قازاق ميسسياسى. ول نە؟

بۇل وقيعا جايلى «قازاق» گازە­تىنىڭ 1917 جىلعى №235 سانىن­دا توم گۋبەرنياسى, بيسك ۋەزى, شارعى اۋىلىندا تۇراتىن يۆان سەمەنوۆيچ كۋسكوۆ دەگەن قازاقتىڭ (قازاقشا اتى-ءجونى – ساعىندىق تۇياق ۇلى) ماقالاسى جاريالانعان ەكەن. وندا: ء«بىز 100 ۇيدەن استام قازاق بارمىز. اتا-بابامىز ورىسقا كىرىپتار بولىپ شوقىنىپ كەتتى», دەپ جازادى (مامبەت قويگەلديەۆ. الاش قوزعالىسى. الماتى, «سا­نات», 1995 ج. 76-ب).

جوعارىداعى التاي ميسسياسى نەگىزىندە 1882 جىلى قازاق ميسسياسى قۇرىلىپ, بۇل ميسسيا ءوز جۇ­مىسىن سەمەي وبلىسىنان باس­تاپ, يامىشەۆ (تۇزقالا) وڭىرىندە تۇ­راقتى جۇرگىزدى. سەبەبى بۇل بەكى­نىستە وسى ىسپەن اينالىساتىن ارنايى جاراقتانعان ورتالىق بولدى.

ازعانا جىلدىڭ ىشىندە بۇل وڭىردە شوقىنعان قازاقتار قونىس­تانعان ەلدى مەكەن پايدا بولدى. قازىرگى شقو قاراستى بەلقاراعاي اۋدانى جەرىندەگى نوۆو-نيكو­لاەۆ­كا اۋىلىنىڭ بۇرىنعى اتاۋى شوقىنعان قازاقتار بولەك قونىس­تانعاندىقتان «شوقىنشى اۋىل» دەپ اتالدى.

پاتشا شەنەۋنىكتەرى تاراپىنان حريستيان ءدىنىن قابىلداعان قازاقتارعا كومەك كورسەتۋ جانە ولاردىڭ قۇقىن قورعاۋ تۋرالى ەرەكشە نۇسقاۋلار بولدى. قۇنارلى جەردى مەنشىكتەۋگە, كاسىپشىلىكپەن اينالىسۋعا, تەگىن نەسيە الۋعا كەلگەندە ولارعا ورىستارمەن بىردەي جەڭىلدىكتەر بەرىلدى. سىيلىق رە­تىندە اقشالاي قاراجات تا ءبولىندى.

ارحيەرەي باسقارماسىنىڭ زاڭ جۇزىندە بەكىتىلگەن نۇسقاۋىندا: «حريستيان ءدىنىن قابىلداعان قا­زاقتار ءوزىنىڭ اۋىلىندا تۇرا بە­رەدى نەمەسە قىرداعى ورىس تۇرعىن­دارىنىڭ اراسىنا كوشىپ كەلۋىنە دە بولادى, ولار ءتيىستى قۇقىقتىڭ ءبارىن پايدالانا الادى», – دەيتىن جاڭا باپ ەنگىزىلدى. ءتىپتى قازاقتار حريس­تيان ءدىنىن قابىلداعان جاعدايدا ولاردىڭ جەرگىلىكتى اكىمدىككە, ۇكى­مەتكە, پاتشا اعزامعا جازعان ارىز-شاعىمى باسقالاردان بۇرىن ەسكەرىلەتىنى جايلى شەشىم بولدى.

 سۆياششەننيك يوانن نيكولسكي 1893 جىلى سەمەي وبلىسىنىڭ گۋبەرناتورىنا جازعان حاتىندا, شوقىنعان قازاقتارعا ارنايى جەر ءبولىپ, ولاردى تۋىستارىنا قوسپاي, مۇسىلمان ىقپالىنان جىراق ۇستاۋدى ۇسىنسا, «قازاق ميسسيونەرلىك قوعامى» شوقىنعان قازاقتاردى ورىستارمەن قوسىپ جاڭا اۋىل جاساپ ارالاس وتىرعىزسا, جاڭا شوقىنعاندار ورىستىڭ ادەت-عۇرپىن, سالت-سانا, ءتىلىن, حريستيان ءدىنىنىڭ مىندەتتەرىن, جەر وڭدەۋ ءىسىن, اۋىل شارۋاشىلىعىن جۇرگىزۋدى تەز ۇيرەنەدى دەپ ۇكىمەتكە باياندايدى.

