وسىناۋ جاۋاپتى دا ساۋاپتى جۇمىسقا بالىق شارۋاشىلىعى «زايسان-ەرتىس» وبلىسارالىق باسسەيندىك ينسپەكتسياسىنىڭ جەتەكشىسى ساناقبەك كىتاپباەۆ كەلىپ, تىكەلەي باسشىلىق جاسادى. مەجەلى ۋاقىتتا اقسۋات اۋىلىنان باستاۋ العان تازالىق جۇمىسىنا كىرىسەردە ساناقبەك قاناپيا ۇلى بۇل شاراعا جيىلعان قاۋىمعا اتالعان ءىس-شارانىڭ ماڭىزىن, مازمۇنىن ءتۇسىندىرىپ, ءبىر كىسىدەي باس قوسىپ, ىنتا ءبىلدىرىپ وتىرعان اۋىل تۇرعىندارىنا العىس ايتتى.
– 24 ساۋىردەن باستاپ «تازا سۋ ايدىندارى» اكتسياسى باستاۋ الدى. ءبارىمىز ءۇشىن ماڭىزدى شارادان ءبىز دە سىرت قالا المايمىز. اۋىل تازالىعى, وسى اۋىلدارداعى حالىقتى اسىراپ وتىرعان ايدىننىڭ تازالىعى قاشاندا باستى نازاردا تۇرۋى ءتيىس. ەندەشە, سول تازالىققا بۇگىننەن باستاپ كىرىسىپ, الداعى ۋاقىتتا جۇيەلى تۇردە جالعاستىرىپ وتىرۋىمىز كەرەك, – دەدى س.قاناپيا ۇلى.
س.كىتاپباەۆ باستاعان وبلىستىق جانە اۋداندىق بالىق ينسپەكتسياسىنىڭ ماماندارى تازالىق جۇمىستارىنا ىقىلاسپەن كىرىستى. كول ايدىنىنا تۇسىرىلگەن 10 موتورلى قايىق ارنايى جاسالعان تىرمالاردى سۇيرەتە ءجۇزىپ, كول تۇبىندە جاتقان زياندى اۋلاردى جاعالاۋعا شىعاردى. ال اۋىلدىڭ وزگە تۇرعىندارى, مەكتەپتىڭ جوعارى سىنىپ وقۋشىلارى جاعالاۋداعى, اۋىلدىڭ ىشىندەگى, ماڭايىنداعى قوقىستاردى جينادى. ءتورت ساعات ىشىندە الپىس ادام اتسالىسقان ءىس-شارا ناتيجەسىندە 6,5 توننا تۇرمىستىق قالدىقتار, 265 ءمونوجىپتى زياندى اۋ جينالىپ (26 مىڭ مەتر), ءتيىستى ورىنعا جەتكىزىلدى.
وسى ارەدىكتە ءبىز س.كىتاپباەۆتان وزدەرى قاۋزاپ جۇرگەن سالانىڭ تىنىس-تىرشىلىگىنەن ءبىراز ماعلۇمات بەرە كەتۋدى وتىنگەن بولاتىنبىز.
– ءبىزدىڭ ينسپەكتسياعا قارا ەرتىستىڭ قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسى تەرريتورياسىنان ەنەتىن تۇسىنان باستاپ, بۇكىل شىعىس قازاقستان, پاۆلودار وبلىستارى تۇگەلىمەن, سوناۋ رەسەيدىڭ ومبى وبلىسىنىڭ شەكاراسىنا دەيىنگى وڭىرلەر قارايدى. وسى زايسان, كۇرشىم, كوكپەكتى, بۇقتىرما, سەمەي جانە پاۆلودار سياقتى 6 اۋداندىق بالىق ينسپەكتسياسى قارايتىن مەكەمەنىڭ شتاتىندا 51 مەملەكەتتىك قىزمەتشى بار. ينسپەكتسيامىزعا 1 شىلدەدەن باستاپ كەلەسى جىلدىڭ وسى مەزگىلىنە دەيىن 11 مىڭ توننا بالىق اۋلاۋعا ليميت بولىنگەن بولاتىن. بۇگىنگە دەيىن وسىنىڭ 7,1 مىڭ تونناسى اۋلاندى. 16 ساۋىردەن 1 ماۋسىمعا دەيىنگى ۋىلدىرىق شاشۋ كەزەڭىنە وراي بالىق اۋلاۋعا تىيىم سالىنعاندىقتان, قازىر بۇل باعىتتاعى بارشا جۇمىس توقتاپ تۇر, – دەيدى س.قاناپيا ۇلى.
