ەل كەلەشەگى – جاستاردىڭ الەمدىك دەڭگەيدە ءبىلىم الىپ, عىلىم-ءبىلىم كەڭىستىگىنە ەركىن ەنۋىنە, ينتەللەكتۋالدى ۇلت قالىپتاستىرا بىلۋىنە تاۋەلدى. حح عاسىردىڭ باسىندا تەحنيكانىڭ جاپپاي قولدانىلۋى, ماماندىقتىڭ كۇردەلەنۋى ادامداردى كاسىپتىك جاعىنان ىرىكتەۋ, وعان ارنايى دايىنداۋ قاجەتتىلىگىنە نازار اۋدارتتى. وسى ماسەلەگە ارناپ 1907 جىلى بەرليندە دۇنيەجۇزىلىك كونگرەس وتسە, ءبىر جىلدان كەيىن امەريكادا «كاسىپتىك باعدارلاۋ بيۋروسى», ودان سوڭ انگليادا «ماماندىق تاڭداۋ كەڭەسى» قۇرىلدى. سودان بەرى جاستاردى قابىلەتىنە قاراي بەلگىلى ءبىر ماماندىققا باعدارلاي ازىرلەۋ جالپى ءبىلىم بەرۋدىڭ دە باستى پروبلەماسى رەتىندە كۇن تارتىبىنەن تۇسكەن ەمەس.
كەڭەس مەكتەبىنىڭ جاعدايىندا وقۋشىلاردىڭ قابىلەتى مەن بەلگىلى ءبىر ماماندىقتار باعىتىنا باعدارلاي ءبىلىم-تاربيە بەرۋ ءتيىستى دارەجەدە جۇزەگە اسىرىلمادى. بالانىڭ دارا قابىلەتى مەن قىزىعۋشىلىعىن, ەرتەڭگى اتقارار ءىس-ارەكەتىنىڭ سيپاتتارىنا قاراي جاستاي قالىپتاستىرىپ دامىتۋ فاكۋلتاتيۆتىك ساباقتار, ۇيىرمەلەر, سەكتسيالار ت.ب. ارقىلى ماردىمسىز جۇرگىزىلدى. 17 جاسقا دەيىن مازمۇن دا, ماقسات تا بىردەي, جالپى ءبىلىم بەرۋ قاتاڭ, بىرىڭعاي جۇزەگە اسىرىلدى.
قازاقستاندا تالانتتى دا دارىندى بالالاردى ارنايى توپتاپ, سارالاپ وقىتۋعا بەتبۇرىس, ەل ەگەمەندىگىنە وراي وتكەن عاسىردىڭ 90-شى جىلدارىنان باستالادى. قاراپايىم مەكتەپتەرمەن قاتار ليتسەيلەر, گيمنازيالار جانە مەكتەپ-ليتسەي, مەكتەپ-گيمنازيا, ليتسەي سىنىپتارى, گيمنازيا سىنىپتارى جاپپاي ۇيىمداستىرىلا باستادى. مۇنداي وقۋ ورىندارى ەڭ اۋەلى ورتالىق قالالاردا, وبلىس ورتالىقتارىنا, كەيىن اۋىلدىق جەرلەردە دە اشىلدى.
ورال قالاسىندا 1991 جىلى №35 مەكتەپ, س.سەيفۋللين اتىنداعى №11 مەكتەپ ليتسەيگە اينالدىرىلدى. 1993 جىلى ورال پەداگوگيكالىق ينستيتۋتى (قازىرگى م.وتەمىسوۆ اتىنداعى بقۋ) جانىنان وبلىستىق پەداگوگيكالىق ليتسەي اشىلىپ, كەيىن مامانداندىرىلعان دارىندى بالالار مەكتەبى بولىپ قايتا قۇرىلدى. سونداي-اق باتىس قازاقستان وبلىسىنىڭ فۋرمانوۆ, كامەن, كازتالوۆكا, چاپاەۆ, قاراتوبە اۋداندارىندا ليتسەي, گيمنازيالار اشىلىپ, جۇمىس ىستەي باستادى.
