باتىس قازاقستان وبلىسى – ەلىمىزدىڭ قيىر باتىسىندا جاتقان ءارى وبلىس ىشىندە كولىك قاتىناسىنىڭ ءوزى تولىق جولعا قويىلماعان ءوڭىر. كۇنى كەشە عانا پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ تاپسىرماسىن – رەسپۋبليكالىق جانە جەرگىلىكتى جولداردى سالۋ مەن جوندەۋ جۇمىسىن بوساڭسىتىپ العانى ءۇشىن باتىس قازاقستان وبلىسى اكىمىنىڭ ورىنباسارى تيمۋر شاكىموۆ قىزمەتىنەن بوساتىلدى. جەرى ۇلان-عايىر, حالقى از ءوڭىر ءۇشىن اۆتوكولىك جولدارىن سالۋ قانداي ماڭىزدى بولسا, «ايشىلىق الىس جەرلەردەن جىلدام حابار العىزعان» ۇيالى بايلانىس پەن ينتەرنەتتىڭ دە ماسەلەسى كۇيىپ تۇر.
قاعازدا قاتىپ تۇرعانمەن...
جاقىندا Nur Otan پارتياسىنىڭ جانىنداعى سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى ءىس-قيمىل جونىندەگى رەسپۋبليكالىق قوعامدىق كەڭەستىڭ وتىرىسى ءوتىپ, بەلگىلى جۋرناليست ايدوس جۇقان ۇلى باتىس قازاقستان وبلىسىنداعى كەمشىلىكتەر جايلى بايانداما جاسادى. ول ءوز سوزىندە وبلىس اكىمدىگى سايتىنداعى اقپاراتتار مەزگىلىندە جاڭارتىلمايتىنىن, «سايتقا كىرگەن كەز كەلگەن ادام اكىمدىك ەش جۇمىس ىستەمەيدى ەكەن دەگەن ويعا قالاتىنىن» بايانداپ, وڭىردەگى «تسيفرلاندىرۋ, اۆتوماتتاندىرۋ جۇمىسى ءىس جۇزىندە – ءنول» دەپ باعالادى.
– «Egov» قىزمەتى ارقىلى كورسەتىلەتىن تەگىن قىزمەتتى اقشامەن شەشىپ بەرەمىز دەگەن حابارلاندىرۋلار OLX سايتىندا تولىپ تۇر. ەتسق كىلتىن الىپ بەرۋ, حقكو-نىڭ تەگىن جۇمىستارىن «تەز ارادا ءبىتىرىپ بەرەمىز, ارى كەتسە 5 مىڭ تەڭگە» دەگەن قۇلاقتاندىرۋدان كوز سۇرىنەدى. تەلەفونداعى eGov mobile قوسىمشاسى, EgovKzBot جۇمىسى دا اقىلى بولىپ كەتكەن. وبلىستا انتيكور قىزمەتىنىڭ مونيتورينگى بويىنشا, حقكو-داعى كەزەككە تۇرۋدىڭ وزىنە دە اقشا الۋ فاكتىلەرى كەزدەسكەن, – دەدى ايدوس جۇقان ۇلى ءوز بايانداماسىندا.
وسى كەڭەستە وبلىستاعى تسيفرلاندىرۋ ماسەلەسى دە ءسوز بولدى. «قالادان 20-40 شاقىرىم جەردەگى بايتەرەك اۋدانىنىڭ شاپوۆو, پەرەمەتنوە اۋىلدارى ارنايى قۇرالمەن تەكسەرىلگەن كەزدە, ينتەرنەت ءسوز جۇزىندە عانا بار ەكەندىگى انىقتالدى. ال قاعاز جۇزىندە بۇل جاققا ينتەرنەت جەلىسى الدەقاشان تارتىلىپ قويعان» دەيدى بايانداماشى.
ينتەرنەتتى قاداعالايتىن ينسپەكتسيا بار
باتىس قازاقستان وبلىسىنداعى ۇيالى بايلانىس پەن ينتەرنەت ساپاسىنىڭ سىن كوتەرمەيتىندىگى تۋرالى شاعىمدار الەۋمەتتىك جەلىدە ءجيى ايتىلىپ جاتادى. بىراق تسيفرلىق دامۋ, يننوۆاتسيا جانە اەروعارىش ونەركاسىبى مينيسترلىگى جانىنداعى تەلەكوممۋنيكاتسيا كوميتەتىنىڭ ەل ىشىندەگى ۇيالى بايلانىس ساپاسىن قاداعالايتىن اۋماقتىق ينسپەكتسياسى بار ەكەنىن ەكىنىڭ ءبىرى بىلە بەرمەيدى. سودان دا بولار, وڭىردەگى ءموبيلدى بايلانىس پەن ينتەرنەت ساپاسىنا رەسمي تۇردە شاعىم تۇسىرگەن تۇرعىندار كوپ ەمەس ەكەن.