ۇزىندىعى 110, ەنى 25 شاقىرىم بولاتىن زايسان كولىنىڭ ءوزى جەتى ۋچاسكەگە بولىنەدى. وسى ايماق 5 تابيعات پايدالانۋشى مەكەمەگە ءبولىنىپ بەرىلگەن. ولار ءوز مۇمكىندىكتەرىنە قاراي اتالعان ۋچاسكەلەردى 5 جىلدان 49 جىلعا دەيىنگى مەرزىمگە جالعا الىپ وتىر. بۇلار: «تورەتوعان» جشس, «رىباكي زايسانا» جانە «بايتوعاس» اۋىلشارۋاشىلىق وندىرىستىك كووپەراتيۆتەرى, «ديگام» مەن «ۇلتاراق» جشس-لارى. 7-ۋچاسكە دەپ اتالاتىن اقسۋات اۋىلى «ديگام» جشس-نا, ال 5, 6-ۋچاسكەلەر – امانات پەن جولنۇسقاۋ «تورەتوعان» جشس-نا قارايدى. وسى ءۇش ۋچاسكە ورنالاسقان جاعالاۋدىڭ ءوزى 80 شاقىرىمداي جەردى الىپ جاتىر. بۇقتىرما سۋ-ەلەكتر ستانساسىنا دەيىنگى ايماقتان 10 مىڭ توننا بالىق اۋلاۋعا ليميت ءبولىنىپ وتىر دەسەك, سونىڭ 7 مىڭ تونناسى وسى زايسان كولىنە تيەسىلى. بىراق ءبىز بالىقتى اۋلاۋمەن عانا اينالىسپايمىز. بالىق شارۋاشىلىعىن وركەندەتۋ باعىتىنداعى مەملەكەتتىك باعدارلامانىڭ ىشىندە 2021 جىلدان 2030 جىلعا دەيىنگى كەزەڭدە 9 774 توننا بالىق ءوسىرۋ باعدارلاماسى دا بار. بۇل جوسپار رەسپۋبليكا بويىنشا 270 مىڭ توننانى قۇرايدى. دۇنيەجۇزىلىك دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمىنىڭ قويعان تالابىنا سايكەس ءار ادام جىلىنا 16 كيلو بالىق تاعامدارىن تۇتىنۋى ءتيىس. ال بۇل كورسەتكىش قازاقستاندا نەبارى 4 كيلو عانا. وسىعان وراي بالىق ءوسىرۋ كولەمىن ودان ءارى دامىتىپ, 600 مىڭ تونناعا جەتكىزۋ جوسپارى دا بار.
قىتايدا شىعارىلاتىن زياندى اۋلاردى پايدالانۋعا زاڭ جۇزىندە تىيىم سالىنعان. بىراق بۇل ساۋدا كونتراباندالىق سيپات الىپ, ءالى كۇنگە توقتاماي تۇر. ارزان بولعاندىقتان, بالىقشىلاردىڭ كوپشىلىگى وسى اۋدى ساتىپ العاندى ءجون كورەدى. پايدالانىپ بولعان سوڭ ەشكىم ونى جيناپ, جويىپ جاتپايدى, سول ايدىندا قالدىرىپ كەتەدى. ال ءپولياميدتى مونوجىپتەردەن توقىلاتىن بۇل اۋلار شىرىمەيدى, سۋ تۇبىندە تابيعاتقا وراسان زالال كەلتىرىپ, شىن مانىندە ماڭگى-باقي جاتا بەرەدى. وعان ىلىنگەن بالىقتار ىسىراپ بولىپ, ءشىرىپ, سۋدىڭ تازالىعىنا ايتارلىقتاي زالال كەلتىرەدى. مىنە, سول سەبەپتى بۇل اۋلارعا قاتاڭ تىيىم بار.