90-شى جىلداردىڭ ەكىنشى جارتىسىنان باستاپ اشىلعان ليتسەيلەر مەن گيمنازيالاردىڭ, دارىندى بالالاردىڭ مامانداندىرىلعان مەكتەپتەرىنىڭ نەگىزگى ماقساتى – ينتەللەكتۋالدىق, شىعارماشىلدىق جاعىنان قابىلەتتى وقۋشىلاردى بولەكتەپ, سارالاپ وقىتۋ ارقىلى جوعارعى وقۋ ورىندارىنداعى كۇردەلەنىپ بارا جاتقان ينتەللەكتۋالدىق ماماندىقتارعا ازىرلەۋ بولاتىن. مەكتەپتى اياقتاعانعا دەيىن جالپىلاما ەنتسيكلوپەديالىق ءبىلىم بەرەتىن مەكتەپتەرگە قاراعاندا, قابىلەتتى دە تالاپتى بالالارعا گيمنازيالار مەن ليتسەيلەردە بەرىلەتىن بەيىندى ءبىلىم – ولاردى ەرتەڭگى ومىرگە دايارلاۋدادىڭ بىردەن-ءبىر ۇتىمدى جاعدايى بولاتىن. بۇل وقۋ ورىندارى دەر ۋاقىتىندا پايدا بولعانىن پرەزيدەنتتىڭ 1996 جىلعى «دارىندى بالالارعا ارنالعان مەكتەپتەردى مەملەكەتتىك قولداۋ جانە دامىتۋ» جونىندەگى جارلىعى كورسەتىپ بەردى.
العاشقى كۇننەن باستاپ ءوزىمىز باس-كوز بولعان جاڭا وقۋ ورنىن ۇيىمداستىرۋدا, ونداعى ءبىلىم-تاربيە مازمۇنىن ايقىنداۋدا دۇنيەجۇزىلىك تاجىريبەدەگى دارىندى بالالارعا سارالاپ ءبىلىم بەرۋدەگى ءار الۋان باعىتتاردى, يدەيالاردى جانە وزىمىزدە قالىپتاسقان كەيبىر ءداستۇرلى تاجىريبەلەردى دە ءوز جاعدايىمىزعا ىڭعايلاپ, جۇزەگە اسىرۋعا ءتيىس بولدىق. وركەنيەتتى ەلدەردەگى دارىندى بالالارعا ءبىلىم بەرۋدىڭ تاجىريبەسى, وعان نەگىزدەلگەن پەداگوگيكالىق يدەيالار قانشالىقتى ناتيجەلى بولعانمەن, ونى وزىمىزگە تىكەلەي كوشىرە سالۋ مۇمكىن ەمەس-ءتى. بۇل ءۇشىن ءبىلىم بەرۋدىڭ تىڭ, كۇردەلى مىندەتتەرىن شەشە الاتىن عىلىمي-ادىستەمەلىك بازا, قولايلى بىلىمدىك ورتا كەرەك بولاتىن. وسى جاڭا ءتيپتى مەكتەپتەر العاشقى جىلدارى-اق جاي مەكتەپتەرگە قاراعاندا ءبىلىم ساپاسىنىڭ دامۋىنا اجەپتاۋىر ىقپال ەتتى.
ەلىمىزدە تۇڭعىش رەت 2004 جىلى ءبىلىم ساپاسىن تەستىلىك باقىلاۋدا ەڭ جوعارى باللعا يە بولعان رەسپۋبليكاداعى 20 مەكتەپتىڭ بارلىعى دا گيمنازيالار مەن ليتسەيلەر ەدى. ولار 120 بالدىق مۇمكىندىكتەن 94,3-تەن 86,8-كە دەيىن بالل جيناپ, جاي مەكتەپتەرگە قاراعاندا وزدەرىندەگى ءبىلىم ساپاسىنىڭ جوعارى ەكەنىن دالەلدەدى. سول جاڭا ءتيپتى مەكتەپتەردىڭ وبلىستاردا ورنالاسۋىن قاراساق, پاۆلودار مەن وڭتۇستىك قازاقستاندا – 4, ورالدا – 3, جامبىلدا – 2, قالعان وبلىستاردان بىردەن بولدى. سولاردىڭ ىشىندە شيرەك عاسىر (2017 جىلعا دەيىن) ءوزىنىڭ ەڭ جوعارى ورنىن ساقتاعان ورالداعى «پەدليتسەي» ەدى. دەمەك, ۇرپاققا زامان تالابىنا قاراي سانالى ءبىلىم بەرۋدە جىلدار بويى تۇراقتى ۇزدىك كورسەتكىشكە جەتكەن جاڭا ءتيپتى مەكتەپتەردىڭ ءبىرى – مامانداندىرىلعان دارىندى بالالار مەكتەبى بولدى.
ء«بىلىم تۋرالى» زاڭدا جازىلعانداي, مامانداندىرىلعان دارىندى بالالار مەكتەبىنىڭ باسقا جاڭا ءتيپتى مەكتەپتەرگە – گيمنازيا, ليتسەيلەرگە قاراعاندا مارتەبەسى جوعارى. بۇل تابيعي ينتەللەكتۋالدىق, شىعارماشىلدىق قابىلەتتەرىن دامىتاتىن ارناۋلى باعدارلاما ارقىلى وقۋشىلاردىڭ ەليتارلىق ءبىلىم الۋىن قامتاماسىز ەتەدى.