سول سياقتى, توبىل ەپارحياسى­نىڭ ارحيەپيسكوپتارى 1893 جىلى جازعان «كراتكي وچەرك ميسسيونەرستۆا توبولسكوي» اتتى بايانداۋ وچەركىنىڭ 4-ءشى تاراۋى «ميسسيا پروتيۆومۋسۋلمانسكايا-كيرگيزسكايا» دەپ اتالادى. بۇل تاراۋدا قازاقتاردى حريستيان دىنىنە كىر­گىزۋدىڭ نەگىزى ايلا-شارعىلارى اي­تى­لادى. وسىندا باياندالۋى بو­يىنشا:

بىرىنشىدەن, قازاقتار وزدەرىنىڭ بيلەرىن, ۇلكەندەرىن كەرەمەت سىيلايدى. سوندىقتان ءبىرىنشى كەزەكتە قازاقتاردىڭ بيلەرىن, ۇلكەندەرىن حريستيان دىنىنە كىرگىزۋ ءۇشىن ميسسيونەرلەر بار مۇمكىندىكتى پايدالانىپ جۇمىس ىستەۋ كەرەك. ەگەر قازاقتىڭ بيلەرى حريستيان دىنىنە كىردى دەگەن ءسوز, سول اۋىلدىڭ تۇر­عىندارى تۇگەلىمەن حريستيان ءدىنىن قابىلدادى دەگەن ءسوز.

ەكىنشىدەن, قازاقتاردى حريس­تيان دىنىنە كوپتەپ كىرگىزۋ ءۇشىن, الدىمەن ولارعا اراق ىشكىزۋدى ۇيرەتۋ كەرەك. اراقتى قازاقتار وزدى­گىنەن ىشپەيدى. سوندىقتان قا­زاق جىگىتتەرىن ورىس قىزدارىنا ۇيلەندىرۋ قاجەت. سوندا ورىس قىز­دارى قازاق جىگىتتەرىنە اراقتى قول­دان قالاي جاسايتىنىن ۇيرەتىپ, ءارى ءىشۋدى دە ۇيرەتەدى. بۇلاردان تۋ­عان بالالار حريستيان ءدىنىن ەش قيىن­دىقسىز قابىلدايدى. بۇل ءۇشىن ميسسيونەرلەر بار ىنتاسىمەن جۇمىس ىستەپ, ەكى جاقتى دا اقشالاي سىيلىقتارمەن قامتاماسىز ەتىپ وتىرۋ كەرەك, – دەلىنگەن.

سول سياقتى, قازاقتان شىققان وقىمىستى شوقان ءۋاليحانوۆ ءوزى­نىڭ «دالاداعى مۇسىلماندىق تۋ­رالى» ماقالاسىندا: «ەۋرو­پا وركە­نيەتىنە قول جەتكىزبەسە قىرعىز (قازاق) حالقىنىڭ جويىلىپ كەتۋ قاۋپى تۇر. سوڭعى كەزدەرى ءسىبىر باسشىلىعى يسلام دىنىنە قاتىستى قاتەلىكتەرگە ۇرىنا باس­تادى. شو­قىنعان قازاقتاردىڭ دالادان كە­تۋىنىڭ قازاق حالقى ءۇشىن ەش اسەرى جوق. ءبىزدىڭ قولىمىزدا قانشا قازاق حريستياندىقتى قابىلداعانى جايلى دەرەك جوق. ال ولاردىڭ سانى ءبىز ويلاعانداي از ەمەس. كەيبىر ورىس-كازاك ستان­سالارىندا تەڭ جارتىسى شو­قىن­عان قازاقتار تۇرادى, مىسالى, «يامىشەۆكادا»...», دەيدى.

الاش كوشباسشىسى ءاليحان بو­كەيحان 1910 جىلى يمپەراتورلىق رەسەيدىڭ كوپتومدىق تاريحناماسىندا جاريالاعان «قازاقتار» اتتى ەڭبەگiندە مىنانداي مالiمەت كەلتiرەدi: اقمولا وبلىسىنىڭ بiر مۇسىلمان ازاماتى دiنiمiزدi تۇ­گەنشە دەگەن سۆياششەننيك قورلادى دەپ ومبى ەپارحياسىنىڭ ارحيەپيسكوپتارىنا ارىز جازادى. بۇل ارىزدى قاراعان دiني ورىن: «باتىل ارىزقوي قازاق تۇركيادا ەمەس, پراۆوسلاۆ-حريستيان دiنiندەگi رەسەيدە تۇراتىنىن ۇمىتقان ەكەن. وزگەرiسسiز قالسىن!» دەگەن قارار قابىلدايدى.

