رۋحانيات • 20 ءساۋىر، 2021

ۇلى دالا وركەنيەتى باستاۋ العان بايىرعى مەكەن

588 رەت كورسەتىلدى

وتكەن عاسىردىڭ 80-ءشى جىلدارىنىڭ ءبىرىنشى جارتىسىندا سولتۇستىك قازاقستان ارحەولوگيالىق ەكسپەديتسياسى بۇگىندە تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى، ارحەولوگيا پروفەسسورى، گەرمان ارحەولوگيالىق ينستيتۋتىنىڭ كوررەسپوندەنت-مۇشەسى، ءال-فارابي اتىنداعى قازۇۋ «ارحەولوگيا جانە دالا وركەنيەتى» عزي ديرەكتورى، مەملەكەتتىك «بوتاي» مادەني مۋزەي-قورىعىنىڭ باس عىلىمي كەڭەسشىسى ۆيكتور زايبەرتتىڭ جەتەكشىلىگىمەن بوتاي قونىسىن اشىپ، قازبا جۇمىستارىن جۇرگىزگەنى بەلگىلى.

سول ۋاقىتتان بەرى ەنەوليتتىك بوتاي مەكەنى الەمدەگى جىلقىشىلاردىڭ كونە مەكەنى رەتىندە وتاندىق، سونىمەن بىرگە شەتەل تاريحشىلارىنىڭ نازارىن اۋداردى. قىرىق جىلعا جۋىق بوتاي مادەنيەتىنىڭ عاجايىپ الەمى عالىمداردى تىڭ جاڭالىقتارمەن تاڭعالدىرىپ كەلەدى. عالىم ۆيكتور زايبەرت دالا وركەنيەتىنىڭ باستاماسىنا اينالعان ءارى ەۋرازيادا جىلقىنى قولعا ۇيرەتۋشىلەردىڭ العاشقى مەكەنى بولعان بوتاي ەسكەرتكىشتەرى جايىندا اڭگىمەلەگەن ەدى.

– ۆيكتور فەدوروۆيچ، بوتاي مادەنيەتىن زەرتتەۋ ءىسى باستالعان ۋاقىتتان بەرى ەرتىس پەن جايىق وزەندەرىنىڭ ارالىعىن مەكەندەگەن بوتاي تايپالارىنىڭ تاريحىن عىلىمي قاۋىمداستىق قاپەردە ۇستاپ كەلەدى. ءوزىڭىز باسشىلىق ەتكەن وتاندىق عالىمداردىڭ بۇل سالاداعى زەرتتەۋلەرى وراسان. ال بوتاي ەسكەرتكىشىنىڭ ءالى دە ەكى عاسىرعا جۋىق مول قورى بار ەكەندىگى جايىنداعى دەرەكتەر قانشالىقتى عىلىمي نەگىزدى؟