باتىس قازاقستان وبلىستىق مامانداندىرىلعان دارىندى بالالار مەكتەبى شيرەك عاسىر (1993 جىلدان بەرى) بويى ءوڭىردىڭ قابىلەتتى وقۋشىلارىنا ءبىلىم بەرۋدە ءتۇرلى وزىق تاجىريبەلەردى جۇزەگە اسىردى. اتاپ ايتقاندا, سىنىپتا وقۋشىلاردىڭ قىزىعۋشىلىعىنا قاراي بىرىڭعاي بەيىندى ءبىلىم بەرۋدە جەكەلەگەن پاندەر تەرەڭدەتىلىپ وقىتىلاتىن انگلو-ساكسوندىق جانە ءار وقۋشىنىڭ شىعارماشىلىق جەكە دارا قابىلەتتەرىن دامىتۋ باعىتىنداعى فينليانديالىق جۇيە. بۇل باعىت تيىمدىلىگىن كورسەتكەن, وقىتۋ پروتسەسىن ءار وقۋشىنىڭ قابىلەت مۇمكىنشىلىگىنە قاراي جۇرگىزە وتىرىپ, بەيىندى ءبىلىم بەرۋ مودەلىن جۇزەگە اسىرۋعا قولايلى. مەكتەپتە بىردەن فرانتسيا, گەرمانيا, قىتاي ەلدەرىندەگى تاڭداۋ جانە مىندەتتى پاندەردى جان-جاقتى مەڭگەرتۋدە, وقۋشىلاردىڭ كۇردەلى دە كولەمدى تەوريالىق, تۇراقتى فۋكتسيونالدىق ساۋاتىن دامىتۋداعى لابوراتوريالىق-پراكتيكالىق ماتەريالداردى قوسارلانعان ساباق ارقىلى جۇزەگە اسىرۋ قولعا الىندى. بۇل بارعان سايىن ادىستەمەلىك جاعىنان جەتىلدىرە وتىرىپ, ساپالى ءبىلىم بەرۋدىڭ باستى فاكتورىنىڭ بىرىنە اينالدى. ءبىلىم ستاندارتىن وقۋشىلاردىڭ جۇيەلى, تۇراقتى مەڭگەرىپ وتىرۋىن قامتاماسىز ەتۋدە جوپوندىق ءبىلىمدى باقىلاۋدىڭ مونيتورينگتىك ادىستەرىنە ەرەكشە ءمان بەرىلدى. ءبىلىمدى باقىلاۋدىڭ ءبىرتۇتاس جاپوندىق مونيتورينگتڭك جۇيەسى وقۋشىلاردىڭ ءبىلمدى الۋ, مۇعالىمدەردىڭ ءبىلىم بەرۋ پروتسەسىنىڭ دەڭگەيىن كۇندەلىكتى, توقساندىق, جىلدىق باقىلاۋ ارقىلى ءار وقۋشىنىڭ ءبىلىمدى ساپالى مەڭگەرۋىن قامتاماسىز ەتكەن, وقۋ پروتسەسىن جۇزەگە اسىرۋدا تيىمدىلىگىن كورسەتكەن يننوۆاتسيالىق تاسىلدەردىڭ ءبىرى بولدى.
