەحنولوگيانى وركەندەتۋدىڭ تامىرىنا بالتا شابۋ دەپ ويلايمىن.
– ەاەو ۆاليۋتا باتپىراۋىعى دەگەن جوباعا دا نيەت تانىتا باستادى. مىسالى, ءبىزدىڭ جاعدايىمىزدا ونىڭ ەكونوميكالىق-قارجىلىق بازاسى قانداي بولماق؟
– بىرىڭعاي ۆاليۋتا بولۋ ءۇشىن, بىرىڭعاي ۇكىمەت جانە بىرىڭعاي ەكونوميكالىق جۇيە كەرەك. دوللاردى ۇستاپ تۇرعان اقش ەكونوميكاسى. وعان بۇگىن-ەرتەڭ ەشكىم ىقىلاس تانىتا قويمايدى دەپ ويلايمىن. وعان قىتاي بارا ما, اقش بارا ما؟ سوندىقتان بىرىڭعاي ۆاليۋتا ماسەلەسىن كوتەرۋگە ءالى ەرتە.
– قازىر داعدارىس جايلى ەكى ءتۇرلى پىكىر بار. ەكىنشى تاراپ: ء«بىز داعدارىستىڭ قۇشاعىنان پايدانى دا سۋىرىپ الامىز» دەگەنگە باسىمدىق بەرەتىن ءتارىزدى.
– مەنىڭشە, بۇل ءوز-ءوزىڭدى جۇباتۋ عانا. ەگەر وتاندىق بيزنەس ەكى اياعىنان تىك تۇرسا, سولاي دەۋگە دە بولار ەدى. ءدارىنىڭ 90 پايىزى شەتەلدەن كەلىپ جاتىر, قىتاي مەن تۇرىك كيىندىرىپ جاتىر. جۇمىس ىستەپ جاتقان ءوندىرىس ورىندارى كەرەك-جاراعىنىڭ 80 پايىزىن شەتەلدەن الادى. ازىرگە ءبىز ەلدىڭ ايبىنىن اسىراتىن برەند ونىمدەرىمىزبەن تانىلا قويعان جوقپىز. قولداعى بار شيكىزات سەكتورىنىڭ يەسىنىڭ كىمدەر ەكەنى جانە استىق مونوپولياسىنىڭ قۇلاعىندا وتىرعان الپاۋىت كومپانيالار تۋرالى ەل-جۇرت قۇلاعدار بولىپ قالدى. داعدارىستىڭ قۇشاعىنان پايدانى سۋىرىپ الاتىندار دا الدىمەن سولار. ال داعدارىستىڭ سالقىنى قاراپايىم حالىققا ءتيىپ وتىر. سوندىقتان دا جاڭا قارالاتىن بيۋدجەتتە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋعا قوسىمشا قاراجات قاراستىرىلعانى دۇرىس بولار ەدى.
– ەكىنشى دەڭگەيلى بانكتەردىڭ جۇمىسى قانشالىقتى اشىق ەكەنىن داعدارىس كورسەتكەنى بەلگىلى. ەلىمىزدىڭ زاڭدارىندا بانك سەكتورى جانە باسقا دا قارجىلىق ينستيتۋتتاردىڭ جۇمىسى اشىق بولۋ كەرەك دەپ جازىلعان. ءبىزدىڭ قارجىلىق سەكتورداعى ەڭ وسال, الەۋەتى ءالى اشىلماعان سالا – قور نارىعى سياقتى. ءسىز قالاي ويلايسىز؟
– ەلىمىزدە 4 مىڭنان استام اكتسيونەرلىك قوعامنىڭ از عانا بولىگى قور نارىعىندا جۇمىس ىستەيدى. ونىڭ وزىندە دە اكتسيالارىن ەمەس, وبليگاتسيا نەمەسە باسقا دا قۇرالدارىن عانا شىعارادى. سونداي-اق بانكتەردىڭ ديۆيدەندتىك ساياساتى دا جۇمباق. قور نارىعىندا بانكتەردىڭ قانشا تابىسىن ديۆيدەندكە جىبەرەتىنى تۋرالى ناقتى مالىمەت مۇلدەم جوق. بانك باسشىلارى الىپ جاتقان ءارتۇرلى بونۋس, سىياقىلار جۇرتشىلىققا جاريا بولماسا, بانككە دەگەن سەنىم قايدان بولماق؟! ءبىزدىڭ ەلىمىزدە جۇمىس ىستەيتىن اكتسيونەرلىك كومپانيالاردىڭ 35 پايىزىنىڭ عانا مەنشىك يەسى بەلگىلى, ال قالعان 65 پايىزىنىڭ يەسى كىم ەكەنىن ەشكىم بىلمەيدى. نە ولار وفشوردا تۇر, نە بۇل جەردە بەلگىلى ءبىر توپتاردىڭ مۇددەسى جاتىر دەگەن ءسوز.