– قازاقستان تاريحىندا بوتاي ەسكەرتكىشتەرىنىڭ ورنى ايرىقشا. تۇڭعىش پرەزيدەنت – ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ « ۇلى دالانىڭ جەتى قىرى» ماقالاسىندا ۋاقىت پەن كەڭىستىكتىڭ دالا وركەنيەتىندەگى ماڭىزدىلىعىنا توقتالىپ، اتقا ءمىنۋ مادەنيەتى مەن جىلقى شارۋاشىلىعى جەر جۇزىنە ۇلى دالادان تاراپ، شارۋاشىلىق پەن اسكەري سالاداعى تەڭدەسسىز رەۆوليۋتسياعا جول اشقاندىعىنا ەرەكشە نازار اۋدارعانى بەلگىلى. ەنەوليت داۋىرىنە تيەسىلى بوتاي قونىسىندا جۇرگىزىلگەن قازبا جۇمىستارى جىلقىنىڭ تۇڭعىش رەت قازاقستان اۋماعىندا قولعا ۇيرەتىلگەنىن دالەلدەدى. قازاقستاندا جۇرگىزىلگەن ارحەولوگيالىق زەرتتەۋلەر ەۋرازيا تاريحىنىڭ مىس-تاس عاسىرلارىنا، ءبىزدىڭ زامانىمىزعا دەيىنگى IV–III مىڭجىلدىقتار قويناۋىندا جاتقاندىعىن انىقتادى. وتاندىق جانە شەتەلدىك عالىمداردىڭ سوڭعى قىرىق جىل ىشىندە اشقان عاجايىپ ىزدەنىستەرىنىڭ ناتيجەسىندە اشىلعان ەنەوليت مەكەنى – بوتاي بۇتىندەي ەۋرازيانىڭ ەجەلگى تاريحىنداعى عىلىمي جەتىستىكتەرىنىڭ دالەلى بولىپ وتىر. سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ ايىرتاۋ اۋدانىنداعى ەسىل وزەنى سالاسىنان باستاۋ الاتىن يمانبۇرلىق وزەنىنىڭ جاعاسىنا ورنالاسقان ەسكەرتكىشتىڭ اۋماعى ارحەولوگيالىق جانە وستەولوگيالىق ماتەريالدارعا وتە باي. بوتاي مادەنيەتى سوڭعى التى مىڭ جىل ىشىندە اندرونوۆ، ساق، سارمات-قانعۇي، عۇن، تۇرك-قىپشاق جانە تاعى باسقا ەۋرازيالىق دالالىق مادەنيەتتەر ارقىلى جۇيەلى تۇردە دامىپ، ولاردىڭ بارلىق تاريحي-مادەني، ەتنوستىق، انتروپولوگيالىق جانە لينگۆيستىك جاۋھارلارىن بويىنا سىڭىرە وتىرىپ، قازىرگى تۇرك ەتنوسىنا قوسىلدى. بۇل ەتنوس ءوزىنىڭ بۇكىل گەنەزيستىك دامۋ جولىندا قازىرگى ەۋرازيا حالىقتارىنىڭ تاعدىرىنا زور ىقپال ەتتى. 2000 جىلى بوتاي قونىسى «كوكشەتاۋ» مەملەكەتتىك ۇلتتىق پاركىنىڭ قۇرامىنا ەندى. 2017 جىلى ارحەولوگيالىق بوتاي قونىسى قازاقستاننىڭ كيەلى نىساندارىنىڭ جالپىۇلتتىق تىزىمىنە ەنگىزىلىپ، بوتايلىق مادەنيەتتى زەرتتەۋ جۇمىستارى «رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلاماسى اياسىندا جاندانا ءتۇستى. بوتاي قونىسى اشىلعاننان بەرى «بوتاي مادەنيەتىنىڭ» برەندىن قىرىق جىل بويىنا وتاندىق جانە الەمدىك ارحەولوگيالىق عىلىم مەن تاريح سالاسىندا تالاسسىز مويىنداتىپ كەلەدى. بوتايداعى العاشقى جىل ەسكەرتكىشتى زەرتتەۋدىڭ كوپجىلدىق كەزەڭىنە جول سىلتەگەندەي. ال ونى وسى قارقىنمەن تولىق زەرتتەپ شىعۋ ءۇشىن كەمىندە 150-200 جىل قاجەت.

– ءبىزدىڭ زامانىمىزعا دەيىنگى IV مىڭجىلدىقتا سولتۇستىك جانە ورتالىق قازاقستان اۋماعىندا جىلقىنىڭ قولعا ۇيرەتىلۋى ارحەولوگيالىق جاڭالىقتاردىڭ شوقتىعى بولدى. بوتاي جىلقىلارىنىڭ قولعا ۇيرەتىلگەندىگىن دالەلدەۋگە قانداي ارحەولوگيالىق دەرەكتەر نەگىز بولىپ وتىر؟

