– كەز كەلگەن مەملەكەتتىڭ ەكونوميكالىق ساياساتى قولايلى ينۆەستيتسيالىق احۋال قۇرۋدى, مەملەكەت-جەكەشەلىك ارىپتەستىكتى دامىتۋدى, ەكسپورتتى ىنتالاندىرۋدى كوزدەيدى. مۇنىڭ ءتۇپتى ماقساتى – ەكونوميكالىق الەۋەتتى ارتتىرۋ. بۇل رەتتە, بىزدەگى ەكونوميكا سەكتورلارىنىڭ دامۋىنا جانە باسەكەگە قابىلەتتىلىگىن ارتتىرۋعا اسەر ەتەتىن فاكتوردىڭ ءبىرى – تابيعي مونوپوليالار سۋبەكتىلەرىنىڭ ءتيىمدى جۇمىس ىستەۋى. نارىقتىق ەكونوميكاداعى تابيعي مونوپوليا ءتيىمدى باسەكەلەستىك ورتانى قالىپتاستىرۋعا مۇمكىندىك بەرمەيدى. سول سەبەپتى ونىڭ قىزمەتىنە مەملەكەت ارالاسادى. ولار قوعامعا قاجەتتى دۇنيەنى ۇسىنىپ وتىر. ونى الماستىراتىن باسقا ءونىم جوق. سوندىقتان مەملەكەت تاراپىنان باقىلاۋدىڭ بولعانى دۇرىس, – دەيدى ا.جاپسارباي.
نەگىزىندە تابيعي مونوپوليا سۋبەكتىلەرى ماكروەكونوميكالىق ماڭىزدى فۋنكتسيانى ىسكە اسىرادى. ماسەلەن, نارىقتا ولاردىڭ ونىمىنە دەگەن سۇرانىس ۇنەمى ارتىپ وتىرادى. سۇرانىس ارتقانىمەن, ءوندىرىستىڭ وعان شاماسى كەلە بەرمەيدى. سوندىقتان تابيعي مونوپوليا ىشكى نارىقتىڭ سۇرانىسىن رەتتەيدى. بۇل وتە ماڭىزدى.
– تابيعي مونوپوليا سۋبەكتىلەرى نارىقتىق قاتىناستار اياسىندا ەكونوميكانى دامىتۋدا ماڭىزدى ءرول اتقارادى. وسى تۇرعىدان العاندا ولاردىڭ ءتاريفىن رەتتەۋ ىسكەرلىك بەلسەندىلىكتى ىنتالاندىرۋدىڭ پارمەندى قۇرالى سانالادى. بۇدان بولەك, ولاردىڭ ءىرى سالىق تولەۋشى ەكەنىن دە ۇمىتپاعان ابزال, – دەيدى كوميتەت توراعاسىنىڭ ورىنباسارى.
بۇل رەتتە, تۇرعىن ءۇي-كوممۋنيالدىق ينفراقۇرىلىمنىڭ دامۋى تىكەلەي تاريفكە بايلانىستى. ويتكەنى حالىقتىڭ ءومىر ءسۇرۋ دەڭگەيىنىڭ, تۇرعىن ءۇي جاعدايىنىڭ اتالعان سالاعا تىكەلەي قاتىسى بار. بۇگىنگى تاڭدا تۇرعىن ءۇي-كوممۋنالدىق شارۋاشىلىق سالاسى تابيعي مونوپوليا سۋبەكتىلەرىنىڭ تاراپىنان دۇرىس قارجىلاندىرىلمايدى. نەگىزگى جەلىلەر ابدەن توزعان. سالدارىنان ەنەرگيا مەن سۋدىڭ ءبىراز بولىگى ىسىراپ بولىپ جاتىر. جالپى, تابيعي مونوپوليا سۋبەكتىلەرىنە قاتىستى ماسەلەلەر كوپ. كادرلاردىڭ جەتىسپەۋشىلىگى, جيناقتاۋشى ماتەريالدار قۇنىنىڭ ءوسۋى سەكىلدى ماسەلەلەردى اتاپ وتۋگە بولادى.
