قازاقتى قۇرتقان «كارىجۇت»
وسىدان بەس جىل بۇرىن قىزىلوردالىق ولكەتانۋشى ساعات ءجۇسىپتىڭ «اشارشىلىق اقيقاتى» جيناعىنىڭ ءبىرىنشى كىتابى جارىق كوردى. الماتىداعى ۇلتتىق كىتاپحانادا, ەلورداداعى ۇلتتىق مۋزەيدە تانىستىرىلىمى وتكەن جيناقتىڭ ەكىنشىسى بىلتىر باسپا ءجۇزىن كوردى. ءوز بەتىنشە ىزدەنىپ, دەرەكتەر جيناعان اۆتور مۇراعاتتاردا ءالى دە بۇل تاقىرىپقا قاتىستى كوپتەگەن مالىمەت قوزعاۋسىز جاتقانىن ايتادى.
– بۇل تاقىرىپقا قىزىعۋشىلىعىم 90-جىلداردىڭ ورتاسىنان باستالدى. بىردە قازىر ومىردەن ءوتىپ كەتكەن تاريحشى ءمادي كەرەەۆ اقساقالمەن سۇحباتتاستىق. اڭگىمە سوڭىندا اقساقال ماعان ءبىر قولجازبا ۇسىندى. «پوسلەدني پوحود» دەپ اتالاتىن «تاريحي پوۆەست» اۆتورى يوسيف گەرجود ەكەن. پەروۆسك سوۆدەپى توراعاسى كەزىندە قازاقتى قىناداي قىرعان, سىر ءوڭىرى حالقىنىڭ اشتىققا ۇشىراۋىنا بىردەن-ءبىر سەبەپكەر گەرجود 1967 جىلعا دەيىن ءتىرى بولىپ كەلىپتى. سول جىلدارى كيەۆتە تۇرىپ جاتقان ول قىزىلورداعا, تاشكەنتكە كەلىپ, ءوزى جازعان وسى «شىعارمانىڭ» قولجازباسىن قالدىرعان كورىنەدى, – دەيدى ول.
وسىدان كەيىن ولكەتانۋشى ءتۇرلى ارحيۆتەردى اقتارا باستايدى. سوندا بايقاعانى, كەڭەس زامانىنىڭ العاشقى كەزەڭدەرى تۋرالى مالىمەتتەردىڭ ارحيۆتەردە اشىق جاتقانى. «لەنين دەسەك – پارتيا دەگەنىمىز, پارتيا دەسەك – لەنين دەگەنىمىز» دەپ باياعى ماياكوۆسكي ايتپاقشى, يوسيف گەرجودتىڭ ەسىمىنە سىر بويىنداعى اشارشىلىق پەن ىندەتتىڭ ەرە جۇرەتىنىنە كوزى جەتتى. جەر-جەردەن تۇسكەن دەرەكتەردە ادامداردىڭ اشتىقتان قىرىلىپ قالعانى, كەيبىرىنىڭ اپتالاپ كومىلمەي جاتقانى حاقىندا قۇجاتتار كەزدەستى.
ءبىز كوبىنەسە اشارشىلىق اڭگىمەسىن ايتقاندا, ونى 1931-33 جىلدارمەن, 20-جىلداردىڭ اياعىندا جۇرگىزىلگەن كامپەسكەلەۋ, زورلاپ وتىرىقشىلاندىرۋ مەن ۇجىمداستىرۋمەن بايلانىستىرامىز. شىن مانىندە, اشارشىلىق قازاق دالاسىنا بولشەۆيكتەردىڭ بيلىك باسىنا كەلۋىمەن باستالدى.
ولكەتانۋشى دەرەگىنشە, 1919 جىلدىڭ 11 ناۋرىزىندا تۇركىستان رەسپۋبليكاسىنداعى اشتىقپەن كۇرەس كوميسسياسىنىڭ جۇمىسى تۋرالى حابارلامادا پەروۆسك ۋەزىندە 47 مىڭ, قازالى ۋەزىندە 29 مىڭ ادامنىڭ اشتىقتىڭ ارانىنا تۇسكەندىگى ايتىلعان.
پەروۆسك سوۆدەپى وسىدان كەيىن عانا اشتىق ماسەلەسىن شەشۋگە كىرىسكەن سىڭاي تانىتادى. ارنايى ازىق-ت ۇلىك كوميسسارياتى, اشتىقپەن كۇرەسۋ كوميتەتتەرى قۇرىلىپ, تاشكەنتتەگى ۇكىمەتكە قايتا-قايتا جەدەلحات, وتىنىشتەر مەن قاتىناستار جازىپ, قاراجات سۇراپ, بايلار مەن اۋقاتتى كىسىلەرگە سالىقتى ۇستەمەلەي سالىپ, جانتالاستى. بىراق بولشەۆيكتەردىڭ بۇل ارەكەتىنىڭ راحاتىن جەرگىلىكتى حالىق ەمەس, ۋەزدەگى ازداعان ەۋروپالىقتار, پەروۆسك قالاسىندا ورنالاسقان №3 ءسىبىر پولكىنىڭ اسكەرلەرى, تەمىرجول, پوشتا, ميليتسيا, كوميسساريات قىزمەتكەرلەرى مەن ولاردىڭ وتباسى مۇشەلەرى كوردى.
