كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى اتاعى – كەڭەستىك ماراپاتتاۋ يەرارحياسىنداعى ەڭ جوعارى جانە قۇرمەتتى اتاق بولدى. ول – كسرو ورتالىق اتقارۋ كوميتەتىنىڭ 1934 جىلعى 16 ساۋىردەگى قاۋلىسىمەن بەكىتىلگەن. وندا: «1.مەملەكەت الدىندا كورسەتكەن جانقيارلىعى مەن جەكە نەمەسە ۇجىمدىق ەرلىگى ءۇشىن ەڭ جوعارعى ەرەكشەلىك بەلگىسى – كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى اتاعىن بەرۋ بەلگىلەنسىن. 2. كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى اتاعى تەك كسرو-نىڭ ورتالىق اتقارۋ كوميتەتىنىڭ قاۋلىسىمەن بەرىلەدى. 3.كەڭەس وداعىنىڭ باتىرلارىنا ەرەكشە گراموتا بەرىلەدى...» دەلىنگەن.
كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى اتاعى ەڭ العاش 1934 جىلى 20 ساۋىردە پوليارلىق «چەليۋسكين» مۇزجارعىش كەمەسىن قۇتقارۋشىلار توبىنداعى 7 ادامعا بەرىلدى. 1936 جىلى 29 شىلدەدە كسرو ورتالىق اتقارۋ كوميتەتىنىڭ قاۋلىسىمەن كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى اتاعى تۋرالى ەرەجە بەكىتىلدى. سول بويىنشا بۇل جوعارى اتاققا يە بولعاندارعا گراموتاعا قوسا, لەنين وردەنى دە تاپسىرىلاتىن بولدى.
1938 جىلى 2 قاراشادا ماسكەۋدەن قيىر شىعىسقا قوس موتورلى انت-37 «رودينا» ۇشاعىمەن قونباي ۇشۋ كەزىندەگى كورسەتكەن ەرلىگى ءۇشىن ۇشقىشتار ۆ.گريزودۋبوۆاعا, كاپيتان پ.وسيپەنكوعا جانە اعا لەيتەنانت م.راسكوۆاعا كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى اتاعى مەن لەنين وردەنى قوسا تاپسىرىلدى. ۆ.گريزودۋبوۆا ايەلدەر اراسىنداعى تۇڭعىش باتىر اتاندى. 1939 جىلى كۇزدە كسرو بويىنشا 122 ادام كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى اتاندى. ولاردىڭ ەكەۋى – ۇشقىشتار ۆ.چكالوۆ پەن س.لەۆانەۆسكي بۇل كەزدە قازا بولعان ەدى. 19 ادامعا بۇل اتاق ولار قايتىس بولعاننان كەيىن بەرىلدى.
1939 جىلى 1 تامىزدا كسرو جوعارعى كەڭەسى تورالقاسىنىڭ «كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى ەرەكشە اتاعى تۋرالى قوسىمشا بەلگىلەر» جونىندە جارلىعى جارىق كورىپ, 1936 جىلى قابىلدانعان, «باتىر اتاعى ءبىر-اق مارتە بەرىلىپ, ەكىنشى رەت باتىرلىق كورسەتكەندەرگە لەنين وردەنى عانا بەرىلىپ, تۋعان جەرىندە قولا ءمۇسىنىن ورناتۋ» جونىندەگى ەرەجەگە وزگەرىستەر ەنگىزدى. وسى ەرەجەگە سايكەس, 1939 جىلى 29 تامىزدا موڭعوليانىڭ حالكين-گول اۋماعىندا جاپون ينتەرۆەنتتەرىمەن بولعان ۇرىستا كورسەتكەن جانقيارلىق ەرلىگى ءۇشىن ۇشقىشتار مايور س.گريتسەۆەتس جانە پولكوۆنيك گ.كراۆچەنكو العاشقىلار قاتارىندا ەكىنشى مارتە كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى اتاعىنا يە بولدى. 1939 جىلى كۇزدە كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى اتاعىنا يە بولعاندارعا العاشقى «التىن مەدالدار» بەرىلە باستادى. ەڭ العاشقى №1 «التىن مەدال» ۇشقىش ا.لياپيدەۆسكيگە بۇيىردى.
ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس قارساڭىندا كسرو بويىنشا 626 كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى بولدى. ولاردىڭ بەسەۋىنە بۇل اتاق ەكىنشى مارتە بەرىلدى. سوعىس كەزىندە – 11 739 ادامعا باتىر اتاعى بەرىلسە, ولاردىڭ 3051-ىنە بۇل اتاق ولگەننەن كەيىن بەرىلدى. سوڭعى رەت كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى اتاعى 1991 جىلى 24 جەلتوقساندا 500 مەتر سۋ استىنداعى تەرەڭدىكتە تاجىريبە جاساعان 3-ءشى رانگالى كاپيتان ل.سولودكوۆقا بەرىلدى. ال قازاقتاردان بۇل اتاقتى گۆارديا پولكوۆنيگى باۋىرجان مومىش ۇلى الدى.
جالپى, كسرو كەزىندە كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى اتاعىن 12 862 ادام السا, ونىڭ ىشىندە, بۇل اتاق – 3266 ادامعا ولگەننەن كەيىن بەرىلگەن. 154 ادام بۇل اتاقپەن ەكىنشى مارتە ماراپاتتالسا, 9 ادامعا قازا تاپقاننان كەيىن بەرىلگەن. سونداي-اق بۇل جوعارعى اتاق ءۇش ادامعا ءۇش مارتە بەرىلگەن (بۋدەننىي, كوجەدۋب, پوكرىشكين). ەكى ادامعا باتىر اتاعى ءتورت مارتە بەرىلگەن (جۋكوۆ, برەجنەۆ).
باتىرلار اراسىندا 95 ايەل بار, ولاردىڭ اراسىندا عارىشكەر-ۇشقىش ساۆيتسكايا بۇل اتاققا ەكى رەت يە بولعان.
ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستا قازاقستاندىق 500 جاۋىنگەرگە كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى اتاعى بەرىلگەن. سونىڭ ىشىندە 96-سى قازاق ۇلتىنىڭ وكىلى دەپ تانىلىپ ءجۇر. كەڭەستىك يدەولوگيانىڭ كەسىپ-پىشۋىنەن وتكەن وسى دەرەك تاريح بەتىندە شەگەلەنىپ قالعان. بىراق ۋاقىت تاريحقا ءوز تۇزەتۋلەرىن ەنگىزۋدە. ءبىز بۇگىنگى تاڭدا كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى اتاعىن العان قازاق جاۋىنگەرلەرىنىڭ ءتىزىمىن 105-كە جەتكىزىپ وتىرمىز. بۇل ءتىزىم وسىدان ءۇش جىل بۇرىن 103 بولاتىن. وتكەن جىلدارى ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستا كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى اتاعىن العان قازاق جاۋىنگەرلەرىنىڭ قاتارى بىردەن ەكى ادامعا تولىقتى. 104-ءشى باتىرىمىز – كەزىندە ۇلتى وزبەك بولىپ جازىلىپ كەتكەن ءىنيات ناۋرىزباەۆ. 1999 جىلى قاراقالپاقستاندا دۇنيەدەن وتكەن باتىر – تەك ماراپاتتاۋ قاعازىندا عانا ۇلتى وزبەك بولىپ قاتە جازىلىپ كەتكەنى بولماسا, دۇنيەگە قازاق بولىپ كەلىپ, قازاق بولىپ باقيعا اتتانعان تۇلعا. 105-ءشى باتىر – روستوۆ وبلىسىنىڭ اقساي قالاسىندا دۇنيەگە كەلىپ, قىرىم تۇبەگىندە ەرلىكپەن قازا تاپقان قانداسىمىز فيليپپ رۋباحو. ول تۋرالى الداعى ۋاقىتتا ارنايى زەرتتەۋ امالدارىن جۇرگىزبەكشىمىز. نىسپىسىنا قاراپ, ورىس دەمەسەڭ, ونىڭ تۋ جونىندەگى كۋالىگىندە ۇلتى قازاق ەكەنى كورسەتىلگەن. جالعىز ءوزى 400-گە جۋىق نەمىس سولداتىن جايراتقان مەرگەنگە 1944 جىلى 22 قاڭتاردا كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى اتاعى بەرىلگەن. بىراق ول تۋرالى مالىمەت از. نەگىزى, بالالار ۇيىندە تاربيەلەنگەن بولۋى كەرەك.
ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستا قازاق جاۋىنگەرلەرى ار مەن نامىستى بيىك ۇستاپ, ەرلىگىمەن ۇرپاققا ۇران بولعان اتا-بابالارىنىڭ وسيەتتەرىنە ادال, قايتپاس ەر حالىق ەكەنىن الەمگە ايگىلى ەتتى. سۇراپىل سوعىس كەزىندە ۋكراينا ءۇشىن بولعان شايقاستا – 200, رەسەي ءۇشىن بولعان شايقاستا – 70, بەلارۋس ءۇشىن بولعان شايقاستا 50-دەن استام, لاتۆيا ءۇشىن شايقاستا – 8, مولدوۆانى ازات ەتۋدە – 7, ليتۆادا – 6, ەستونيادا – 1 جەرلەسىمىز باتىر اتاندى. قازاقستاندىقتاردىڭ ىشىندە 3 ادام ەكى مارتە باتىر اتاعىنا يە بولدى.
قازاقستاندىقتار ەۋروپانى ازات ەتۋدە دە جان اياماي شايقاستى. ماسەلەن, پولشانى ازات ەتۋدە – 47, ۆەنگريادا – 22, چەحوسلوۆاكيادا – 7, رۋمىنيادا – 5, اۋستريادا – 3, يۋگوسلاۆيادا – 2, گەرمانيادا – 63 جانە جاپونياعا قارسى سوعىستا – 3 جەرلەسىمىز كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى اتاعىنا يە بولدى. وسى كەڭەستىك ماراپاتتار يەرارحياسىنداعى ەڭ جوعارعى اتاقتان ءتۇرلى جاعدايدا ايىرىلىپ قالعانداردىڭ اراسىندا قازاقستاندىق باتىرلار جوق.
كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى اتاعىنا ۇسىنىلعانىمەن, ءتۇرلى يدەولوگيالىق كوزقاراستارعا بايلانىستى قازاقستاندىق جۇزگە جۋىق جاۋىنگەر ءتيىستى اتاقتارمەن ماراپاتتالماي قالعان. ماسەلەن, كەزىندە تاشكەنت جانە الماتى قالاسىنىڭ باس ارحيتەكتورى بولعان, پروفەسسور مالباعار مەڭدىقۇلوۆ سوعىس جىلدارى ساپەرلەر باتالونىنىڭ كومانديرى بولعان. جاۋدىڭ مينالاپ كەتكەن جولدارىن تازارتۋ كەزىندە كورسەتكەن ەرلىگى ءۇشىن كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى اتاعىنا ۇسىنىلعان. الايدا جوعارعى قولباسشىلىق ونى «جاۋىنگەرلىك قىزىل تۋ» وردەنىمەن ماراپاتتاعان. نەۆەل قالاسىن ازات ەتۋدە فاشيستەردىڭ 280 جاۋىنگەرىنىڭ كوزىن قۇرتقان مەرگەن, جامبىلدىق ىبىرايىم سۇلەيمەنوۆ تە كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى اتاعىنا ۇسىنىلعان. بىراق داڭقتى جەرلەسىمىزگە لەنين وردەنى عانا بۇيىرعان. پولكوۆنيك ابىلقايىر بايمولدين 100-ءشى دەربەس اتقىشتار بريگاداسى كومانديرىنىڭ ورىنباسارى بولىپ جۇرگەنىندە قاراماعىنداعى جاۋىنگەرلەردى ۇرىسقا باستاپ شىعىپ, ەرلىكپەن قازا تاپقان. اسكەري باسشىلىق ونى دا باتىر اتاعىنا ۇسىنعان. 