– بىرنەشە ميلليونداعان جىلداردان كەيىن ادامزاتتىڭ اتقا ءمىنۋ كەزەڭىنە ءوتۋى دالا وركەنيەتىنىڭ باستاماسىنا اينالىپ، الەمدىك تاريحي ۇدەرىستەرگە زور سەرپىن بەرگەنىن ايتىپ وتتىك. قازاقستاندىق عالىمداردىڭ زەرتتەۋلەرىنە سۇيەنسەك، بوتايلىقتاردىڭ زەرتتەۋ اۋماعىندا كۇنى بۇگىنگە دەيىن 360 مىڭنان استام جىلقىنىڭ ازىق رەتىندە پايدالانىلعاندىعى انىقتالدى. ات سۇيەكتەرىنىڭ ايتارلىقتاي بولىگى ەڭبەك قۇرالدارىن جاساۋعا، تۇرعىن جاي قابىرعاسىن تۇرعىزۋعا پايدالانىلعان. ءبىزدىڭ زامانىمىزعا دەيىنگى ءىV-ءىىى مىڭجىلدىقتاردا دالا كليماتى ايتارلىقتاي ىلعالدى ءارى وسىمدىككە باي بولعاندىعىن ەسكەرسەك، پالەوگەوگرافتار مەن توپىراقتانۋشى عالىمدار دەرەكتەرى بويىنشا ءشوپتىڭ بيىكتىگى 2 مەترگە دەيىن جەتكەن. ءدال وسى كەزەڭدە مۇندا ميلليونداعان جىلقى مەكەندەدى. باسىم كوپشىلىگى جابايى بولعاندىقتان، ولاردى اۋلاۋ ءۇشىن ۇيرەتىلگەن اتتاردىڭ مىنىلگەندىگى دايەكتەلىپ وتىر. بۇگىندە بوتاي جىلقىلارىن قولعا ۇيرەتۋدىڭ باسقا دا ارحەولوگيالىق دەرەكتەرىنىڭ مول قورى جيناقتالدى. ال ىدىستاردا قىمىز مولەكۋلالارىنىڭ انىقتالۋى بوتايلىقتار تۇتىنعان تاعامدارىنىڭ ەتنوستىق ماركەرىن كورسەتەدى. جىلقىنىڭ قولعا ۇيرەتىلۋى اتقا ءمىنۋ مادەنيەتىنىڭ دە نەگىزىن قالاپ، بەس قارۋىن اسىنعان سالت اتتى سارباز ايبارلى كوشپەندىلەر يمپەريالارى تاريح ساحناسىنا شىققان ءداۋىردىڭ سيمۆولىنا اينالدى.

– ال بوتاي جىلقىلارىنىڭ بۇگىنگى تاق تۇياقتىلاردان گەنەتيكالىق تۇرعىدان ايىرماشىلىعى بار ما؟ وسى تۇستا وتاندىق جانە شەتەلدىك عالىمداردىڭ زەرتتەۋ ناتيجەلەرى ءبىر-ءبىرىن قانشالىقتى تولىقتىرا الادى؟

– تابيعي عىلىمدار سالاسىنداعى باتىستىق جانە رەسەيلىك مامانداردىڭ زەرتتەۋلەرى، جالپى العاندا، ارتەفاكتىلەردى جانە بوتاي قونىسىنىڭ مادەني قاباتتارىن، سونداي-اق بوتايلىق مادەنيەتتىڭ باسقا دا نىساندارىن كەشەندى زەرتتەۋلەرىنىڭ ناتيجەسىندە اشقان عىلىمي جاڭالىقتارى ماقۇلدانعان. الايدا ەرتەدەگى جىلقى شارۋاشىلىعىنىڭ قۇرىلىمى مەن تەحنولوگياسى بوتايلىق مادەنيەتتىڭ ەڭ وزەكتى ماسەلەلەرىنىڭ ءبىرى بولىپ قالا بەرمەك. سول ءۇشىن دە بۇل ماسەلەلەر عىلىمي جانە عىلىمي-كوپشىلىك ادەبيەتتەردە ۇنەمى تالقىلانىپ كەلەدى. پروفەسسور-پالەو-گەنەتيك ليۋدوۆيك ورلاندونىڭ (فرانتسيا) زەرتتەۋلەرىندە ورتالىق ازيا دالاسىنداعى ەنەوليتتىك بوتايلىق مادەنيەت جىلقىنى قولعا ۇيرەتۋدىڭ ەڭ باستاپقى ارحەولوگيالىق دالەلى بولىپ تابىلادى. دەگەنمەن دە ەرتەدە جىلقىنى قولعا ۇيرەتۋ قاشان جانە ءدال قاي جەردە باستالعانى ءالى دە داۋلى ماسەلە بولىپ تۇر. ءبىز ەرتەدەگى 42 جىلقىنىڭ گەنومدىق تالداۋلارىن جاريالايمىز، ونىڭ ىشىندە 20 بوتايلىق جىلقى دا بار. ولاردى بۇرىن حابارلانعان 46 گەنوممەن سالىستىرۋدا قازىرگى ءۇي جىلقىلارىنىڭ بوتايلىق جىلقىلاردان تاراماعانى انىقتالدى. گەنەتيكالىق تالداۋدىڭ ءبىرىنشى رەت جاسالعان بۇل قورىتىندىسى، اشىعىن ايتساق، بوتايلىق توپتامالاردىڭ جەكەلەگەن مىسالدارىنا نەگىزدەلگەن. بوتاي مادەنيەتىنە قاتىستى مىڭداعان جىل ىشىندە جويىلىپ كەتكەن جۇزدەگەن مىڭ جىلقى سۇيەكتەرىنىڭ ىشىنەن ليۋدوۆيك ورلاندونىڭ جاساعان 3–4 مىڭ تالداۋى قازىرگى قازاق جىلقىلارىنىڭ (جابى جانە ت.ب.) بۇرىنعى بوتايلىق جىلقىلاردىڭ تۇقىمى ەكەنىن دالەلدەيتىن دەرەكتەرى زەرتتەۋشى-گەنەتيكتەردىڭ قولدارىنا تۇسپەگەنىن كورسەتسە كەرەك. سوندىقتان مەنىڭشە، ازىرگە قولدا بار العاشقى گەنەتيكالىق تالداۋ – ۇزاق عىلىمي ىزدەنىستىڭ تەك باسى عانا. سونىمەن قاتار بوتاي تاريحى تۋرالى ءوز تۇجىرىمدارىن جاساعان كەزدە گەنەتيكتەر بوتايلىق مادەنيەتتىڭ تاريحي-مادەني كونتەكستەرىن دە ەسكەرگەندەرى ءجون.

– بوتاي تايپالارىنىڭ ەتنوستىق ءومىر ءسۇرۋ سالتىنا بايلانىستى دەرەكتەردىڭ وزىندىك ەرەكشەلىكتەرى بولدى. ولاردىڭ قۇرىلىس جۇرگىزۋدەگى ءادىس-تاسىلدەرى، باسپانالارىنىڭ جىلدىڭ ءتورت مەزگىلىنە دە ءتوزىمدى بولۋى بوتايلىقتاردىڭ ساۋلەت مادەنيەتىنىڭ دە جوعارى دەڭگەيدە بولعاندىعىن كورسەتىپ وتىر. جەرتولەلەردىڭ سۇيەكتەن دە جاسالعاندىعى جايىندا دەرەكتەر كەزدەسەدى.

