جاۋىنگەردىڭ جۇرەك ءلۇپىلى

اكادەميك سەرىكباي بەيسەم­باي ۇلى بەيسەمباەۆتى زيالى قاۋىم ۇلكەن عالىم, عىلىمنىڭ شەبەر ۇيىمداستىرۋشىسى رەتىندە جاقسى بىلەدى. ۇلكەن قىزمەتتەر دە اتقاردى. ءبىر ادام وسىنداي-اق بولسىن دەيتىن ازامات. ال ەندى سول ازاماتتىڭ ءومى­رىنە ۇڭىلگەندە, كوپ ادامنىڭ كوڭى­لىنە الدىمەن ونىڭ ۇلى وتان سوعى­سىنا قاتىسقانى ورالادى. ويتكەنى ءومىرىنىڭ بۇل كەزەڭىنە سە­كەڭنىڭ ءوزى دە ايرىقشا ءمان بەرگەن. سونداي-اق, زەر سالىپ قاراعان ادام­عا ونىڭ ازاماتتىق ومىرىنە قان­داي ءىز قال­دىرعانى ايقىن اڭعارىلادى. سول سوعىسقا ول كۇنى بۇرىن دا­يىن­دالعانداي ەدى. اۋىلدا وسكەن بالا ىزدەنىپ وقىپ, جوعارى وقۋ ورنىن بىتىرە سالىسىمەن, 1936 جىل­دىڭ ايا­عىن­دا اسكەري بورىشىن وتەۋ­گە شا­­قى­رىلىپ, قاتارداعى جاۋىن­گەر بولىپ ءبىر جىل قىزمەت ەتەدى. سوندا-اق ول جالىندى ءسوزى­مەن جاستارعا ىقپال ەتەتىن قابى­لەتىن اڭعارتقان. ونى ءوزى دە اڭ­عارىپ, اسكەري قىزمەت­تەن ورالى­سى­مەن سول جاستار اراسىنا باردى. رەس­پۋبليكا كومسومول ۇيى­مى­نىڭ ورتا­لىق كو­ميتەتىندە ناسي­حاتشى بولىپ ورنا­لاسىپ, كوپ كەشىك­پەي ناسيحات­شىلار مەكتەبىنىڭ ديرەك­تورلىعىنا تاعا­يىن­دالادى. ودان كە­يىن كومپار­تيانىڭ ورتالىق كو­مي­تە­تىندەگى سون­داي جۇمىسقا شا­قى­رى­لادى. قا­بى­­لەتى جوعارى ادامدى شا­قىرۋ­شى­لار كوپ, ونى اسكەريلەر دە ۇمىت­پاپتى, ول قاي­تا­دان اسكەرگە الىندى. ءسويتىپ, 1940 جىلدىڭ باسىنان سەرىكباي بەيسەمباەۆتىڭ قاۋىرت اسكەري قىزمەتى باستالدى. دايىن­دىعى جوعارى جاس مامان اسكەري وقۋ ورىندارىندا مۇعالىم بولدى. جانە سوناۋ كەلەر جاۋدىڭ وتىندە, باتىس اسكەري وكرۋگىندە الدىمەن مينسكى­دەگى, سودان كەيىن بوري­سوۆسكى­­دەگى اسكەري ۋچيليششەلەردە ساباق بەردى. ءسىرا, اۋىلدا وسكەن بالانىڭ ورىس ءتىلىن جەتە مەڭگەرىپ, اسكەري اۋدي­توريادا, دايىندىعى جوعارى ادام­داردىڭ الدىندا ءدارىس وقۋىن ونىڭ ەرەكشە قابىلەتى دەسەك ءجون بولار. ءسويتىپ قارا­پايىم قا­زاق بالاسى سوناۋ قيىر شەتتە ءجۇ­رىپ, جۇرتتىڭ جۇرەگىن باۋرار ءسوز ايت­قانىن ءبىر جاعى ءوز ۇلتىنىڭ مەرەيىن كوتەرگەن قىزمەت دەسەك تە ارتىق ەمەس-اۋ. سوعىس باتىستان باستالدى. سول جاقتاعى