1942 جىلى مەرگەندەر پولكىن باسقارعان شىمكەنتتىك تىلەۋعالي ابدىبەكوۆ ءبىر ءوزى 395 ءفاشيستى جەر جاستاندىرعان. سوعىس كەزىندە كورسەتكەن ەرلىگى ءۇشىن باتىر اتاعىنا ۇسىنىلعانىمەن, وعان دا بۇل جوعارى اتاق بەرىلمەگەن. سونداي-اق چەحوسلاۆاكيا جەرىندە ەرلىكپەن قازا تاپقان مەرگەن قىز, ورىنبورلىق سۇلۋشاش نۇرعوجينا كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى اتاعىنا ۇسىنىلسا دا, قولداۋ تاپپاعان. ەرلىگى سول كەزدە ەلەنبەي قالعان جاۋىنگەردىڭ ءبىرى – اقتوبەلىك الەۋكەش كوبەكوۆ. بەلارۋس جەرىن ازات ەتۋدە كورسەتكەن جانقيارلىق ەرلىگى ءۇشىن باتىر اتاعىنا ۇسىنىلعانىمەن, ماراپات ءوز يەسىن تاپپاعان. قىزىلوردالىق مۇسا رىسكەلديەۆ گەرمانيانىڭ فرانكفۋرت قالاسى ءۇشىن بولعان ۇرىستا ەرلىكپەن قازا تاپقان. قىزىل ىزشىلەردىڭ تاپقان قۇجاتتارى بويىنشا وعان كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى بەرىلگەن بولىپ شىعادى. بىراق ىزدەستىرۋ جۇمىستارىندا ونىڭ «قىزىل جۇلدىز» وردەنىمەن ماراپاتتالعانى انىقتالعان. داڭقتى ارميا گەنەرالى ساعادات نۇرماعامبەتوۆتىڭ قاندىكويلەك مايدانداس دوسى, جاۋدىڭ ون بەس تانكىسىنىڭ كوزىن جويعان امانشا مەڭدىعاليەۆ تە كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى اتاعىنا ۇسىنىلادى, بىراق ول اتاق وعان دا بۇيىرماعان.
اسكەري باسشىلىق باتىر اتاعىنا لايىقتى دەپ تاۋىپ, ۇسىنىس جاساسا دا, «داڭق» وردەنىمەن ءتورت رەت ماراپاتتالعان تەمىرعالي يساباەۆقا, بەرليندى العاش بومبالاعان ءبىلال قاليەۆكە, قازاقتىڭ 100-ءشى ۇلتتىق بريگاداسىنىڭ زەڭبىرەكشىلەرى ءابدىراحمان بيمۋرزين, مىرزابي ەرنازاروۆ, رىمبەك بايسەيىتوۆكە, ارتيللەريا كومانديرى بالتابەك جەتپىسباەۆقا, ساياسي جەتەكشى راشيد جانعوجينگە, ۇرىس كەزىندە جاۋدىڭ ەكى ءجۇز جيىرما جەتى جاۋىنگەرىن جەر جاستاندىرعان ىسقاق اليەۆكە, ءبىر ۇرىستا جاۋدىڭ وتىز سەگىز جاۋىنگەرىنىڭ كوزىن قۇرتىپ, قىرىق توعىزىن تۇتقىنعا العان القار وڭعاروۆقا, كسرو جوعارعى كەڭەسىنىڭ دەپۋتاتى, پولك كوميسسارى بولعان حابي حاليۋللينگە, گۆارديالىق تانك پولكىنىڭ كومانديرى عالي ادىلبەكوۆكە, بەرليندى الۋعا قاتىسقان, زەڭبىرەكشى ابەن احمەتوۆكە, جاۋدىڭ ون ەكى تانكىسىنىڭ كوزىن جويعان زەڭبىرەكشى سەمباي قاليەۆكە, بەلارۋستە پارتيزاندار شتابىن باسقارعان نۇرعانىم بايسەيىتوۆاعا, پۋلەمەتشىلەر ۆزۆودىنىڭ كومانديرى ەرنياز ساتوۆكە, ستالينگراد قالاسىن قورعاۋدا ەرلىگىمەن كوزگە تۇسكەن قوجامسەيىت شاياحمەت ۇلىنا, لەنينگراد, كۋرسك, تۋلا قالالارىن ازات ەتۋ كەزىندە جانقيارلىق ەرلىك كورسەتكەن قابىكەن جارىلقاسىنوۆ پەن قوتىرباي قۇداكەلدىنوۆكە بۇل اتاق بەرىلمەگەن.