– ەنەوليت كەزەڭىندە شارۋاشىلىق-مادەنيەتتىڭ دالالىق تۇرلەرى قالىپتاسىپ، مىڭداعان جىلدار بويى ساقتالىپ كەلدى. جىلقىشىلاردىڭ مەكەنى بىرنەشە اۋماققا بولىنەدى. ولار العاش رەت ەرەكشە ساۋلەت تاسىلدەرىن قولدانا وتىرىپ اعاش قۇرىلىستار سالا باستاعان. جارتىلاي جەرتولە ۇيلەر اعاشتان، بالشىقتان، ات سۇيەكتەرىنەن، اعاش قابىقتارىنان، جەر قىرتىسىنان تۇرعىزىلعان. ۇيلەردىڭ اۋدانى 120 شارشى مەترگە دەيىن جەتەدى. ولار كوپ بۇرىشتى ءارى تىرەۋسىز وتە مىعىم ەتىپ، ءبىر-بىرىنە قابىسا بوي كوتەرەدى. بۇدان بوتايلىقتاردىڭ قۇرىلىس ىسىندەگى شەبەر ءارى تاپقىر ادىستەرىن كورەمىز. 1983 جىلدىڭ جازىندا ەجەلگى تۇرعىنجايدىڭ ۇستىنە ەجەلگى بوتاي تۇرعىنجايى سالىندى. جازدا تۇرعىنجاي سالقىن ءارى قۇرعاق بولسا، كۇز-قىس مەزگىلىندە تەمپەراتۋراسى ءبىر قالىپتى. تۇرعىنجايلارعا تۇراقتى تۇردە كۇتىم جاسالىپ وتىرعاندىقتان، كەم دەگەندە 15-20 جىل تۇرۋعا قولايلى بولعان. قازبا جۇمىستارىنان بوتايلىقتاردىڭ تۇرعىنجايلارى ءبىر-بىرىمەن تىعىز جالعاسىپ جاتقاندىعى انىقتالدى. ورتادا وشاق ورناتىلسا، قابىرعا ماڭايىندا ۇساق شارۋاشىلىق شۇڭقىرلار جاسالعان. «شۇڭقىر-كونسەرۆىلەر» 1 مەتر تەرەڭدىككە دەيىن قازىلىپ، ىشىنە جىلقى ەتى تۇتاستاي سالىنعان. تەرى جانە سازبەن جابىلعان شۇڭقىر ۇستىنەن وت جاعىلعان. وسى شۇڭقىردا ەت بۇزىلماي ساقتالادى. بوتايلىقتار ۋاقىتشا تۇرۋ ءۇشىن باسپانانىڭ جەڭىل ءتۇرىن پايدالانعان. ونى تالدان جانە جىلقىنىڭ تەرىسىنەن تۇرعىزعان. بۇل بۇگىندە قولدانىلىپ جۇرگەن كيىز ءۇيدىڭ تالدان توقىلعان العاشقى سۇلباسى ەدى. توقىلعان سەبەتتىڭ ءتۇبى جوعارى قاراتىلىپ، سىرتى بالشىقپەن سىلاناتىن. العاشقى لاشىقتاردىڭ پايدا بولۋىنىڭ ءوزى ەرەكشە. ولاردىڭ بالىق اۋلاعاندا پايدالاناتىن، بالشىقپەن سىلانعان ءارى تالدان ورىلگەن سەبەتتىڭ قاراپايىم دا مىقتى قۇرىلىمى ەرەكشە قىزىقتىرادى. بوتاي تايپالارى كەشەندى شارۋاشىلىق جۇرگىزگەن. اڭشىلىق، بالىق اۋلاۋ، ءۇي كاسىبىندە سۇيەك، اعاش، تاس وڭدەۋمەن دە اينالىسقان. قىشتان قۇيىلعان اس ءۇي ىدىستارىن ءتۇرلى ورنەكتەرمەن قاشاپ جاساعان. قولدانىستاعى ىدىستاردىڭ بىرىندە بەينەلەنگەن دوڭگەلەك سۋرەتى بوتايلىقتاردىڭ اربانى پايدالانعاندىعىنان حابار بەرەدى. وسىلايشا جىلقىشىلاردىڭ بولمىسىن اشقان جاڭالىقتار تاجىريبەگە ەنىپ، ءداستۇرلى تاربيەنىڭ وزەگىنە اينالدى، اتادان بالاعا مۇرا بولىپ، ەۋرازيانىڭ دالالى جانە ورماندى القاپتارىنا مىڭداعان جىل بويى تاراپ كەلدى.