– بىزگە جۋىردا ورال قالاسىنا جاقىن ماڭداعى, بايتەرەك اۋدانىنا قاراستى ەكى ەلدى مەكەن تۇرعىندارىنان ۇيالى بايلانىس وپەراتورلارىنىڭ قىزمەتىنە شاعىم ءتۇستى. ءبىز ول جەرلەرگە ارنايى بارىپ, باقىلاعىش قۇرالدارىمىزدى ورناتتىق. مونيتورينگ ناتيجەسى ون كۇننەن كەيىن بەلگىلى بولادى. وپەراتوردىڭ قىزمەتى ءوز دەڭگەيىندە بولماسا, شارا قولدانامىز, – دەدى بىزگە اقتوبە, باتىس قازاقستان, ماڭعىستاۋ جانە اتىراۋ وبلىستارى بويىنشا وڭىرارالىق بايلانىس ينسپەكتسياسى باسشىسىنىڭ مىندەتىن اتقارۋشى ايبار سۇلتاشەۆ.
وسىدان ءبىراز بۇرىن ورال قالاسىنداعى «انتيكور ادالدىق الاڭى» فرونت-وفيسىندە رەسپۋبليكالىق مونيتورينگ توبى باسشىسىنىڭ ورىنباسارى رافاەل گاسانوۆ كەزدەسۋ وتكىزگەن بولاتىن. وسى ساپارىندا رافاەل رۋفيك ۇلى وڭىرارالىق بايلانىس ينسپەكتسياسى باسشىسىن ەرتىپ, وبلىستىڭ اۋىل-اۋداندارىنداعى بايلانىس پەن ينتەرنەت ساپاسىن تەكسەرگەن ەكەن. ناتيجەسىندە, ورالدىڭ ىرگەسىندەگى بايتەرەك, تەرەكتى اۋداندارىنداعى ينتەرنەت ساپاسى سىن كوتەرمەيتىنى انىقتالعان. «تۇيەنى جەل شايقاسا, ەشكىنى اسپاننان ىزدە» دەگەندەي, وبلىس ورتالىعىنان شالعاي جاتقان ەلدى مەكەندەردىڭ جاعدايىن وسىدان-اق شامالاۋعا بولاتىنداي.
شىندىعىنا كەلسەك, اتالعان ينسپەكتسيانىڭ قۇزىرەتى كۇشتى. ەلىمىزدىڭ باتىس ءوڭىرى بويىنشا قىزمەت ەتەتىن مەكەمەنىڭ ارنايى جابدىقتالعان اۆتوكولىكتەرى – ينتەرنەت ساپاسىن تەكسەرەتىن جىلجىمالى زەرتحانالارى بار. بۇل زەرتحانادا جاسالعان قورىتىندى قۇجات سوت الدىندا دالەلدەمەلىك كۇشكە يە. ياعني بايلانىس ينسپەكتسياسى ينتەرنەت تاراتۋشى بيلاين, كسەل, تەلە-2 وپەراتورلارىن اكىمشىلىك جاۋاپكەرشىلىككە تارتۋعا, ۇيعارىم بەرۋگە, كەرەك بولسا سوت ارقىلى ليتسەنزياسىن تارتىپ الۋعا قۇقىلى دەگەن ءسوز. تەك مۇنداي مەكەمە بارىن جەرگىلىكتى حالىققا كەڭىنەن حابارلاۋ كەرەك.
مينيستر ماقتاپ كەتتى...