ەل, مەكەمەلەر شىعىسقا قا­راي كوشتى. جۇرتپەن بىرگە وقۋ ورىن­دارى دا كوشتى. سول تۇستا ناعىز پات­ريوتتار جاۋمەن بەتپە-بەت كەلىپ, تىكە­لەي شايقاسقاندى قالاي­­تىن. سەرىكباي بەيسەمباەۆ تا سون­داي پات­ريوت­تاردىڭ ءبىرى ەدى. اسكەري مامان­دار­دى دايارلاۋ دا ماڭىزدى عوي, ال سەرىكباي مايدان­نىڭ العى شەبىنە سۇراندى. الدىمەن ونى الىستان بوم­با­لايتىن №456 اۆياپولكتىڭ ەسكا­دري­ليا­سىنا ناسيحات جونىندەگى نۇس­­قاۋ­شى, سونان سوڭ كوميسسار ەتىپ تاعا­يىن­داعان. بۇل دا ءماندى جۇمىس, ۇشقىشتاردىڭ دا بۇل سوعىستا ورنى بولەك. ولاردى ساياسي جاعىنان شايقاسقا دايىنداۋ دا ۇلكەن شارۋا. وعان دا سەرىكباي جانىن سالىپ كىرىسكەن. كۇن سايىن تالاي تارلان مايدان شەبىنە ۇشىپ كەتەدى. كەيبىرى ورالمايدى. قانداي جاعدايعا ۇشى­رادى, ول جاعى وزىنە بەلگىسىز. ءوزى ونىڭ قاسىندا بولا المايدى. سەرىكبايدىڭ جۇرەگى جانىن شۇبەرەككە ءتۇيىپ, جاۋمەن بەتپە-بەت جاعالاسقان ادامداردىڭ قاسىندا بولعاندى قالاپ ەدى. مۇنداي ءوتىنىشىن ول باسشى­لارعا تالاي رەت ايتقان. اقى­رىندا ونىڭ دا ءساتى تۇسكەنى بار. قىزىل ارميانىڭ باس ساياسي باس­قارماسى ونى 1942 جىلدىڭ قىركۇيەگىندە ستا­لين­گراد مايدانىنىڭ 57-ءشى ارميا­سىنا ۇگىتشى ەتىپ جىبەر­دى. بارعان دا ۇلى مايداننىڭ وت-جالىنىنا تۇسكەن دە كەت­كەن. بۇل جاۋىزدىق پەن ما­حاب­باتتىڭ, اق پەن قارا­نىڭ, جارىق پەن قاراڭعىلىق­تىڭ شارپىسقان ءساتى ەدى. اركىم سول ەكى جاقتىڭ ءبىرىن قالاپ, قارسىلاسىن جويۋعا ءبىر جولا توقتاسقان, ءيا ءولىم, ءيا ءومىر دەپ قايتپاس بەلدەسۋگە شىق­قان كەزى ەدى. سەرىكبايلار وسى­ناۋ ارپالىس­تىڭ ورتاسىندا ءجۇردى. سەكەڭنىڭ كەيىن سونى ەسكە الا­تى­نى بار. ۇلى جەڭىستىڭ 40 جىل­دىعى قارساڭىندا شىعارىلعان “ستالين­گراد شايقاسى” دەيتىن ۆيدەوفيلمدە اكادەميك سەرىكباي بەيسەمباەۆ بىلاي دەيدى: “اسىرەسە, 1942 جىلدىڭ 17, 18, 19, 21 قارا­شا­سىندا جاعداي اسا كۇردەلى بول­دى, وسى كۇندەرى جاۋ­دىڭ 300 مىڭ ادامدىق توبىنا قارسى شەشۋشى شايقاسقا ازىرلەنىپ جاتتىق. بىزدەر, ساياسي قىزمەتكەرلەر, جاۋىن­گەرلەردىڭ قا­سىن­دا ءجۇرىپ, جۇرەككە جەتكەندەي سوزدەر ايتىپ, ماقسات-مىندەت­تەرى­مىزدى تۇسىندىردىك. سونداعى جاۋىن­گەر­لەردىڭ رۋحىن كوتەرگەن اي­رىق­شا ءبىر جاي – “قازاق حالقىنىڭ قازاقستاندىق جاۋىن­گەرلەرگە حا­تى” بولدى. ول جۇرت­تىڭ ءبارىن تەبى­­­رەنتتى. ءار ۇلتتىڭ جاۋىن­گەر­لەرى­مەن كەزدە­سىپ, اڭگىمە­لەس­كەندە, حالىقتار دوستى­عىنىڭ نە ەكەنىن, ونىڭ قان­داي كۇش ەكەنىن شىن ۇقتىم. سول­دات­تار جاۋعا ۇم­تىل­عاندا, ولار نە ماقساتى بار ەكەنىن, جاۋدىڭ كىم ەكەنىن, بىزگە قانداي قاۋىپ بار­لىعىن, ءوز وتانى­مىز­دى قالاي قورعاۋ كەرەكتىگىن ايقىن ءبىلدى”. اسكەرگە 1940 جىلدىڭ باسىندا الىنىپ, 1946 جىلدىڭ اياعىنا دەيىن بولعان سەرىكباي بەيسەمباەۆ 1941 جىلدىڭ قاراشاسىنان 1944 جىلدىڭ شىلدەسىندە جارالانعانعا دەيىن الدىڭعى شەپتە بولدى. جاۋىن­­گەرلەر­مەن بىرگە جاۋمەن بەت­پە-بەت شايقاسقا قاتىستى. قۇر­عاق قۇجات­تىڭ ارعى جاعىندا جاۋ­مەن جاعالاس­قان, الاساپىران ءومىر جاتىر. ونىڭ كوپشىلىگى بىزگە بەي­مالىم. سويتسە دە جاۋىنگەردىڭ جۇرەك ءلۇپىلىن بىلدىرە­تىن ءبىراز قۇ­جات­تار ساقتالىپ قالىپ­تى – ول سەرىكباي بەيسەمباەۆتىڭ مايدان­نان ەلگە جازعان حاتتارى. بۇل حاتتاردىڭ كوپشىلىگى ادەتتە “قىمباتتى اپا! قىمباتتى باۋىر­لارىم ماحمەت, قۋاندىعىم, راۋ­كەشىم, نۇرتاي, مايدەشىم, باقىت, شاتلان اعا!” دەپ باستالادى. وسىناۋ ارناۋ ءسوزدىڭ وزىندە قان­شاما جىلىلىق, ساعىنىش سەزىم­دەرى جاتىر. باۋىرلارىن “راۋكە­شىم, مايدەشىم, قۋاندىعىم...” دەپ ەركەلەتكەنى نە تۇرادى! سوندا حات, اسىرەسە, جاۋىن­گەر­لەر­گە جان ازىعى بولعانداي. “سەن­دەردىڭ جازعان سوزدەرىڭ ءبىز سياقتى مايداندا – سوعىستا بۇرشاقتاي جاۋىپ تۇرعان وقتىڭ استىندا, ارينە, قيىنشىلىقتىڭ نەشە ءتۇرىن كو­رىپ, ءوز جەرىمىزدى ساقتاپ قالۋ ءۇشىن كۇزەت­تە, ۇرىستا جۇرگەن جاۋىن­گەرلەرگە ۇلكەن كۇش بەرەدى” دەپ بارشا جاۋىن­گەرلەردىڭ كوڭىل-كۇيىن اڭعارتادى. حاتتىڭ ءبىرى ۇزاقتاۋ بولسا, ەندى ءبىرى تىم قىسقا. ول دا جاۋىن­گەر­دىڭ ءومىرىن كورسەتەدى. ءبىرىنشىسى دامىل العان شاعى شىعار, ەكىن­شىسى – تىم اسىعىس ءسات. جازباۋعا بولمايتىن­داي, كوپ تولعانۋعا جانە ۋاقىت جوق. 1943 جىلدىڭ 8 قاڭتارىنداعى قىسقا حات مىناداي: “وسى ايدىڭ جەتىسىندە مايداننىڭ قىزۋلى جەرىنە اتتانىپ ەدىم, قازىر ناعىز قىزۋدىڭ ورتا­سىن­دا, مىنا