بۇدان سوڭ ءبىز اتالعان جەتەكشى توپتىڭ قۇرامىندا جولنۇسقاۋ اۋىلىن بەتكە الدىق. مۇنداعى جۇرتشىلىق تا «بەس قارۋىن» سايلاپ, كەلەلى ىسكە دايار تۇر ەكەن. 10 قايىقپەن جۇدىرىقتاي جۇمىلا كىرىسكەن 50-گە تارتا تۇرعىن ەكى-ءۇش ساعات ۋاقىتتىڭ ىشىندە 1,5 توننا قوقىس پەن 250 دانا اۋ قالدىعىن جاعالاۋعا شىعارىپ, جۇك كولىكتەرىنە تيەپ, ارنايى بولىنگەن ورىنعا جونەلتتى.
– بۇل اسا ءبىر دۇرىس شارا بولدى, – دەيدى وسى اۋىلدىڭ 72 جاسار تۇرعىنى مەرعالي تولەنباەۆ اقساقال. – ايتپەسە اۋىل ىشىندە شاشىلعان قوقىس پەن تەڭىز تۇبىنە شوگىپ, زالالىن تيگىزىپ جاتقان ەسكى اۋلاردىڭ سانالى ادامنىڭ كوڭىلىنە كىربىڭ تۇسىرەتىنى شىندىق قوي. مىنە, ورتاق ىسكە ەرەسەكتەرمەن قاتار مەكتەپ جاسىنداعى بالالار دا بەلسەنە اتسالىسىپ جاتىر. قارتتىعىما قاراماستان مەن دە ازدى-كوپتى پايدامدى تيگىزەيىن دەگەن ويمەن بۇگىنگى ناۋقانعا سەپتەسىپ ءجۇرمىن. «كوپپەن كورگەن ۇلى توي» دەگەن وسى ەمەس پە.
امانات اۋىلىنا كەلگەندە كورگەنىمىز دە كوڭىل قۋانتارلىقتاي جاي بولدى. مۇنداعى جۇرت تازالىق شاراسىنا جۇمىلا كىرىسىپ, ءبىر جاعادان – باس, ءبىر جەڭنەن قول شىعارا ەڭبەكتەنىپ جاتىر ەكەن. اۋىل ءىشى, اينالاسى تۇرمىستىق قالدىقتاردان تازارىپ, ارىلىپ-اق قالىپتى.
– اۋىل تۇرعىندارى وزدەرى ءۇشىن قاجەتتى شاراعا تۇسىنىستىكپەن اتسالىستى. قوقىس تازارتىلدى, بىراق اۋىل ماڭىنداعى ايدىندى ءالى كۇنگە دەيىن مۇز قۇرساپ جاتقاندىقتان, ەسكى اۋلار مەن شوگىندى قوقىستاردى تازارتۋ جۇمىسىن كەيىنگە قالدىرىپ وتىرمىز. مۇز ەرىگەن بويدا ول ءىستى دە تياناقتى تۇردە جۇزەگە اسىراتىنىمىزعا سەنىڭىزدەر, – دەيدى وسى اۋىلداعى بالىق قورعاۋ ينسپەكتورى ريزابەك نيازبەكوۆ.
تازالىق دەگەن جاقسى عوي, قىستاي كومكەرگەن قاردىڭ استىنان شىققان قوقىستىڭ بارلىعى جينالىپ, ءتيىستى ورىنعا تاسىلعان سوڭ اۋىلداردىڭ اجارى اشىلىپ, ابدەن توزعان ەسكى كيىمىن تاستاعان ادامداي سەرپىلىپ قالدى. وسىناۋ كوز قۋانتارلىق كورىنىسكە سۇيىنە كوز سالعان ءبىزدىڭ كوكەيىمىزدە «وسىنداي شارالار تەك مىندەتتى ناۋقان رەتىندە عانا قولعا الىنباي, جۇيەلى تۇردە جۇزەگە اسىپ وتىرسا, تازالىقتا ءمىن بولمايدى عوي» دەگەن ويدىڭ تۇرعانى راس ەدى.
حاسەن زاكاريا,
جۋرناليست
شىعىس قازاقستان وبلىسى,
كۇرشىم اۋدانى