سول سياقتى1886 جىلعى ءبىر قۇجاتتا: «ميسسيونەرلەر قا­زاق­تارعا قاسيەتتى شوقىنۋدى قا­بىل­داتۋ ءۇشىن بارلىق ءتاسىل­دى, قۋلىق-سۇمدىقتى, ءتىپتى ارسىز­دىق­پەن كۇش قولدانۋدى, اياۋسىز كەك الۋدى دا پايدالاندى», دەپ جازىلعان.

نەگىزىنەن العاندا حريستيان ءدىنىن قابىلداعاندار كەدەي قا­زاق­­تار ەكەن. بۇلاي جاساۋىنا تۇر­مىستىق جاعداي اسەر كەتكەن. ايتالىق, ءسىبىر قازاقتارىن باسقارۋ جايلى 1868 جىلى قابىلدانعان ەرەجەنىڭ ءبىر تارماعىندا: «...بۇ­عان دەيىن پراۆوسلوۆيە ءدىنىن قابىل­داعان قازاقتاردىڭ ءبارى شەكارا ماڭىندا كوشىپ جۇرگەن كەدەيلەر. ولاردىڭ ءدىنىن اۋىستىرۋ سەبەبى, ءوز دىندەرىنەن باس تارتۋ ەمەس, جەكە باس تۇرمىستىق ەسەپتە جاتىر...», دەگەن قورىتىندى ايتىلعان.

بۇدان باسقا, پاتشا شەنەۋ­نىك­تەرى كەرەك كەزىندە قىلمىس جا­ساعان قازاقتاردى قورقىتۋ, زور­لاۋ ارقىلى دا حريستيان دىنى­نە كىرگىزىپ وتىرعان. ەگەر قىل­مىس جاساعان قازاق حريستيان دىنى­نە كىرسە, 1848 جىلعى رەفور­مانىڭ 78-تارماعى بويىنشا جەڭىل­دە­تىلگەن جازا رەتىندە اسكەرگە جانە سىبىرگە جەر اۋدارىلدى. وسىنداي جەڭىلدەتىلگەن جازاعا ىلىگۋ ءۇشىن تۇر­مەدەگى كوپتەگەن قازاقتار 1848 جىل­عى 1 قاراشادا ورىنبور شەكارا كوميسسياسىنىڭ ازاماتتىق سوتىنا وزدەرىن حريستيان دىنىنە كىرۋىنە رۇقسات ەتىڭىز», دەپ ارىز بەر­گەن. 1897 جىلعى جالپى رەسەي­لىك حالىق ساناعىندا 660 قازاقتىڭ شوقىنعانى كورسەتىلسە, 1911 جىلى بۇلاردىڭ سانى 2659-عا جەتكەنى ايتىلادى.

بىراق دالا قازاقتارى ميسسيونەرلەر ىسىنە قارسىلاسىپ باقتى, ءتىپتى ورىس-كازاك ستانسالارىن جا­عا­لاپ شوقىندى اتانىپ جۇرگەن اعايىن-تۋىستارىن ءوز ورتالارىنا كۇشتەپ كوشىرىپ الىپ, بايىرعى اتا-بابا ءدىنى يسلاممەن قايتا قاۋىشتىرىپ, الدىنا مال سالىپ بەرىپ وتىردى.

تاريحشى ي.بەلياەۆ ءوزىنىڭ 1901 جىلى جارىق كورگەن زەرتتەۋ ەڭ­بەگىندە: «قازاقتار وزدەرىنىڭ تۋىس­تارىنىڭ حريستيان دىنىنە وتۋىنە ولەردەي قارسى. شوقىنعان قازاقتار پوسەلكەگە كىرىپ كەلگەن قاھارلى سالت اتتى قازاقتاردى كورگەندە ميسسيونەرلەردىڭ قۇشا­عىنا قاشىپ تىعىلادى. ويتكەنى ولار جەمتىك ىزدەپ كەلگەن اش قاس­قىرداي الاق-جۇلاق ەتىپ, شو­قىنعان تۋىس­تارىن ۇستاپ الىپ دالاعا قا­­راي الا قاشادى», دەپ جازادى (بەلياەۆ ي. (پروت.) رۋسسكيە ميس­سي نا وكرايناح. يستوريكو-ەتنوگرا­فيچەسكي وچەرك.تيپوگرافيا پ.پ. سويكينا. – سپب, پ.پ. 1912, ستر-264).