سونىمەن قاتار, 2001 جىلى وبلىس اكىمى, م.ۆ.لومونوسوۆ اتىنداعى ماسكەۋ مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتى جانە باتىس قازاقستان مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتى رەكتورلارى اراسىندا ءۇش جاقتى شارت جاسالىپ, شارت بويىنشا ممۋ ا.ن.كولموگوروۆ اتىنداعى فيزيكا-ماتەماتيكا مەكتەبىنىڭ ءبىلىم ورتالىعى بقمۋ جانىنداعى وبلىستىق مامانداندىرىلعان دارىندى بالالار مەكتەبىندە اشىلدى. شارت بويىنشا م.ۆ.لومونوسوۆ اتىنداعى ماسكەۋ مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتى ءبىلىم ورتالىعىنداعى وقىتۋ ءۇردىسىن ۇيىمداستىرۋدى عىلىمي-ادىستەمەلىك ماتەريالدارمەن قامتاماسىز ەتۋدى, وقىتۋشىلار مەن قىزمەتكەرلەردى ءبىلىم ورتالىعىنا ادىستەمەلىك جانە پراكتيكالىق كومەك كورسەتۋدى جانە ولاردىڭ ءبىلىم الۋىنا باقىلاۋ جاساپ وتىرۋ ماقساتىندا عالىمدار مەن ادىسكەرلەردى جولساپارعا جىبەرىپ وتىرۋدى جانە ت.ب. مىندەتتەردى جۇكتەدى. بۇل بايلانىس وقۋ-تاربيە ۇدەرىسىنىڭ كوكەيكەستى ماسەلەلەرىن شەشۋگە, اتقارىلىپ جاتقان ىستەردىڭ دامۋىنا تىكەلەي كومەكتەستى. ويتكەنى, ا.ن. كولموگوروۆ اتىنداعى مەكتەپتىڭ قىرىق جىلدان استام تاجىريبەسىمەن قاتار, ولار ارقىلى ەۋروپا ەلدەرىندەگى دارىندى بالالاردى بولەكتەپ وقىتۋدىڭ عاسىردان استام تاريحى بار مەكتەپتەرىنىڭ دە نەگىزگى باعىتتارىمەن تانىسۋ مۇمكىندىگىنە يە بولدىق.
مەكتەپتىڭ ساپالى ءبىلىم بەرۋدەگى يننوۆاتسيالىق تاجىريبيەلەرىنە رەسپۋبليكالىق دەڭگەيدە پەداگوگيكالىق تالداۋ جاسالىپ جۇرتشىلىققا تانىستىرىلىپ كەلەدى. وسى جىلدارى قابىلەتتى بالالارعا ساپالى ءبىلىم بەرۋ پروبلەمالارىنا ارنالعان ونداعان ادىستەمەلىك-عىلىمي ماقالالار جاريالانىپ, «ۋنيۆەرسيتەت بازاسىندا دارىندى بالالارعا ءبىلىم بەرۋدىڭ پەداگوگيكالىق نەگىزدەرى», «دارىندى جاستار – ەل بولاشاعى», «دارىندى جاستارعا – ەليتارلى ءبىلىم» اتتى كىتاپتار جارىق كوردى. سونىمەن قاتار دارىندى بالالارمەن جۇمىس ىستەيتىن ورتا ءبىلىم مەكەمەلەرىنىڭ باسقارۋشى قىزمەتكەرلەرىمەن بىرنەشە رەت رەسپۋبليكالىق, ايماقتىق تاجىريبەلىك الماسۋ سەمينارلارى وتكىزىلدى. دەمەك, قوعامنىڭ زياتكەرلىك, شىعارماشىلىق تۇلعالارىن قالىپتاستىرۋداعى مامانداندىرىلعان مەكتەپتىڭ ەليتارلىق ءبىلىم بەرۋدەگى, يننوۆاتسيالىق باعىتتارىنىڭ تەوريالىق, عىلىمي نەگىزدەرىن قالىپتاستىرۋ باعىتىندا دا جۇمىستار جاسالدى.
وسى جۇمىستىڭ ناتيجەسىندە وبلىستىق مامانداندىرىلعان دارىندى بالالار مەكتەبىنىڭ تۇلەكتەرى وقۋعا تولىق گرانتپەن قابىلدانىپ, جۇزدەگەن جاستارىمىز «بولاشاق» باعدارلاماسى بويىنشا الەمدىك دەڭگەيدە ءبىلىم الدى.
دەي-تۇرعانمەن, كەيىنگى جىلدارى ناتيجەلى ساپالى ءبىلىم بەرۋدى جۇزەگە اسىرعان كوپتەگەن گيمنازيا مەن ليتسەيلەر سان جاعىنان دا ازايىپ, ساپا جاعىنان دا قاراپايىم مەكتەپتەردەن العا ۇزاي الماي وتىر. بۇل جەردە ءبىرىنشى كەدەرگى اقىلى قوسىمشا ءبىلىم بەرۋ ورتالىقتارىنا قاتىناسى. قازىر مۇنداي ورتالىقتار ءىرى قالالاردا عانا ەمەس, وبلىس ورتالىقتارىندا دا كوبەيىپ كەلەدى. ونى ۇيىمداستىرۋشىلار: «قوسىمشا ورتالىقتاردىڭ كوبەيۋىنە الاڭداۋدىڭ قاجەتى جوق. سەبەبى ونىڭ اسەرىنەن ءبىلىم ساپاسى جاڭا باسەكەلەستىككە بەيىمدەلىپ, ءبىر ساتىعا بولسا دا ىلگەرىلەيدى» دەپ تۇسىندىرەدى. بىراق بۇل پىكىرگە قوسىلۋ قيىن. الەمدىك ءبىلىم بەرۋ پراكتيكاسىندا ليتسەي, گيمنازيالار – عىلىمي تەوريالىق, ادىستەمەلىك جاعىنان باسى ايقىندالعان, كەمىندە 2-3 جىلدان 6-7 جىل ارالىعىندا جاستارعا كۇردەلى ماماندىقتارعا عىلىمي نەگىزدە, ىرگەلى كاسىبي باعدارلى جالپى ءبىلىم بەرەتىن وقۋ ورنى بولىپ قالىپتاستى. سوندىقتان, ەۋروپا ەلدەرىندە رەپەتيتەرلىكپەن اينالىسۋعا زاڭمەن تىيىم سالىنعان. ويتكەنى ولار وزدەرى بەرگەن ءبىلىمنىڭ ساپاسىنا دا, ناتيجەسىنە دە جاۋاپ بەرمەيدى. دەمەك, اقىلى كەشكى مەكتەپتەر سان جاعىنان دامىعانىمەن, اتا-اناعا دا, مەملەكەتكە دە ءتيىمسىز.