– سىزدىڭشە, ءدال قازىر قاي سالاعا جاريالىلىق كوبىرەك قاجەت؟
– ءدال قازىر جاريالىقتى قاجەت ەتىپ وتىرعان ماسەلەنىڭ ءبىرى – جەردى پايدالانۋ ماسەلەسى. 2003 جىلى «جەر كودەكسى» شىققاندا جەردى پايدالانۋ قۇقىعىن ساتىپ الىپ جۇرگەندەر تۇگەلدەي مەنشىكتەپ الدى. بۇگىندە وسىنىڭ ناقتى ەسەبى جوق. جەردىڭ يەسى كىم ەكەنىن جەرگىلىكتى حالىق بىلە الماي وتىر.
– نارىقتىق ەكونوميكا زاڭدىلىعىنا ساي ەلىمىزدەگى ءار جەر تەلىمىنىڭ ەكونوميكالىق باعاسىن بەلگىلەسەك, وندا ۇلكەن كولەمدى جەردىڭ يەلەرىنە ديففەرەنتسيالدى رەنتا تولەتەر ەدىك دەگەن پىكىرلەر ايتىلىپ قالادى.
– مۇندايدا الگى بوس جەر قوجايىندارى ونى ءوز ەركىمەن مەملەكەت مەنشىگىنە وتكىزىپ بەرەر ەدى. ويتكەنى يگەرىلمەگەن جەر سالىعى قىمباتتايدى. بۇل ۇسىنىس تالاي رەت كوتەرىلىپ, قۇزىرلى مەكەمە دە قۇلاعدار بولعان. بىراق ونى قابىلدامادى, ناقتىراق ايتقاندا, قابىلداعىسى جوق. جەرگە قاتىستى كوپ اقپارات جاسىرىن. ونى جاسىرىپ وتىرعان دا جوعارىداعىلار. ويتكەنى بۇل تسيفردىڭ بارلىعى شەنەۋنىكتەردىڭ وزدەرىنە قاتىستى.