ول زاماندا حريستيان ءدىنىن قا­بىلداعان قازاقتار ەل ىشىندە تۇرا المايتىن. ولاردى باسقا قازاقتار «دىننەن بەزگەن شوقىندى» دەپ سۇرگىنگە تۇسىرگەن, ءتىپتى ءولتىرىپ تە جىبەرگەن. وعان ءبىر دالەل, 1869 جىلى سەمەي وڭىرىندە وتكەن قارا­مولا سيەزىندە حالىق: حريستيان ءدىنىن تاراتۋشىلاردىڭ ىسىنە جول بەرمەۋ; شوقىنعان قازاقتى ەشكىم جولاتپاۋ; شوقىنعان قازاقتى تو­ناپ نەمەسە ولتىرسە ەشكىم جا­ۋاپ بەرمەيدى, – دەگەن شەشىم قا­بىلدايدى.

وسىنداي قارسىلىقتاردىڭ ناتيجەسىندە ميسسيونەرلەر كۇللى قازاق دالاسىن يگەرە العان جوق. رەسەيمەن شەكارا شەبىندەگى كەدەيلەر, ودان قالدى ورىس-كازاك ستانسالارى مەن بەكەت-بەكىنىستەردى جاعالاعان جاتاقتار عانا ءجۇردىم-باردىم شوقىندى. ءتىپتى ۇكىمەت تاراپىنان شوقىنعان قازاقتارعا كورسەتىلۋى ءتيىس جەڭىلدىكتەردى پايدالانۋ ءۇشىن جۇرگەندەر دە بولدى.

مىسالى, قازاق دالاسىنا حريس­­تياندىقتى تاراتۋعا كەل­گەن ميسسيونەر فيلارەت سين­كوۆ­­سكي: «...جاڭادان شوقىن­دى­رىل­عان­داردىڭ ءومىرىن باقىلاۋ­دان كورىنىپ وتىرعانداي, ولار وزدەرى قابىلداعان دىنگە بارىن­شا نەمقۇرايدى قارايدى جانە تەرەڭىرەك يگەرۋگە مۇلدە ق ۇلى­ق­سىز», دەپ جازادى.

سول سياقتى, جەرگىلىكتى حالىق­تىڭ حريستيان ءدىنىن قابىلداۋشى جەكەلەگەن قازاقتارمەن قاتىنا­سىن مىناداي وقيعادان كورۋگە بولادى. زايسان ۋەزىندەگى فەدو­روۆ كەن ورنىنىڭ قازاق جۇمىسشى­لارى باقىلاۋشى, شوقىنعان قازاق مويسەي پەتروۆتى وزدەرى­نىڭ ناعىز جاۋى رەتىندە قابىل­دايدى. جەرگىلىكتى ۇكىمەت پەن كەن اكىمشىلىككە سۇيەنگەن م.پەت­روۆ ءوز قانداستارىنا بولىمسىز كۇناسى ءۇشىن قاتاڭ شارا قولدانادى. بۇعان جاۋاپ رەتىندە قازاق جۇمىسشىلارى ونى دەرەۋ باقىلاۋشىلىقتان بوساتۋدى, ەگەر بۇل تالاپ ورىندالمايتىن بولسا, ونى ولتىرەتىندىكتەرىن مالىمدەيدى. كەن اكىمشىلىگى جۇمىسشىلار تالابىن ورىنداماعان سوڭ, ولار ەرەۋىلگە شىعىپ, م.پەتروۆتى سابايدى. ەرەۋىلدى باسۋعا كەلگەن پوليتسيا ۋريادنيگى كالەەۆتىڭ تالابىنا جۇمىسشىلار «شوشقا مويسەيدى كەن وندىرىسىنەن اكەتپەيىنشە, ولار جۇمىسقا شىقپايتىندىقتارىن» مالىمدەيدى.

ءسوزىمىزدى تۇيىندەپ ايتار بول­ساق, قازاقتار ار-وجدان جانە يمان تازالىعى ءۇشىن جوعارىداعىداي ءارتۇرلى سيپاتتا ۇنەمى كۇرەسىپ وتىر­­عانى بايقالادى.