ديقان قاۋىم دالا توسىندەگى ىرىزدىق جورىعىنا قاپىسىز قامدانۋ ۇستىندە. «كوكتەمنىڭ ءبىر كۇنى – جىلعا ازىق» دەگەن ماعىنالى ءسوز ماڭىزىن جويمايتىنى بەلگىلى. بۋراباي اۋدانىنداعى «جۋراۆلەۆكا-1» سەرىكتەستىگى 53 074 گەكتار جەرگە يە بولىپ وتىر. ونىڭ 40 مىڭنان استامى – ەگىستىك القاپ, 12 923 گەكتارى – جايىلىمدىق جەر.
سەرىكتەستىك 2012 جىلدان بەرى اقىق ءدان وسىرۋدەن ءتاۋىر تاجىريبە جيناعان ۇجىم. ماتەريالدىق-تەحنيكالىق بازاسى دا مىعىم, ياكي, كوكتەمگى ەگىستى ۋاقىتىندا وتكىزۋگە, تەحنولوگيالىق تالاپتاردى بۇلجىتپاي ورىنداۋعا قاۋقارى ابدەن جەتەتىن سىڭايلى. ءارتۇرلى ماركاداعى 90 تراكتورى بار, جۇمىسى ءونىمدى 11 ەگىس كەشەنى ساقاداي ساي تۇر. جەر دەگدىپ, كۇن جىلىنعان سوڭ توپىراق وڭدەيتىن 17 ارنايى تەحنيكا ەگىس القاپتارىنا شىقپاق. وتكەن جىلى سەرىكتەستىكتىڭ ەگىس القاپتارىنىڭ ءار گەكتارىنان 20,8 تسەنتنەردەن ءونىم جينالىپتى. ەڭبەك تاجىريبەسى مىقتاپ قالىپتاسقان ديقاندار القاپتان 44,6 مىڭ توننا ءدان جيناعان. بيدايدان باسقا ارپا, بۇرشاق, راپس ءتارىزدى داقىلدار ەگىلەدى. مايلى داقىلدار ءدانى 10 مىڭ گەكتارعا جۋىق القاپقا سەبىلەدى. سەرىكتەستىك 153 ادامدى تۇراقتى جۇمىسپەن قامتىپ وتىر. ولاردىڭ ايلىق ەڭبەكاقىسى ورتا ەسەپپەن 110 مىڭ تەڭگەدەن اينالادى. شارۋاشىلىق باسشىلارى ەلدىڭ الەۋمەتتىك-تۇرمىستىق جاعدايىنا دا قامقور.
– حالىقتىڭ جۇمىس ىستەۋگە دەگەن ىنتاسى وتە زور, – دەيدى سەرىكتەستىك باسشىسى نيكولاي رادچەنكو. – ءبىز ءوز تاراپىمىزدان وزاتتاردى قولداپ, ورتاق ىسكە جۇمىلدىرىپ وتىرمىز. بۇل ءۇشىن ارينە, دالا ەرلەرىن ىنتالاندىرۋ كەرەك.
سەرىكتەستىك باسشىسىنىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, مول ءونىمنىڭ نەگىزى – ساپالى تۇقىمعا بايلانىستى. ارينە, جەر قۇنارى دا اسەر ەتەتىندىگى داۋسىز. ال سول قۇنارلى جەرگە ساپالى تۇقىم سىڭىرگەن ديقاننىڭ ىرىزدىقسىز قالمايتىندىعى داۋسىز. شارۋاشىلىق وزدەرىنە تولىعىمەن جەتەتىن تۇقىمدى قوڭىر كۇزدەن قامداپ العان. ارتىلعانىن كورشى شارۋاشىلىقتارعا ساتىپ, دەمەمەك.
ەگىستىك شارۋاشىلىعىمەن بىرگە اۋدانداعى مال شارۋاشىلىعى دا سونى سەرپىن الۋدا. وسى ءبىر پىكىرىمىزگە دالەل رەتىندە تياناقتى جۇمىسىمەن ەل نازارىنا ىلىگىپ تۇرعان «ابدراحمانوۆ» جەكە كاسىپكەرلىگىنىڭ جۇمىسىن ايتا كەتۋ ورىندى بولماق. 2011 جىلى مال شارۋاشىلىعىمەن اينالىسۋعا دەن قويعان قوجالىق قاناتىن كەڭگە جايىپ, جىل سايىن ماتەريالدىق-تەحنيكالىق بازاسىن جەتىلدىرۋ ۇستىندە. اسىلىندا, وبلىستاعى ءسۇت ونىمدەرىن مولايتۋعا يگى اسەرىن تيگىزەتىن دە وسىنداي تاۋارلى ءسۇت فەرمالارى. مۇندا ءسۇتتى سالقىنداتاتىن جانە ساقتايتىن ورىن دايىندالىپتى.