– زەرتتەۋلەر ەنەوليت ءداۋىرى مەكەندەۋشىلەرىنىڭ ساۋلەت ونەرى كۇنى بۇگىندە التاي، كاۆكاز ەلدەرىندە ساقتالعاندىعىنا مەڭزەيدى. ولاردا قانداي ۇقساستىق بار؟

– ەۋرازيا دالاسى جاڭاشىلدىقتىڭ تەز تارالۋىنا ىقپال ەتتى. وسى ەكوجۇيەدە وتىرىقشى مادەني قوعامداستىقتار مەن تاريحي داستۇرلەر ورنىقتى. اڭگىمە ەنەوليت داۋىرىنەن ەتنوگرافيالىق كەزەڭگە دەيىن التاي، پامير، كاۆكاز، تيان-شان اۋماعى مەن وسى ارەالعا جاقىن ماڭعا تاراعان «داربازا» ساۋلەت مانەرى جايىندا بولىپ وتىر. بۇل ارحيتەكتۋرانىڭ بوتايدىڭ باسپانا تۇرعىزۋ جۇيەسىمەن ەرەكشە ۇقساستىعى قىزىعۋشىلىعىمىزدى تۋعىزدى. عالىمدار بوتايلىق جىلقىشىلاردىڭ ەۋرازيالىق ەتنوستارمەن، ولارعا جاقىن اۋماقپەن مادەني ىقپالداستىعى جايىندا ارحەولوگيالىق، گەنەتيكالىق جانە تاريحي دەرەكتەرگە كوز جەتكىزدى. بوتايداعى ساۋلەت ءىسىنىڭ الەمدىك ماڭىزى تۋرالى عىلىمي نەگىزدىڭ قالىپتاسۋىنا وراي ارحەولوگيالىق، تاريحي-ارحيتەكتۋرالىق، ادەبي دەرەككوزدەر بانكىن قۇرۋ ماسەلەسى تۇردى. وسىدان مىڭداعان جىل بۇرىن كاۆكازدان ورتالىق ازياعا دەيىنگى اۋماقتا كەزدەسكەن تۇرعىنجايلار قازىرگى تاجىكستاننىڭ تاۋلى باداحشان اۆتونوميالى وبلىسىنىڭ باتىس بولىگىندەگى پاميرلىكتەردىڭ باسپاناسىنا ۇقساس كەلەدى. پاميرلىك تاجىكتەر مۇنداي باسپانالاردىڭ سالت-داستۇرمەن تىعىز بايلانىستى كونە پاميرلىك ءتىل، بالا تۋعاننان باستاپ جەرلەۋ راسىمدەرىنە دەيىنگى عۇرىپتاردى ساقتاۋعا مۇمكىندىك بەرەدى دەگەندى ۇستانا وتىرىپ، كونە ساۋلەت ەرەكشەلىكتەرىنە كوپ كوڭىل بولەدى. ال كاۆكاز ۇيلەرىنىڭ «داربازالىق» تۇرلەرى بۇگىندە گرۋزيادا «گۆيرگۆيني»، ارمەنيادا «گلحاتۋن»، وسەتيادا «ەردوياني ساحلي»، ازەربايجاندا «كارادام» دەپ اتالادى. تىپتەن، كونە ساياحاتشىلاردىڭ قارا تەڭىز جاعالاۋىنداعى اعاش ۇيلەر جايىندا تاماشا اڭگىمەلەرى بار.