– تابيعي مونوپوليا سالاسىنداعى كاسىپورىنداردىڭ وزىندىك ەرەكشەلىكتەرى بار. ولاردى كاسىپورىنداردىڭ قارجىلىق قىزمەتىن باسقارۋ كەزىندە مىندەتتى تۇردە ەسكەرۋ كەرەك. سوندىقتان باسقارۋ مودەلىن رەفورمالاعان كەزدە كەشەندى رەتتەۋ شارالارىنا ءمان بەرىلۋى ءتيىس. ول ۇسىنىلاتىن قىزمەتتەردىڭ ساپاسىن, سۋبەكتىلەر قىزمەتىنىڭ ەكونوميكالىق تيىمدىلىگىن ارتتىرۋدى ىنتالاندىرۋعا باعىتتالۋى ماڭىزدى. سونىمەن قاتار جابدىقتار مەن تەحنيكانىڭ توزۋىنا, نورماتيۆتىك قۇقىقتىق بازانىڭ جەتىلمەگەندىگىنە بايلانىستى پروبلەمالاردى شەشۋ دە نازارعا الىنۋى كەرەك, – دەيدى ا.جاپسارباي.
قازىرگى ۋاقىتتا قازاقستان ەكونوميكاسىندا تابيعي مونوپوليا سالاسىنداعى رەتتەلەتىن قىزمەتتەردى دامىتۋ, ولاردى كوبەيتۋ جانە باعا بەلگىلەۋ ماسەلەلەرى وزەكتى بولىپ وتىر. ەگەر جيىنتىق الەۋمەتتىك ءونىمدى كوبەيتۋ جايىن قاراستىرساق, وندا وعان تابيعي مونوپوليالار سالاسى دا قاتىسۋى كەرەك. ماتەريالدىق تاۋارلار سياقتى رەتتەلەتىن قىزمەتتەر دە تۇتىنىلادى. تيىسىنشە ول كوبەيتىلۋى قاجەت. ماسەلەن, سۋ مەن ەنەرگيانى الايىق. ولار تۇراقتى تۇردە كوبەيتىلىپ وتىرۋى كەرەك. ايتپەسە, جۇيەدەگى كىدىرىستەر قوعامداعى جاعدايعا تەرىس اسەر ەتەدى.
– تابيعي مونوپوليالار سۋبەكتىلەرى وندىرىستىك اكتيۆتەرىنىڭ باسىم بولىگى توزعان. سوندىقتان رەتتەلەتىن سالالاردا وندىرىستىك قۋات پەن رەسۋرستاردى تاسىمالداۋ جەلىلەرىن جاڭارتۋعا باعىتتالاتىن ينۆەستيتسيا جىل سايىن كوبەيۋدە. جاعدايدى رەتتەۋ ءۇشىن ءتاريفتى كوتەرۋ كەرەك. بۇل دا ءوز الدىنا بولەك پروبلەما. جوعارىدا كادر جەتىسپەۋشىلىگى ماسەلەسىن ايتتىم. بۇل قازاقستاننىڭ بارلىق ءوڭىرى ءۇشىن وزەكتى بولىپ وتىر. سەبەبى تۇرعىن ءۇي-كوممۋنالدىق شارۋاشىلىق سالاسىنداعى قازىرگى كەلەڭسىز جاعدايدىڭ ءبىر ۇشى بىلىكتى كادرلاردىڭ جەتىسپەۋشىلىگىندە, سونداي-اق قىزمەتكەرلەر اراسىنداعى بۋىن ساباقتاستىعىنىڭ ساقتالماۋىندا جاتىر. ونىڭ ۇستىنە تۇرعىن ءۇي-كوممۋنالدىق شارۋاشىلىق جوعارى تەحنولوگيالىق سالا بولعاندىقتان, مۇنداعى ماماندار ۇنەمى بىلىكتىلىكتى ارتتىرىپ وتىرۋى كەرەك. ال بۇل شارۋاعا مۇلدەم ءمان بەرىلمەيدى دە, – دەيدى ول.
ماسەلەلەردى شەشۋ ءۇشىن كەشەندى شارالاردى جۇزەگە اسىرۋ كەرەك. اتاپ ايتقاندا, سۋبەكتىلەردىڭ ينۆەستيتسيالىق باعدارلامالاردى ىسكە اسىرۋىنداعى تيىمدىلىكتىڭ بىرقاتار جاڭا ولشەمشارتتارى مەن كورسەتكىشتەرىن ەنگىزۋ قاجەت. ماسەلەن, رەتتەلىپ كورسەتىلەتىن قىزمەتتەردىڭ شيكىزات, ماتەريالدار, وتىن, ەنەرگيا شىعىندارىن تومەندەتۋ كەرەك. سونداي-اق نەگىزگى قۇرالداردىڭ توزۋ دەڭگەيىن ازايتۋ قاجەت.