7 ملن تەڭگەگە رەسەيدەن شىعارىلعان سالقىنداتقىش ساتىلىپ الىنعان. ساۋىن اپپاراتى – تۇرىكتىكى. وعان 25,3 ملن تەڭگە قاراجات جۇمسالعان. 500 سيىرعا دەيىن ساۋعا مۇمكىندىك بار. قازىر ساۋىن سيىردىڭ ارقايسىسى تاۋلىگىنە 20 ليتردەن استام ءسۇت بەرۋدە. ورتاشا ەسەپپەن ءار سيىردان ءبىر جىلدا 6 500 ليتر ءسۇت ساۋىلادى. 88 ملن تەڭگەگە چەحيادان 96 باس اسىل تۇقىمدى مال العان. 60-ى مونبەليارد تۇقىمداس بولسا, 36-ى ءسۇتتى ءارى ەتتى سيممەنتال تۇقىمى. «سىباعا» باعدارلاماسى ارقىلى تاعى دا 109 باس اسىل تۇقىمدى مال الىنعان. «ىرىس» باعدارلاماسى ارقىلى 82 ملن تەڭگەگە سلوۆاكيادان 53 باس قارا مال جەتكىزىلگەن. مىنە, وسىلايشا اسىل تۇقىمدى مالدىڭ ارتىقشىلىعىن قاپىسىز پايدالانىپ وتىر. وندىرگەن ءسۇتىن زەرەندى اۋدانىنا قاراستى سادوۆىي اۋىلىنداعى ءسۇت زاۋىتىنا جەتكىزەدى. مەملەكەت تاراپىنان مالساق قاۋىمعا كورسەتىلەتىن قامقورلىق ۇشان-تەڭىز. ماسەلەن, 2020 جىلدىڭ العاشقى توقسانىندا 2 999 350 مىڭ تەڭگە سۋبسيديا تولەنىپتى. ءوز ءتولى ەسەبىنەن مال باسىن كوبەيتۋدە مۇمكىندىك بار. جەكە كاسىپكەردىڭ 699 گەكتار جەرى بولسا, ونىڭ 645 گەكتارى شابىندىق, قالعانى جايىلىم.
تاعى ءبىر ايتا كەتەرلىك جاڭالىق, جەكە كاسىپكەر مال ازىعىن بايىتىپ دايىندايتىن زاۋىت سالىپتى. وزدەرىن تولىق قامتاماسىز ەتۋگە قاۋقارى ابدەن جەتەدى. توڭىرەكتەگى شارۋاشىلىقتارعا دا ارتىلعانىن ساتىپ, پايدا تابۋعا ابدەن بولادى.
– داقىلداردى ءوزىمىز ءوسىرىپ دايىندايمىز, – دەيدى جەكە كاسىپكەر بولات ءابدىراحمانوۆ.
– پالەندەي ارتىق ەشتەڭە جوق, عىلىمي نەگىزدەلگەن مال ازىعى. مال تۇقىمى اسىل بولعانىمەن, ونىڭ ونىمدىلىگى ازىعىنا بايلانىستى.
اۋداندا تاسى ورگە دومالاپ تۇرعان شارۋاشىلىقتار بارشىلىق. سونىڭ ءبىرى – «شيەلى اگرو» سەرىكتەستىگى. 2009 جىلى ءوز جۇمىسىن باستاعان سەرىكتەستىكتىڭ قۋاتى 200 باس قارا مالعا شاقتالعان. وعان قوسا استىق داقىلدارىن وسىرۋمەن دە اينالىسادى. بيىل تاۋارلى ءسۇت فەرماسى ۇيىمداستىرىلىپتى. ينۆەستيتسيالىق جوبانىڭ جالپى قۇنى 350 ملن تەڭگەنى قۇرايدى. «سىباعا» باعدارلاماسى ارقىلى سيممەنتال اسىل تۇقىمدى 80 سيىردى چەحيادان جەتكىزگەن. بيىلعى جىلى تاعى دا وسى ەلدەن 70,5 ملن تەڭگەگە ءىرى قارا مال ساتىپ العان. قازىر باعىمدا 169 باس مال بار, ونىڭ 80-ءى ساۋىن سيىر. مالساق قاۋىم مال تولدەتۋ ۇستىندە. 25 ءتول الىپتى. سەرىكتەستىك قارا مالمەن قوسا 160 جىلقى باعىپ وتىر. 9 ادامدى تۇراقتى جۇمىسپەن قامتاماسىز ەتكەن. وتكەن جىلى گەكتار بەرەكەسى 13 تسەنتنەردەن اينالىپتى.