1965 جىلدان باستاپ باتىر اتاعى قالالارعا دا بەرىلە باستادى. سول جىلعى 8 مامىردا جەڭىس كۇنى قارساڭىندا كسرو جوعارعى كەڭەسىنىڭ تورالقاسى «باتىر قالالار» تۋرالى ەرەجەنى بەكىتىپ, العاشقى جارلىقپەن – ۆولگوگراد (ستالينگراد), كيەۆ, لەنينگراد, ماسكەۋ, ودەسسا, سەۆاستوپول قالالارىنا «باتىر قالا» اتاعىن بەرۋمەن قاتار, قالا تۋلارىنا «التىن مەدال» مەن لەنين وردەنى قادالدى. برەست قامالىنا «باتىر بەكىنىس» اتاعى بەرىلدى. كەيىنىرەك باتىر قالالاردىڭ سانى 12-گە جەتتى. ولاردىڭ قاتارى – كەرچ, نوۆوروسسيسك, مينسك, تۋلا, مۋرمانسك, سمولەنسك قالالارىمەن تولىقتى. بۇل دا يدەولوگيا. سوعىستان كەيىنگى جىلدارى كۇيرەگەن ورىس قالالارىن قالپىنا كەلتىرۋ قاجەتتىلىگى تۋدى. ول ءۇشىن ورتاق قازىنادان مول قارجى ءبولۋ كەرەك ەدى. وسىلايشا ورىس قالالارى گۇلدەنىپ, كوركەيدى.
كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى اتاعى شەت مەملەكەتتەردىڭ 44 ازاماتىنا بەرىلگەن. ولاردىڭ ىشىندەگى جالعىز ايەل – ا.كجيۆون قاتارداعى اۆتوماتشى بولعان. ت.كوستيۋشكو – وسى اتاققا يە بولعان جالعىز پولياك جاۋىنگەرى. كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى اتاعى بەرىلگەنىمەن, ايىرما بەلگىسى رەتىندە «التىن مەدال» مەن لەنين وردەنى تاپسىرىلماعان باتىرلار دا بار. ماسەلەن, مانشۇك مامەتوۆا مەن ءاليا مولداعۇلوۆاعا «التىن جۇلدىز» بەن لەنين وردەندەرى بەرىلمەگەن. ولاردىڭ تۋىستارىنا كسرو جوعارعى كەڭەسىنىڭ گراموتاسى عانا بەرىلگەن. وسى جولدار اۆتورىنىڭ كەزىندە قازاقستاننىڭ رەسەي فەدەراتسياسىنداعى ەلشىسىنە مانشۇك پەن ءاليا اپالارىمىزعا تيەسىلى «التىن مەدالعا» بايلانىستى جازعان حاتى ناتيجە بەرمەدى.
كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى اتاعى بەرىلگەن ادامدار بۇكىلحالىقتىق داڭق پەن قۇرمەتكە بولەندى. ولاردىڭ پورترەتتەرى گازەتتەرگە, مەكتەپ وقۋلىقتارىنا باسىلىپ, ەسىمدەرى بۇكىل ەلگە تانىلدى. بىراق ءبارى بىردەي بۇل داڭقتىڭ سالماعىن كوتەرە المادى. ءار ۋاقىتتا جانە ءارتۇرلى سەبەپتەرمەن 100-دەن استام ادام قۇرمەتتى اتاقتارىنان ايىرىلدى. ولاردىڭ اراسىندا كەيىننەن باتىر اتاعىنا قايتا يە بولعاندارى دا بار. ماراپاتتاۋعا نەگىزسىز ۇسىنىلۋىنا بايلانىستى 13 ادامعا كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى اتاعىن بەرۋ تۋرالى جارلىقتىڭ كۇشى جويىلدى. كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى اتاعىنان قانداي دا ءبىر سەبەپتەرمەن نەمەسە قىلمىستارى ءۇشىن 73 ادام ايىرىلعان.
كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى اتاعىنان ايىرىلعاندارعا نەگىزگى ايىپ نكۆد قىزمەتكەرلەرىنىڭ ويدان قۇراستىرعان «باتىرلار قاستاندىعى» جالاسى سەبەپ بولعان. ولاردىڭ باسىم كوپشىلىگى 1941-1942 جىلدارى سوتسىز, تەرگەۋسىز اتىلعان. باتىرلاردىڭ جەتەۋى گەنەرال دارەجەسىندە بولعان. ولاردىڭ اراسىندا باتىر اتاعىمەن ەكى رەت ماراپاتتالعان گەنەرال-لەيتەنانت سمۋشكەۆيچ تە بار. سوعىستىڭ العاشقى ايلارىنداعى ساتسىزدىكتەرى ءۇشىن كەڭەس وداعىنىڭ باتىرلارى ارميا گەنەرالى د.پاۆلوۆ پەن اۆياتسيا گەنەرال-مايورى س.چەرنىح تۇتقىندالىپ, اتىلىپ كەتتى. كوماندالىق قۇرام اراسىنداعى قۋعىن-سۇرگىن سوعىس بىتكەننەن كەيىن دە ستالين قايتىس بولعانعا دەيىن جۇرگىزىلگەن. جەڭىستەن سوڭ ءۇش كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى – مارشال كۋليك, گەنەرال-پولكوۆنيك گوردوۆ, مايور كوسسا ەڭ جوعارى ايىپ – اتۋ جازاسىن العان. وسىنداي جازا كەسىلگەن 12 كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى كەيىن ولاردىڭ ءىس-قيمىلىندا قىلمىستىق ارەكەت بولماعاندىقتان اقتالعان. ولاردىڭ ىشىندە ەكى مارتە كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى, اۆياتسيا گەنەرال-لەيتەنانتى يا.سمۋشكەۆيچ, كەڭەس وداعىنىڭ باتىرلارى اۆياتسيا گەنەرال-لەيتەنانتى ي.پروسكۋروۆ, اۆياتسيا گەنەرال-لەيتەنانتى ە.پتۋحين, اۆياتسيا گەنەرال-لەيتەنانتى پ.پۋمپۋر, اۆياتسيا گەنەرال-لەيتەنانتى پ.رىچاگوۆ, اۆياتسيا گەنەرال-مايورى ە.شاحت, گەنەرال-پولكوۆنيك گ.شتەرن بار.
اتىلعان باتىرلاردىڭ اراسىندا جاۋ جاعىنا ءوتىپ كەتكەن ۇشقىشتار دا بولدى. ماسەلەن, اعا لەيتەنانت ب.انتيلەۆسكي جانە كاپيتان س.بىچكوۆتاردىڭ ءىس-قيمىلىن اقتاي المايسىڭ. سوعىستان كەيىنگى كەزەڭدە ولاردىڭ ىستەرى بىرنەشە رەت قايتا قارالسا دا, ولاردى اقتاۋ مۇمكىن بولمادى.
ەرمەك جۇماحمەت ۇلى