پەروۆسك ازىق-ت ۇلىك كوميسسارى ساپوجنيكوۆ تۇركىستان ولكەسىنىڭ حالىق كوميسسارلارىنىڭ ازىق-ت ۇلىك بولىمىنە جازعان №3179 حاتىندا بىلاي دەپتى: «ۆ دوپولنەنيە ك پرەدستاۆلەنيۋ كوميسسارا پرودوۆولستۆيا پەروۆسكوگو ۋەزدا وت 22 سەگو يۋنيا زا №1922 نا يميا كراەۆوگو پرودوۆولستۆەننوگو وتدەلا, دونوشۋ, چتو دەيستۆيتەلنو ناسەلەنيە كاك گورودا پەروۆسكا تاك ي ەگو ۋەزدا, زا پولنىم يستوششەنيەم پرودوۆولستۆەننىح پرودۋكتوۆ, سيستەماتيچەسكي گولوداەت, ا پوتومۋ حوداتايستۆۋيۋ و رازرەشەني پەروۆسكومۋ پرودوۆولستۆەننومۋ وتدەلۋ, حوتيا بى چاستيچنوي نو ساموستوياتەلنوي زاگوتوۆكي حلەبا دليا پەروۆسكوگو ۋەزدا.
كراەۆومۋ پرودوۆولستۆەننومۋ وتدەلۋ
كوپيا: سىر-دارينسكومۋ وبلاستنومۋ پرودوۆولستۆەننومۋ وتدەلۋ 22 يۋنيا 1918 گ. №1922.
ۋەزدىڭ استىق كوميسسارى چەرۆياكوۆ پەروۆسك سوۆدەپىنە جازعان حاتىندا: «.....ۆيديم سمەرتنىە سلۋچاي وت گولودا. ۆ ۋەزدە ريادوم س نيمي بوگاتىە باي ي سپەكۋليانتى, كوتورىە يمەيۋت حلەب ي زارىۆايۋت تاكوۆوي, يا ناحوجۋ ەتو پرەستۋپلەنيەم. ۆسە يمەيۋششيەسيا كرۋپنىە زاپاسى دولجنى سروچنىم پوريادكوم وتوبرانى ۋ ۆلادەلتسەۆ ي پەرەدانى ۆ پرودوۆولستۆەننىي وتدەل دليا راسپرەدەلەنيا پو كوميتەتام بەدنوتى. ەسلي جە يسپولكوم نە پريمەت ۆ داننىي تياجەلىي مومەنت نيكاكيح مەر, تو يا سچيتايۋ ەتو پرەستۋپلەنيەم. پوەتومۋ يا پرەدلاگايۋ سەيچاس جە پوسلات نەسكولكو چەلوۆەك ۆ پرەدەلى دجۋلەكسكوي ۆولوستي ي ۆەس يمەيۋششيسيا تام حلەب ۆزيات نا ۋچەت. دالشە تاك جيت نەلزيا. ۆيديم سمەرتنىە سلۋچاي, س درۋگوي ستورونى رازۆيۆاەم سپەكۋلياتسيۋ, پووششرياەم سپەكۋليانتوۆ ي بوگاچەي - ەتو نەدوپۋستيمو...» دەپ جازعان.
ايتپاقشى, گەرجودتى قازاقتار «كارىجۇت» دەپ اتاعان ەكەن. ەل اراسىن الاشاپقىن قىلعان قاندىقولدىڭ پەروۆسكىدەن وتكەن پويىزداردان ازىق-ت ۇلىك ۆاگوندارىن زورلىقپەن اعىتىپ الىپ قالعان كەزدەرى دە كوپ بولعان دەسەدى. پوشتا سالاسىنداعى قاراپايىم قىزمەتكەردەن تۇتاس ءبىر ءوڭىردى جۋساتىپ-ورگىزگەن تيرانعا اينالىپ شىعا كەلگەن ول 1919 جىلدىڭ سوڭىندا تۇتقىندالىپ, تاشكەنتكە جونەلتىلەدى. اۋەلگىدە اتۋ جازاسىنا كەسىلگەنمەن كەيىننەن ول 10 جىلعا اۋىستىرىلىپ, سوڭىنان ءتىپتى سۇتتەن اق, سۋدان تازا بولىپ اقتالىپ شىعادى. ەل اشارشىلىق ارانىنا جۇتىلىپ جاتقاندا سەيفىن اقشا مەن التىنعا تولتىرعان ازعىن كەشەگى عاسىردىڭ جەتپىسىنشى جىلدارىنا دەيىن جەر باسىپ ءجۇرىپتى.