– ەگىنشىلىك شارۋاشىلىعىن ۇدايى جەتىلدىرىپ وتىرۋ قاجەت, – دەيدى سەرىكتەستىك ديرەكتورى اسكەر بايتوۆ. – ونسىز ءونىم كولەمىن مولايتۋ مۇمكىن ەمەس. ەگەر جىل سايىن جاقسى ءونىم الىپ جاتساق, حالىققا دا قارايلاسىپ, ەلدىڭ الەۋمەتتىك-تۇرمىستىق جاعدايىن جاقسارتۋعا سەپتىگىمىز تيەر ەدى.
الەۋمەتتىك جاعداي دەمەكشى, اۋداندا بۇل ورايدا دا قاداۋ-قاداۋ جۇمىستىڭ جۇزەگە اسىرىلىپ جاتقانىن بايقاۋعا بولادى. ايتالىق, «كZ-ايان باتىر» سەرىكتەستىگىنىڭ «بولاشاق» بالاباقشاسى قازاق جانە ورىس تىلدەرىندە جەتكىنشەكتەرگە ءتالىم-تاربيە بەرۋدە. 40 بالاعا شاقتالعان باقشانىڭ كولەمى – 320 شارشى مەتر. ءىشى كىرسە شىققىسىز بولىپ جايناپ تۇر.
– كارانتين كەزىندە ساقتىق تالاپتارىن بۇلجىتپاي ورىندايمىز, – دەيدى بالاباقشا ديرەكتورى گاۋحار بايعوجينا. – بەس جاسقا دەيىنگى بالالار تاربيەلەنۋدە. ولاردىڭ دەنساۋلىعى كوزدىڭ قاراشىعىنداي قاداعالانادى. باعدارلاماعا سايكەس قالىپتاسۋىنا بارلىق جاعدايدى جاساپ جاتىرمىز.
بۇلاندى اۋدانىنىڭ ورتالىعى ماكينسك قالاسىندا سوڭعى جىلدارى كوپقاباتتى ۇيلەر سالىنا باستادى. ءدال قازىر بەس قاباتتى تۇرعىن ءۇيدىڭ قۇرىلىسى اياقتالۋعا جاقىن. شاعىن قالا ءۇشىن ايتا قالارلىقتاي جاعىمدى جاڭالىق. بۇل ۇيدە كوپبالالى جانە الەۋمەتتىك جاعىنان از قامتىلعان وتباسىلار قونىستاناتىن بولادى. حالىققا جاسالار قامقورلىقتىڭ نەگىزگىسى دە وسى ەمەس پە؟
وسىمدىك مايىن وندىرەتىن «بوتا» سەرىكتەستىگىنىڭ الىپ زاۋىتى كۇزدى كۇنى پايدالانۋعا بەرىلمەك. بۇل جوبانىڭ ءبىر ءتيىمدىسى, جەرگىلىكتى شارۋاشىلىقتاردىڭ ءونىمى وڭدەلەتىن بولادى. ماكينسك ءوندىرىس ورىندارى شوعىرلانعان قالاعا اينالاتىن ءتۇرى بار.
ءاۋ باستاعى «Politerm» اتاۋى «ماكينسك جىلۋ جامىلعىسى زاۋىتى» جاۋاپكەرشىلىگى شەكتەۋلى سەرىكتەستىگى بولىپ وزگەرگەنىمەن, باعىت بۇرىنعى. ياكي, قۇرىلىسقا قاجەتتى, جەرگىلىكتى جەردە تاپتىرمايتىن جىلۋ جامىلعىلارىن دايىندايدى. كاسىپورىننىڭ جىلدىق قۋاتى 34 مىڭ توننا ءونىم شىعارۋعا جەتەدى.
جاسىل ەكونوميكانىڭ تيىمدىلىگى ايقىندالعاننان بەرى يننوۆاتسيالىق قۇرىلىس ماتەريالدارىنا دەگەن سۇرانىس وسە ءتۇستى. زاۋىت دايىندايتىن مينەرالدى تاقتالارعا شيكىزات رەتىندە بازالت تابيعي تاس جىنىسى پايدالانىلادى. ءسوز اراسىندا قازاقستاندىق كاسىپورىندار وسى ءبىر قات دۇنيەنى بۇرىن شەت مەملەكەتتەردەن تاسىمالداعانىن ايتا كەتۋگە بولار. ول كەزدە ەلىمىزدە جاڭا ۇلگىدەگى جاقسى ماتەريال شىعارىلمادى. يتاليالىق فيرمانىڭ وكىلدەرى الدىن الا جاسالعان كەلىسىمشارت بويىنشا وندىرىستىك جەلىنى قۇرىپ بەرگەن. بۇل – قازىرگى زامانعى ەڭ وزىق قۇرىلعى.