– باستى قيىندىق شارۋاشىلىقتىڭ بىرجاقتى دامۋىندا ەدى دەگەنگە كوبىرەك باسىمدىق بەرەتىن سياقتىسىز. ەكونوميكالىق بايلانىستاردىڭ ءۇزىلۋى, ءبىرتۇتاس ەكونوميكالىق كەڭىستىكتە بولعان رەسپۋبليكالاردىڭ كوك تەڭىزدەگى «ارالدار» سياقتى وقشاۋلانۋى از سالماق بولعان جوق قوي؟
– ەكونوميكانىڭ باسقا سالالارىن قالپىنا كەلتىرۋ ءۇشىن قارجى كوزدەرىن ىزدەۋگە كىرىستىك. بۇل ءۇشىن ەكىنشى دەڭگەيدەگى بانكتەردى قۇرۋعا جانە ولاردى دامىتۋعا قولداۋ جاسالدى. بۇل ەكونوميكامىزدىڭ كۇرە تامىرىنا «قان جۇگىرتتى», ياعني بانكتەر اياقتارىنان تۇرىپ العان سوڭ, شەتەلدەردەن ارزان قارجى اكەلە باستادى. ەكونوميكامىز بىرتىندەپ قالپىنا ءتۇسىپ, ونىڭ ءوسۋ قارقىنى ارتتى. مىسالى, بانك پەن قۇرىلىس سەكتورلارىنىڭ ەلىمىزدىڭ ىشكى جالپى ءونىمىنىڭ سوڭعى جىلدارداعى وسىمىنە ايتارلىقتاي ۇلەس قوسىپ كەلگەنىن بىلەمىز. بەلگىلى قارجىگەر داۋلەت سەمباەۆتىڭ ايتۋىنشا, بانكتەردىڭ كرەديتتىك قورجىنى قارجى داعدارىسىنىڭ قارساڭىندا 63 ملرد دوللاردى قۇراعان. قانداي ينۆەستور وسىنداي قارجى اكەلىپ, ونى ەكونوميكاعا سالا الار ەدى؟ ءبىزدىڭ بانكتەر, وكىنىشكە قاراي, قىزدى-قىزدىمەن سىرتتان قارجىلاندىرۋعا ابدەن دانىگىپ الدى, سوعان سايكەس جىلدان جىلعا ولاردىڭ قارىزى دا وسە بەردى. مۇنىڭ قاۋىپتى ەكەنىن دۇنيەجۇزىلىك بانك تە, حالىقارالىق ۆاليۋتا قورى دا ەسكەرتە باستادى. وسى قارقىنمەن قارىز الۋدىڭ ءتۇبى جاقسىلىققا اكەلمەيتىنىن ولاردىڭ قايتا-قايتا ايتا باستاعانىنا تالاي ۋاقىت بولدى.
– ءسىز سوندا كوممەرتسيالىق بانكتەر وڭتايلى شەشىم قابىلداي المادى دەگىڭىز كەلە مە؟
– قازىر الەمدىك قارجى نارىعىنداعى كۇردەلى احۋالعا بايلانىستى ەلىمىزدىڭ بانكتەرى ءۇشىن سىرتقى كاپيتال نارقىنا شىعۋ مۇمكىندىگى شەكتەلدى. سىرتتان قارجى تارتۋ قىمباتتاپ كەتتى, ياعني بۇكىل ەكونوميكامىز, ونىڭ ىشىندە ەڭ الدىمەن, بانك سەكتورى تەك ىشكى قارجى كوزدەرىنە تاۋەلدى بولىپ قالدى. بانكتەردىڭ ەل ەكونوميكاسىن نەسيەلەندىرۋ مۇمكىندىگى كۇرت تومەندەدى. ماسەلەن, سوڭعى بىرنەشە جىلدا نەسيەلەندىرۋ قارقىنىنىڭ ءوسىمى 56 پايىزعا دەيىن بولىپ كەلسە, ەندى ونىڭ قايتالانباۋى مۇمكىن. بانك جۇيەسىنىڭ اعىمدىق وتىمدىلىك داعدارىسىنىڭ كەز كەلگەن داعدارىس سياقتى پايدالى جاعى دا جوق ەمەس. ەڭ الدىمەن, اعىلعان قارجى كولەمىن شەكتەپ, ەكونوميكانىڭ «قىزۋىن» باسەڭسىتىپ, ونىڭ وبەكتيۆتى تەپە-تەڭدىگىن قالپىنا كەلتىرىپ, اقشانىڭ قۇنىن كوتەرەدى. سونىمەن قاتار ەكونوميكانىڭ قارجى ء«سىڭىرۋ» قابىلەتىن جاقسارتىپ, ونىڭ تۇراقتى دامۋىنا قاجەتتى شارتتاردى – بانك جۇيەسى مەن قور نارىعى, ناقتى سەكتور مەن قارجى سەكتورى جانە ماكروەكونوميكالىق تۇراقتىلىقتى قالپىنا كەلتىرۋگە مۇمكىندىك بەرەدى.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن
گۇلبارشىن ايتجانبايقىزى,
«ەgemen Qazaqstan»
الماتى