جۋىردا تسيفرلىق دامۋ, يننوۆاتسيا جانە اەروعارىش ونەركاسىبى ءمينيسترى باعدات مۋسين باتىس قازاقستان وبلىسىنا جۇمىس ساپارىمەن كەلدى. وبلىستاعى بىرقاتار نىساندى ارالاپ, وڭىردەگى احۋالمەن جاقىن تانىسقان مينيستر جوعارىدا اتالعان سىندارعا قاراماستان, ءوڭىردى تسيفرلاندىرۋ ۇردىسىنە كوڭىلى تولعانىن بايقاتقان. مينيستر ورال قالاسىندا مامانداندىرىلعان حالىققا قىزمەت كورسەتۋ ورتالىعىندا, «Smart Uralsk» عيماراتىنداعى iKomek 109 بىرىڭعاي كولل-ورتالىعىندا, «IT-HUB» الاڭىندا بولىپ, جەرگىلىكتى ماماندارمەن جۇزدەسكەن بولاتىن.
– جالپى, جۇمىس دۇرىس جولعا قويىلعان. ءبىر ۇسىنىسىم – ەلەكتروندى قولتاڭبا ارقىلى كىرىپ, قىزمەت تۇرلەرىن الۋعا بولاتىن شاعىن بۇرىشتاردى – ينتەرنەتكە قوسىلعان كومپيۋتەرلەردى ءىرى ساۋدا ورتالىقتارىنان دا اشقان ءتيىمدى. بۇل كەزەكتى ازايتادى. قازىرگىدەي پاندەميا جاعدايىندا ادامداردىڭ ءبىر جەرگە شوعىرلانۋىن بولدىرمايدى, – دەدى ب.مۋسين.
ول ورال قالاسىنداعى حالىققا قىزمەت كورسەتۋ ورتالىعىنا بارعان ساپارىنان جۇمىستى وڭتايلاندىرۋعا قاتىستى بىرنەشە وي تۇيگەنىن مالىمدەدى. سونىڭ ءبىرى – جۇرگىزۋشى كۋالىگىن الۋعا قۇجاتتاردى قابىلداۋ كەزىندە بۇرىننان بار دەرەكتەردى, قولدا بار قۇجاتتاردى بازاعا قايتالاپ ەنگىزبەۋ بولسا, ەكىنشى ماسەلە – اۆتومەكتەپتەردىڭ دەرەكتەر بازاسىن قۇرىپ, بارلىق قاجەتتى اقپاراتتى الۋ ءۇشىن ولاردىڭ جۇيەسىن حقكو-مەن بىرىكتىرۋ جايى. سونداي-اق تۇتىنۋشى تىلەگىنە سايكەس حقكو-نىڭ جەكەلەگەن شاعىن بولىمشەلەرىن ساۋدا ورىندارى, ۋنيۆەرسيتەتتەر مەن مەكتەپتەر جانىنان اشۋ ءۇشىن جەرگىلىكتى اكىمدىكپەن 10 قاناتقاقتى جوبانى ىسكە قوسۋ تۋرالى كەلىسىم جاسالعان.
ب.مۋسين وسى ساپارىندا «ترانستەلەكوم» سالعان دەرەكتەر ورتالىعىن ارالاپ كوردى. «باتىس قازاقستان وبلىسى ءۇشىن بۇل اقپاراتتىق قاۋىپسىزدىك دەڭگەيىن كوتەرەتىن جانە بيزنەسكە ارنالعان كيبەرشابۋىلداردان قورعاناتىن جاقسى تريگگەر» دەيدى مينيستر.