ەدىل بويىنداعى قور­شال­عان جاۋدى قىرۋ ءۇشىن بارلىق كۇشتى جۇمساۋ­دا­مىز. گازەتتەن وقىپ جاتقان بو­لار­سىڭدار, ءبىزدىڭ تابىسى­مىز جاقسى, ءسىرا, جاقىندا اتاقتى قا­لا­نى جاۋدەن بوساتارمىز. ازىرشە, قىس­­قا­شا حات جازىپ وتىرمىن. سەرىكباي.” جاۋىنگەردىڭ حاتى ەلدەگىلەرگە دە ۇلكەن قۋانىش. ۇلكەن دەمەۋ. سو­دان دا سەرىكباي حاتقا ۇقىپتى قارا­عان سياقتى. اسىرەسە, قۋانىش­تى جاعداي­دى حابارلاۋعا كوپ كوڭىل بولەدى. 1943 جىلدىڭ 3 اقپانىن­داعى حات ەلگە سونداي قۋانىش اكەل­گەنى انىق. “مە­نىڭ دەنىم ساۋ, ءحالىم جاق­سى, تا­بىس كۇشتى, مىنا ستالي­نين­گراد بو­يىندا قورشالعان جاۋ­دىڭ گرۋپ­پيروۆكاسىن بىتىردىك – مۇنى گازەت­تەن وقىپ, قۋا­نىپ جات­قان بولار­سىزدار. قاي ماي­دان­­دا بولسىن, قازىر جاعدايىمىز جاق­سى عوي. ەندى بۇل شاق­تا موي­نى­مىزداعى مىندەتتى ورىن­داعان سوڭ, العا بار­ماق­پىز. نەمىستەردەن باسقا جەرى­مىز­دى بو­ساتۋىمىز كەرەك. قايدا با­را­­تىنى­­­مىزدى جازىپ بولمايدى. قايدا بارساق تا ماق­ساتىمىز ءبىر عوي – جاۋدى قۇرتىپ, وتانىمىزدى ساقتاپ قالۋ...” تاعى ءبىر قىسقا حاتتان ءۇزىندى كەلتىرگەن ءجون سياقتى “...مەنىڭ جان ايا­ماي سوعىسۋىمدى مۇندا ەسكە الىپ, ماعان “قىزىل جۇل­دىز” وردەنىن بەرىپ, “مايور” دەگەن اتا­عىن قويدى. سونىمەن, قۇر­مەت­تى جان­دارىم, سەندەردىڭ وتان قورعاۋ ءۇشىن فرونتقا جىبەر­گەن تۋىسقان­دارىڭ وسىمەن ءۇشىنشى رەت ناگرا­دا الدى. بۇل قۋانىشقا سىزدەر دە ور­تاق بولىڭىزدار. مە­نىڭ دەن­ساۋ­لىعىم جاقسى, جارا­قات­­­تان امان. جۇمىسىمىز جاق­سى. جاۋدى قۋىپ العا بارۋدامىز”. وسى حاتتاردان-اق مايدان­داعى ءومىر تىنىسىن اڭعارعان­داي­سىڭ-اۋ. ال جاۋىنگەردىڭ جۇرە­گىن مازالاي­تىن باسقا دا جايلار كوپ. مايدان­نان جازىل­عان حاتتان سونى دا ۇعاسىڭ. اۋىل­داعى ءار جاڭا­لىققا قۋانا­دى. سۇيىندىك دەگەن باۋىرى­نىڭ دۇنيەگە كەل­گەنىنە قۋانادى. ماحمەت دەگەن ءىنى­سى­نىڭ قىزمەتكە تۇر­عانىنا قۋا­نىپ, اقىلىن ايتا­دى. ءار حاتتا دەرلىك, ءوزىنىڭ سالعان قارا­جات­تاردى العان-الماعانىن سۇرايدى. ەلدەگى تۋىسقاندارىنىڭ اۋىر كۇيىن سەزەدى, سودان دا ءوز اۋزىنان جىرىپ دەگەندەي, ولارعا اقشا سالىپ تۇرعان. وسى حاتتاردا كوپ ايتىلاتىن ءبىر جاي, كىمدى دە بولسا تەبىرەنت­كەندەي. ءبىر حاتىندا: ء“نازيادان حات الدىم. ءسىرا, تۇرمىسى ناشار سياقتى. جاقىن جەردەن قاراسىپ تۇرىڭىز­دار” دەسە, ەكىنشى حاتىندا: ء“نازيا­دان حات الىپ تۇرامىن. حال-جايى ءماز ەمەس كورىنەدى. سون­دىق­تان ازداپ جاردەم كورسەتىپ تۇرا­مىن. ءبىرىنشى­دەن, بۇعان زۋرا, كۇلايىم ءبىزدى الا­لادى دەپ رەنجىپ جۇرمەسىن. ولار­دىڭ ءحالى نازياعا قاراعاندا ءتاۋىر بولۋ كەرەك”, دەپ جازادى. بۇل دا ازاماتتىقتىڭ ءبىر بيىگى دەرسىڭ. حاتتار ءبىزدى سەرىكبايدىڭ قات­تى جارالانعان جەرىنە دە, 1944 جىلدىڭ شىلدەسىنە دە الىپ بارا­دى. ءۆيلنيۋستى ازات ەتۋ كەزىندە ونىڭ قاتتى جارالان­عانى سونشا­لىق, ول ءوزىنىڭ جەكە زاتتارىن الۋعا دا شاماسى كەلمەيدى. كەيىن سەرىك­بايدىڭ مايدانداسى ماريا وعان ونىڭ زاتتارىن گولشتەين دەگەن­مەن ماسكەۋگە جونەلتكەندە, جولدا ماشينە ورتەنىپ, سوندا زات­تارى جويىلىپ كەتكەنىن حابارلايدى. سول ۆيلنيۋستەگى وقيعانىڭ كەيىن دە جالعاسى بولدى. سەرىك­باي بەيسەمباەۆ 1960 جىلى ۆيلنيۋسكە قازاقستان دەلەگا­تسيا­سىن باستاپ بارعاندا, سول شاي­قاسقا قاتىسقان­داردىڭ زيراتىنا دا بارادى. سون­دا قازا بولعان ءوز كومانديرى مۇحا­مەدوۆتىڭ مولا­سىن تاۋىپ, بۇل جايىندا تاجىك­ستانعا, ونىڭ ۇرپاقتارىنا حات جا­زىپ, اكەسىنىڭ ارۋاعىمەن تابىستىرادى. سەرىكباي بەيسەمباەۆ سوعىس­تان كەيىن دە ءوزىنىڭ مايدان­داستارىن ۇمىتقان ەمەس. ولار­مەن حات الى­سىپ, ءتۇرلى جيىن­داردا, باس­­قوسۋ­لار­دا كەز­دەسىپ تە ءجۇردى. مايدان­داسى گ.س.دۋگانوۆ ءبىر حاتىندا: “مەن سەنەن – قازكسر عا كوررەسپون­دەنت-مۇشەسىنەن, عىلىم دوكتورى, پرو­فەسسوردان حابار ال­دىم. بۇل جاق­سى­لىق قوي, سەن ءۇل­كەن ادامسىڭ, قاراپايىم زەي­نەت­كەرگە حات جازۋعا ۋاقىت تابا­سىڭ” دەيدى. بۇل سوعىس بىتكەن سوڭ 30 جىل وتكەندە جازىل­عان حات. ول كەڭ بايتاق كەڭەس وداعى­نىڭ جەر جە­رىن­دەگى دوستارى­مەن ءومىرىنىڭ سوڭ­­عى كۇندەرىنە دەيىن حات جازى­سىپ تۇردى. ال 1985 جىلى جەڭىستىڭ 40 جىلدىعىن تويلاعان كەزدە اكادە­ميك سەرىكباي بەيسەمباەۆ 1-دارەجەلى ۇلى وتان سوعىسى وردەنىمەن ماراپاتتالدى. سودان بەرى دە شيرەك عاسىر ۋاقىت ءوتىپ كەتىپتى-اۋ! ماماديار جاقىپ.