– بوتايلىقتار تۇرمىس-تىرشىلىگىندە كۇنتىزبەنى ءتيىمدى پايدالانعانىن كورەمىز.

– بوتاي تۇرعىندارى العاش رەت دالالىق مالشىلاردىڭ كۇنتىزبەلىك تسيكلىن جاساپ شىققان. قىستا ولار 20-30 گەكتار اۋماقتى الىپ جاتقان مەكەندەردە تۇرسا، كوكتەمگە قاراي تۇرعىنداردىڭ ءبىر بولىگى جىلقىلارمەن بىرگە تورعاي اڭعارلارىنا، جەزقازعان ايماعىنىڭ ۇلىتاۋ جوتالارىنداعى جايىلىمداردى مەكەن ەتكەن. ولار تابيعاتتىڭ وزگەرىستەرىن ءجىتى باقىلاپ، ولاردى ەستە ۇستاپ قالۋعا تىرىسادى. جاعىمدى جانە جاعىمسىز كەزەڭدەردىڭ بەلگىلەرىن ارنايى كۇنتىزبەلەرگە تىركەپ وتىرعان. وسىلايشا شارۋاشىلىقتاردىڭ اينالىمىن، ياعني كوكتەمگە قاراي دالا جۇمىستارىن باستاۋ، قىسقا قاراي قىستاۋلاردى ازىرلەۋ سياقتى قالىپتاسقان داستۇرگە اينالدىردى.

– زەرتتەۋلەر بوتايلىقتاردىڭ تەمىر، تاس، كەراميكا وندىرىسىندە اسقان شەبەر بولعاندىعىن كورسەتەدى. تىپتەن، ادامنىڭ باس سۇيەگىندە كەزدەسەتىن ساڭىلاۋلار ولاردىڭ مەديتسينادان دا حابارى بولعانىن دالەلدەسە كەرەك. بۇل جايىندا عىلىمي زەرتتەۋلەر قانداي نەگىزدەرگە سۇيەنەدى؟

– بوتايلىقتار وزەن جاعاسى ماڭىنداعى وندىرىستىك قۇرىلىستاردا تاس، اعاش، اڭداردىڭ سۇيەگى مەن تەرىسىن وڭدەپ، كيىم تىككەن، قىش ىدىستار دايىنداعان. تاستان جاسالعان جەبە، ساداق، قانجار، پىشاق، نايزا ۇشتىقتارىنىڭ كوپتەپ تابىلۋى قوعام ومىرىندە اڭشىلىقتىڭ ءرولىن ايقىن كورسەتەدى. سونىمەن قاتار جىلقىنىڭ سۇيەگىنەن اعاشتى وڭدەيتىن قاشاۋىش، قۇس سۇيەگىنەن كيىم تىگۋگە ارنالعان ينەلەر، جۋالدىز، تەسكىشتەر، تۇمار مەن اشەكەي بۇيىمدارىنىڭ كەزدەسۋى شارۋاشىلىقتىڭ ءار سالاسىنان حابار بەرەدى. ولار اسا شەبەر، زەرگەر، سۋرەتشى، تىپتەن مەديتسيناعا يكەمدى بولدى. سول كەزەڭدە ادامنىڭ مي قابىعىنا ترەپاناتسيا جاساۋىنىڭ ءوزى فانتاستيكالىق قۇبىلىسقا ءتان بولاتىن. ءتىرى ادامنىڭ باس سۇيەگىن تەسۋدى الساق، بۇل بوتايلىقتاردىڭ ورتالىق جۇيكە جۇيەسى رەتىندە ميدىڭ ءمانىن تۇسىنگەندىگىن اڭعارتادى. ال باس سۇيەكتى قاپىسىز تەسۋ، ولاردىڭ ادام اناتومياسىن جاقسى بىلگەندىگىن كورسەتەدى، ويتكەنى ميعا ەشقانداي زاقىم كەلمەگەن. باس سۇيەكتەگى تەسىكتىڭ بار ەكەندىگىن، ءارى ونىڭ ادامنىڭ ءتىرى كەزىندە جاسالعانىن انتروپولوگتار دا دالەلدەپ وتىر. بۇل باس سۇيەكتىڭ ەرەكشە ادامعا – تابيعاتتىڭ تىلسىم كۇشتەرىمەن، كورىنبەيتىن رۋحتارمەن بايلانىسى بار باقسى-بالگەرگە، ءدىني قىزمەتكەرگە نەمەسە اۋليەگە قاتىستى ەكەنىن اڭعارتقانداي. بوتايلىقتار پايدالانعان كەيبىر بۇيىمداردىڭ جاسالۋ ەرەكشەلىكتەرىنە قاراپ، تاس عاسىرىنا تيەسىلى ەكەندىگىنە سەنۋ قيىن.