سونىمەن قاتار, ورال قالاسىنداعى دارىندى بالالار مەكتەبى ەشبىر نەگىزسىز ءبىلىم ساپاسىنا كەرى اسەر ەتەتىن كەمشىلىكتەرگە جول بەرىپ وتىر. بىرىنشىدەن, دارىندى بالالارعا ارنالعان كۇردەلى ءبىلىم ستاندارتىن وقۋشىلاردىڭ تۇراقتى مەڭگەرۋىن قامتاماسىز ەتەتىن مونيتورينگتىك باقىلاۋ جۇيەسى جۇزەگە اسىرىلمايدى. ەكسپەريمەنتالدى جاعدايداعى «جاڭارتىلعان ءبىلىم بەرۋ جۇيەسى» دەپ اتالاتىن «جۇيەنى» دارىندى بالالار مەكتەبىنە نە قۇقىقتىق, نە عىلىمي, نە ادىستەمەلىك نەگىزسىز قولدانۋى دا ءبىلىم ساپاسىنا كەرى اسەر ەتۋدە. ەكىنشىدەن, عىلىمي بىلىمدىك-تاربيەلىك دايەكسىز مەكتەپتە ءۇش تىلدە ءبىلىم بەرۋ باعىتىندا ورىس سىنىبى اشىلىپ, مەكتەپ ەكى تىلدە ءبىلىم بەرەتىن ارالاس مەكتەپكە اينالۋدا, بارلىق سىنىپتا اعىلشىن ءتىلىن تەرەڭدەتىپ وقىتۋ ەنگىزىلۋدە. بۇل – ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگىنىڭ مەملەكەتتىك تىلدە ساپالى ءبىلىم بەرۋ تالابىنا قايشى شارالار. ۇشىنشىدەن, سوڭعى جىلدارى مەكتەپكە قابىلداۋدى 7 سىنىپتان باستاپ جۇرگىزىلۋدە (بۇعان دەيىن قابىلداۋ دارىندى بالالاردىڭ ينتەللەكتۋالدىق قابىلەتى ناقتى ايقىندالاتىن 9 سىنىپتان باستالاتىن), بۇل مامانداندىرىلعان دارىندى بالالار مەكتەبىندە ساپالى ءبىلىم بەرۋ, ونىڭ ستاتۋسىنا سايكەس كەلەتىن قولايلى جاعداي ەمەس. تورتىنشىدەن, ءبىلىم ساپاسىن ايقىندايتىن ولشەم جۇيەسىنىڭ السىزدىگى, ۇبت رەيتينگىنىڭ ەشبىر نەگىزسىز تومەندەۋى, مەكتەپتە توقساندىق, جىلدىق قانا ەمەس, مەملەكەتتىك ەمتيحاندا مۇعالىمدەردىڭ وقۋشىلاردىڭ ءبىلىم ساپاسىن وزدەرى باعالاۋى دا سىن كوتەرمەيتىن جاعداي.
دارىندى جاستارعا ساپالى ءبىلىم بەرۋدەگى حالىقتىڭ ينتەللەكتۋالدىق الەۋەتىن ۋاقىت تالابىنا ساي جەتىلدىرە ءتۇسۋ قاجەت.
ناسىپقالي داۋلەتوۆ,
ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگىنىڭ
«ەڭ ۇزدىك مەكتەپ ديرەكتورى»
ديپلومىنىڭ ەكى مارتە يەگەرى,
پەداگوگيكا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى
ورال