سەرىكتەستىك – بۇگىن دە قالانىڭ ءوسىپ-وركەندەۋىنە سەپتىگىن تيگىزىپ وتىرعان كاسىپورىن. ەڭ الدىمەن ەلگە كەرەگى جۇمىس ورنى ەكەندىگى بەلگىلى. كاسىپورىندا قازىر 150 ادام تۇراقتى جۇمىس ىستەيدى. جۇمىسشىلاردىڭ ايلىق ەڭبەكاقىسى 210 مىڭ تەڭگە توڭىرەگىندە.
ءبىرجان سال اۋدانىندا دا العا ۇمتىلعان تىرشىلىكتىڭ تىنىسىن اڭعارۋعا بولادى. ستەپنياك قالاسىندا قازىر 21 پاتەرلى تۇرعىن ءۇيدىڭ قۇرىلىسى جۇرگىزىلۋدە. شاعىن جانە ورتا كاسىپكەرلىككە دە كوڭىل اۋدارىلعان. اۋدان ورتالىعىنداعى «ەكو-فۋد» دۇكەنىنە مەملەكەتتىك قولداۋ كورسەتىلىپتى. كاسىپكەرلەردىڭ قولىن بايلاپ وتىرعان جاي – جامان ىندەتتىڭ قايتا ءورشۋى. وسى تاقىرىپتى قاۋزاپ, ۇلگى اۋىلىنداعى فەلدشەرلىك-اكۋشەرلىك پۋنكتكە باس سۇقتىق. فاپ-تا 6 مەديتسينا قىزمەتكەرى اۋىلدىق وكرۋگتەگى 5 ەلدى مەكەننىڭ مىڭ جارىمعا جۋىق تۇرعىندارىنا قىزمەت كورسەتەدى.
– بۇگىنگى تاڭدا ۆاكتسينالاۋ ماسەلەسى وتە وزەكتى بولىپ تۇر, – دەيدى اۋداننىڭ باس دارىگەرى سايلاۋبەك ايتماعامبەتوۆ. – ەل ىشىندە ءتۇسىندىرۋ جۇمىستارىن جۇرگىزىپ جاتىرمىز.
ايتسە دە, اۋىلدىق وكرۋگتە 35 ادام عانا ۆاكتسينا العان ەكەن. دەمەك, بۇل ورايداعى جۇمىستى مەيلىنشە شيراتا ءتۇسۋ قاجەت.
قازاق ء«بىرىنشى بايلىق – دەنساۋلىق» دەپ تەگىن ايتپاعان. ۇلگى اۋىلىنان شىعىپ جوكەي كولىن جاعالاي كوكتەپ وتسەڭىز, اتتانار جاق قاناتتان اقشاڭقان ۇيلەر كورىنەدى. بۇل – «جۇلدىزدى ورمان» دەپ اتالاتىن بيىل عانا قولعا الىنىپ جاتقان جوبا.
– قاراعايلى ورماننىڭ باۋىرىندا ساف اۋامەن تىنىستاپ, جاسىل شالعىندى دالانى كەزىپ, جوكەي كولىنىڭ جاعاسىندا سۋعا ءتۇسىپ, بالىق اۋلاۋعا تولىق مۇمكىندىك بار, – دەيدى جوبا جەتەكشىسى ەسەنجول الپىسوۆ. – ءبىزدىڭ ماقسات – ىشكى ءتۋريزمدى دامىتۋعا ۇلەس قوسۋ. اينالىپ كەلگەندە, ادامداردىڭ دەنساۋلىعىن نىعايتۋعا سەپتىگىمىزدى تيگىزگىمىز كەلەدى.
ەل ىشىندەگى تىرشىلىكتى ەكشەي بايانداعاندا, كوڭىل دەمدەيتىن كورىنىس وسى. قاي تاراپقا قاراساڭىز دا تىربانىپ تىرشىلىك ەتىپ جاتقان حالىقتى كورەسىز. كورەسىز دە, شۇكىر دەيسىز. وڭىنان وڭعارىلىپ جاتقان شارۋانى كورىپ, قۋانۋدىڭ ءوزى ءبىر عانيبەت!
اقمولا وبلىسى