– البەتتە, ينفراقۇرىلىمعا قاراجات سالىنعان سوڭ, تابيعي مونوپوليا سۋبەكتىلەرى مىندەتتى تۇردە ءتاريفتى كوتەرۋگە تىرىسادى. مۇنى جاسىرۋدىڭ قاجەتى جوق. ويتكەنى ءبارى دە جۇمساعان اقشاسىن كەرى قايتارىپ الۋعا تىرىسادى. وسى ورايدا, ءبىزدىڭ كوميتەت بىرنەشە جىلدان بەرى حالىق ءۇشىن تاريفتەردىڭ ءوسۋىن تەجەۋ ساياساتىن جۇرگىزىپ كەلە جاتىر. اسىرەسە, پاندەميا كەزىندە ادامدار جۇمىسسىز ءارى تابىسسىز قالعان ۋاقىتتا ءتاريفتى ءوسىرۋ قيسىنعا كەلمەيدى. سوندىقتان كوميتەت سۋبەكتىلەردىڭ ءتاريفتى كوتەرۋ تۋرالى وتىنىشتەرىن كەرى قايتارادى.
سۋبەكتىلەر ءتاريفتى كوتەرۋ ارقىلى جينالعان قاراجاتتى ماقساتتى تۇردە جۇمساۋى كەرەك. ياعني تاريفتەر كوممۋنالدىق قىزمەتتەر سالاسىنىڭ ينفراقۇرىلىمىن ۇستاۋعا جانە جاڭارتۋعا باعىتتالاتىن شىعىندار دەڭگەيىنە تىكەلەي بايلانىستى. وكىنىشكە قاراي, سۋبەكتىلەردىڭ بارلىعى بىردەي وسى ءبىر ساياساتتى ادال ورىندامايدى. تيىسىنشە, ءتاريفتى رەتتەۋشى رەتىندە ءبىزدىڭ ۆەدومستۆو تاراپىنان وسىنداي ءىس-ارەكەتتەرى ءۇشىن جازالانادى. بۇل جەردەگى ماڭىزدى ماسەلە – تاريف ساياساتىندا تۇتىنۋشىلار مەن قىزمەت كورسەتۋشىلەر مۇددەسىنىڭ تەڭگەرىمىن ساقتاي وتىرىپ, حالىقتى وڭتايلى جاعدايمەن قامتاماسىز ەتۋ, – دەيدى ا.جاپسارباي.
بۇدان بولەك, تابيعي مونوپوليا سۋبەكتىلەرى باسشىلارىنىڭ جەكە جاۋاپكەرشىلىگىن ارتتىرۋ ماڭىزدى. ياعني كورسەتىلەتىن قىزمەت پەن قىزمەتكەرلەردىڭ جۇمىس ساپاسى ءۇشىن الدىمەن ءبىرىنشى باسشى جاۋاپ بەرۋگە ءتيىس. سونداي-اق بارلىق دەڭگەيدەگى مامانداردىڭ بىلىكتىلىگىنە مىندەتتى تالاپتار ەنگىزۋ كەرەك. سۋبەكتىلەردىڭ باسشىلىعىنا مامانداردى تۇراقتى تۇردە وقىتۋدى مىندەتتەۋ قاجەتتىگى ءجيى ايتىلادى.
بۇگىنگى تاڭدا تابيعي مونوپوليا سالاسىندا يمپورتتىق قۇراۋىشتاردىڭ جوعارى قۇبىلمالىلىعىنا قاتىستى پروبلەما دا جوق ەمەس. بۇعان اسەر ەتەتىن كوپتەگەن فاكتور بار. ماسەلەنى شەشۋدىڭ جولى – وتاندىق وندىرۋشىلەردى ىنتالاندىرۋ, ەل اۋماعىندا جاڭا كاسىپورىندار قۇرۋ, يمپورتتى الماستىرۋ ساياساتىن دامىتۋ. يمپورتتى الماستىرۋدىڭ تابىستى ستراتەگياسىن قالىپتاستىرۋ ءۇشىن ەكى بازالىق شارت قاجەت. ءبىرىنشىسى – ىشكى نارىقتىڭ اۋقىمدىلىعى, ەكىنشىسى – ىشكى شيكىزات پەن قارجى رەسۋرستارىنىڭ مولدىعى.