تاياۋداعى جوسپارلار
ەلىمىزدە جاريالانعان «تسيفرلى قازاقستان» مەملەكەتتىك باعدارلاماسىنىڭ نەگىزگى ءبىر باعىتى – تسيفرلى جىبەك جولىن جۇزەگە اسىرۋ بولاتىن. وسى جوسپار اياسىندا 2018-2020 جىلدارى باتىس قازاقستان وبلىسىندا 92 ەلدى مەكەنگە تالشىقتى-وپتيكالىق بايلانىس جۇيەسى (توبج) جەتكىزىلگەن ەكەن. سونداي-اق 2020 جىلى تۇرعىندارىنىڭ سانى 250-دەن اساتىن اۋىلدارعا 3G/4G تەحنولوگياسىنا سايكەس ءموبيلدى ينتەرنەت جەتكىزۋ جوباسى جۇزەگە اسقان. ياعني بۇل جوباعا وبلىس اۋماعىندا 70 ەلدى مەكەن قامتىلعان. قازىرگى تاڭدا بايلانىس وپەراتورلارى جەتكىزىلگەن قىزمەتتىڭ ساپاسىن ارتتىرۋ ءۇشىن قارەكەت قىلىپ جاتقان كورىنەدى. جالپى, وبلىستىڭ شالعايداعى ەلدى مەكەندەرىن ۇيالى بايلانىسپەن, ساپالى ينتەرنەتپەن قامتۋ ءۇشىن كەلەشەكتە قانداي شارالار اتقارىلماق؟
جاقىن كەلەشەكتە باتىس قازاقستان وبلىسىندا ءموبيلدى بايلانىسى جوق, حالىق سانى 250-دەن تومەن 100 ەلدى مەكەنگە ينتەرنەت تارتۋ جوسپارلانعان. وسى جونىندە ەلىمىزدىڭ تسيفرلىق دامۋ, يننوۆاتسيا جانە اەروعارىش ونەركاسىبى مينيسترلىگىنە 54 اۋىلدىڭ ءتىزىمى ۇسىنىلعان ەكەن. بۇل اۋىلداردا جالپى سانى 6 394 ادام تۇرىپ جاتىر. وسىلاردىڭ ىشىنەن 13 اۋىل قازىردىڭ وزىندە جوسپارعا ەنىپ, قاراجات قاراستىرىلعان. ياعني 2 115 ادام ۇيالى بايلانىسپەن قامتىلماق. ودان بولەك 4 180 ادام تۇراتىن 29 اۋىلدى تالشىقتى-وپتيكالىق بايلانىس جۇيەسى بار ەلدى مەكەنمەن راديوكوپىر ارقىلى جالعاپ, ينتەرنەتتى كابەل ارقىلى نەمەسە راديوقوسىلۋ نەگىزىندە جەتكىزۋ كوزدەلگەن. جوعارىداعى 100 اۋىلدىڭ ىشىنە كىرەتىن, جالپى سانى 3 766 تۇرعىنى بار 8 ەلدى مەكەنگە قىزمەت كورسەتۋدى ءموبيلدى بايلانىس وپەراتورلارى ءوز جوسپارىنا ەنگىزىپ وتىر ەكەن.
قازىرگى بار ۇيالى بايلانىس پەن ءموبيلدى ينتەرنەت ينفراقۇرىلىمىن جاقسارتۋ ءۇشىن تالشىقتى وپتيكالىق بايلانىس جۇيەسى بار 141 اۋىلدىق ەلدى مەكەندە «سوڭعى ميل» ءۇردىسىن ۇيىمداستىرۋ ۇسىنىلىپ وتىر. قازىر بۇل 11 اۋىلعا – «ترانستەلەكوم» اق, 130 ەلدى مەكەنگە – «قازاقتەلەكوم» اق قىزمەت كورسەتىپ, 293 205 تۇرعىندى بايلانىسپەن قامتىپ وتىر. 31 893 تۇرعىن تۇراتىن 67 ەلدى مەكەندە «قازاقتەلەكوم» اق-نىڭ ۇسىنىسىمەن تالشىقتى وپتيكالىق بايلانىس جانە راديورەلە جۇيەسىن سالۋ مۇمكىندىگى بار. بۇگىندە ءموبيلدى بايلانىس قىزمەتىن پايدالانىپ وتىرعان 118 اۋىلدىڭ 104-ىنە – 2G Kcell, 15-ىنە – 3G Kcell, 18-ىنە – 4F Beeline ورناتۋ كوزدەلىپ وتىر ەكەن. بۇل اۋىلداردا جالپى سانى 195 033 حالىق تۇرادى.
مەكتەپتەردەگى احۋال
ينتەرنەت قىزمەتىنە اسا مۇقتاج سالانىڭ ءبىرى – مەكتەپتەر ەكەنى ءسوزسىز. سوندىقتان باتىس قازاقستان وبلىسىنداعى ءبىلىم مەكەمەلەرىندەگى احۋالعا ارنايى توقتالا كەتەيىك. 2018-2019 وقۋ جىلىندا وبلىستىڭ 47 مەكتەبىندە عانا تالشىقتى وپتيكالىق بايلانىس جەلىسى ارقىلى ينتەرنەت جەلىسى جۇرگىزىلگەن بولاتىن. 2019-2020 وقۋ جىلىندا تالشىقتى وپتيكالىق بايلانىس جەلىسىنە 124 مەكتەپ قوسىلعان. بۇگىندە وبلىستىڭ 143 مەكتەبى تالشىقتى وپتيكالىق بايلانىس جەلىسىمەن قامتىلعان.