تاريحقا جالتاقتىق جۇرمەيدى
قىزىلوردا وبلىستىق مەملەكەتتىك ارحيۆىندە وتىرمىز.
21 قور, 7 ىستە قالاداعى اشتىق زارداپتارىن جويۋ جونىندەگى كوميسسيانىڭ 1922 جىلدىڭ 16 مامىرى مەن 31 جەلتوقسانى ارالىعىندا اتقارعان جۇمىستارىنىڭ ەسەبى تىگىلىپتى. ەكى پۇتتان تارى بەرىلگەندەر تىزىمىندە ورىس ۇلتىنىڭ وكىلدەرى كوپ كەزدەسەدى. پەروۆسك ۋەزدىك-قالالىق اتقارۋ كوميتەتى كەڭەسىنىڭ وزگە دە قۇجاتتارىنىڭ كەيبىرىندە جيىرماسىنشى جىلعى اشتىق پەن وزەگى تالعاندار تاعدىرى تۋرالى دەرەكتەر بار.
جالپى, بۇل ارحيۆتە 20-جىلدارداعى اشتىق تۋرالى مالىمەت ونشا كوپ ەمەس. بىراق بارىنىڭ ءوزىن ىزدەگەن عالىمساناۋلى. وبلىستا وسى كەزەڭدى زەرتتەگەن ءبىر دە ءبىر تاريحشى جوق.
– وسى جەردە ايتا كەتەر ءبىر ماسەلە, بىزدە اشتىق تۋرالى ايتساق, ورىس ۇلتىنا, رەسەيگە جاقپاي قالامىز دەگەن ءبىر جالتاقتىق بار, – دەيدى ولكەتانۋشى. – بىراق بۇل قاسىرەت ۇلتتىڭ ەمەس, بولشەۆيكتەر پارتياسىنىڭ قولىمەن جاسالعان عوي. قازاق دالاسىنداعى قىرعىننىڭ قۇنىكەرى – شوۆينيستىك پيعىلداعى سول بولشەۆيكتەر. سوندىقتان ءار نارسەنى ءوز اتىمەن اتاعانىمىز ءجون. مىسالى, سول تۇستا اشىققان قازاقتارعا كومەك بەرگەن وزگە ۇلت وكىلدەرى دە جوق ەمەس. جاقىندا قالا ىرگەسىندەگى تالسۋات اۋىلىنىڭ تاريحىن زەرتتەدىم. 1886 جىلى قاراشەكپەندىلەر قونىستانا باستاعان اۋىلدا كەيىننەن ۇلكەن كولحوز قۇرىلىپتى. توراعاسى الەكسەي رەۆين دەگەن ورىس ازاماتى اشتىقتا تالاي قانداسىمىزدى امان الىپ قالعان ەكەن. وتىزىنشى جىلداردىڭ سوڭىندا جازىقسىز سوتتالىپ, كەشەگى ەلۋىنشى جىلداردىڭ سوڭىنا دەيىن امان جەتكەن. جەرگىلىكتى اكىمدىككە وسى ازاماتتىڭ اتىن ەستە قالدىرۋ تۋرالى ۇسىنىس ايتتىق.
ماماندار اشتىق پەن جازىقسىز قۋدالاۋدان كەيىن ۇلتتىڭ گەنەتيكالىق قورى وزگەرىسكە ۇشىراعانىن ايتادى. كەيىن الاساپىراندا سىرت اۋعان قانداستارىمىز قاتارعا قوسىلىپ, كوپ جوعىمىز تابىلعانداي بولدى.
ۇلت تاريحىنداعى قارالى كەزەڭ مۇلدەم ايتىلماي جاتقان جوق. 1991 جىلى 11 قاراشادا قازاقستان رەسپۋبليكاسى جوعارعى كەڭەسىنىڭ 1920-30 جىلدارداعى اشارشىلىق جانە جاپپاي قۋعىن-سۇرگىن سەبەپتەرىن زەرتتەۋ جونىندەگى ارنايى كوميسسياسى قۇرىلدى. تاريحشىلار قولىنداعى اشتىق تۋرالى بۇكىل ماتەريالدى جيناقتاعان كوميسسيا ءبىر جىل بويى زەرتتەۋ جۇرگىزىپ «قازاقستان 1930-جىلدارى باستان كەشكەن اشارشىلىق گەنوتسيدتىك سيپاتتا بولدى» دەگەن قورىتىندىعا كەلدى. بۇل تۇجىرىم تاريحشىلار تاراپىنان اشىق ايتىلىپ, بۇكىل ەلگە جاريالاندى.
ءالى دە مۇراعاتتاردا شاڭ باسىپ جاتقان دەرەك كوپ. ەندى جاس عالىمدار وسىعان نازار اۋدارعانى ءجون. بۇل اشتىقتى ەستە جوق ەسكى زامانداعى اڭىزعا بالاپ جۇرگەن قازىرگى ۇرپاقتىڭ تاريحي ساناسىن قالىپتاستىرۋ ءۇشىن قاجەت.
قىزىلوردا