– قازىرگى تاڭدا وبلىستىڭ جالپى ءبىلىم بەرەتىن 379 مەكتەبى تولىعىمەن كەڭجولاقتى ينتەرنەت جەلىسىنە قوسىلدى. اسىرەسە, كوپ قيىندىق كورىپ كەلگەن بوكەي ورداسى, جانىبەك, سىرىم, قاراتوبە اۋداندارىنىڭ مەكتەپتەرى تالشىقتى وپتيكالىق بايلانىس جەلىسىنە جالعاندى. تالشىقتى وپتيكالىق بايلانىس ءتۇرى ينتەرنەت جەلىسىنىڭ ۇزدىكسىز جۇمىس ىستەۋىنە تولىق مۇمكىندىك بەرەدى, – دەيدى وبلىستىق ءبىلىم باسقارماسى ءبىلىم بەرۋدى دامىتۋ ورتالىعىنىڭ اقپاراتتىق سالا جونىندەگى ورىنباسارى ارداق ەركامەشەۆا.
دەگەنمەن, كەيبىر ەلدى مەكەندەردى ساپالى ينتەرنەتپەن قامتۋعا وبلىستاعى پروۆايدەرلەردىڭ تەحنيكالىق مۇمكىندىگى جەتپەيدى. بۇدان سول اۋىلدارداعى مەكتەپتەر زارداپ شەگىپ جاتىر. ءبىلىم بەرۋدى دامىتۋ ورتالىعىنىڭ ماماندارى جىل سايىن مەكتەپتەردەگى ينتەرنەت جەلىسىنىڭ جىلدامدىعى مەن ساپاسىن جاقسارتۋ ماقساتىندا وبلىستاعى ينتەرنەت-پروۆايدەرلەرمەن كەزدەسۋ ۇيىمداستىرىپ, اتالعان ماسەلەلەردىڭ شەشۋ جولدارىن قاراستىرادى. ينتەرنەت جەلىسىنە سىمدى تەحنولوگيامەن قوسۋ مۇمكىندىگى جوق مەكتەپتەر بۇگىنگى تاڭدا سپۋتنيكتىك بايلانىس تۇرىمەن قوسىلۋدا.
– سپۋتنيكتىك بايلانىس ارقىلى 4 مبيت/س جىلدامدىقپەن جانە شەكتەۋلى 10 گب ترافيكپەن قوسىلعان مەكتەپتەردە Kundelik.kz ەلەكتروندى جۋرنالىنا, سونداي-اق تسيفرلى ءبىلىم بەرۋ رەسۋرستارى مەن باسقا دا اقپاراتتىق جۇيەلەرگە كىرۋ قيىن. سەبەبى ترافيك ازايعاندا ينتەرنەت جىلدامدىعى 512 كبيت/س-كە دەيىن تومەندەيدى. ونداي كەزدە اتالعان جۇيەلەرمەن جۇمىس ىستەۋ مۇمكىن ەمەس, – دەيدى ارداق باقىتقىزى.
سوندىقتان 2019-2020 وقۋ جىلىندا وسى ماسەلەنى شەشۋ ءۇشىن بايلانىس وپەراتورلارىمەن كەزدەسىپ, سپۋتنيكتىك بايلانىس جىلدامدىعىن 4 مبيت/سەكۋندتان 8 مبيت/سەكۋندكە كوتەرۋ جانە شەكتەۋلى 10 گب ترافيكتى 20 گب ترافيككە ۇلعايتۋ بويىنشا كەلىسىم جاسالعان ەكەن. وسى ماقساتتا وبلىس بيۋدجەتىنەن 56 ملن تەڭگە قاراجات ءبولىنىپ, مەكتەپتەردە ينتەرنەت جىلدامدىعىن ارتتىرۋ جۇمىسى جۇرگىزىلگەن.
ءتۇيىن: ەلىمىزدەگى ءار اۋىلدىڭ ساپالى ينتەرنەتپەن, ۇيالى بايلانىسپەن قامتىلۋى جانە حالىقتىڭ تسيفرلى ساۋاتتىلىق دەڭگەيىن كوتەرۋ ماسەلەسى ۇكىمەتتىڭ دە, جەرگىلىكتى اكىمدىكتەردىڭ دە ۇدايى نازارىندا بولۋى كەرەك. باتىس قازاقستان وبلىسىندا بۇل باعىتتا اتقارىلاتىن جۇمىس ءالى دە كوپ.