– قازبا جۇمىستارى جۇرگىزىلگەن ارالىقتان بەرى بوتاي قونىسىنان تابىلعان جادىگەرلەردىڭ سانى قانشا؟

– بوتاي قونىسىنداعى زەرتتەۋ جۇمىستارى كورسەتكەندەي، بوتايلىق مادەنيەت ورال-ەرتىس ارالىعى ايماعىندا مىڭداعان جىلدار بويىنا تابيعي-ەكولوگيالىق، الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق، دۇنيەتانىمدىق جانە كيەلىلىك باعىتتاردا جۇزەگە اسقان. 2018 جىلى بوتاي قونىسىندا جالپى اۋدانى 224 شارشى مەتر اۋماققا ارحەولوگيالىق قازبا جۇمىستارى جۇرگىزىلىپ، سەگىزبۇرىشتى جازدىق باسپانا، ادام قاڭقاسىنىڭ بىرنەشە بولشەكتەرى مەن سۇيەكتەن، تاستان جانە بالشىقتان جاسالعان مىڭداعان ارتەفاكت تابىلدى. 2019 جىلى جالپى اۋدانى 312 شارشى مەتر اۋماقتان التى جانە جەتىبۇرىشتى ەكى كولەمدى قۇرىلىستىڭ قاڭقاسى تابىلدى. ولاردىڭ بىرەۋى سۇيەكتەن، تاستان، اعاشتان ءتۇرلى بۇيىمدار جاساۋ ءۇشىن پايدالانىلعان شەبەرحانا بولسا، ەكىنشىسى كادىمگى باسپانا بولعان ءتارىزدى. وسىناۋ قازبا جۇمىستارىنىڭ ناتيجەسىندە تاستان، سۇيەكتەن جانە بالشىقتان جاسالعان 2000-نان استام زات تابىلدى. بىلتىرعى جىلى پاندەمياعا بايلانىستى ەكسپەديتسيا قوستاناي مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ستۋدەنتتەرىمەن بىرلەسىپ، تەك ماۋسىم ايىندا ون كۇندەي جۇمىس ىستەدى. الايدا قازبا جۇمىستارىنىڭ تىم از بولعانىنا قاراماستان (32 شارشى مەتر)، قونىستىڭ شىعىس جاعىنان مادەني قابات تابىلدى. قولعا تۇسكەن ارتەفاكتىلەر مەن وستەولوگيالىق ماتەريالداردىڭ اراسىندا مەرۋەرت ءتۇستى مونشاق پەن ادام قاڭقاسىنىڭ مايدا سۇيەكتەرى بولدى. بيىلعى جىلى نەبىر قىزىقتى جاڭالىقتاردىڭ اشىلاتىندىعىنا ءشۇباسىز سەنگىمىز كەلەدى. دەسەك تە عالىمداردى جادىگەرلەردىڭ سانى ەمەس، ماڭىزدىلىعى قىزىقتىرادى. اسىرەسە، جىلقىلاردىڭ، يتتەردىڭ جاڭادان تابىلعان قاڭقالارىنا قاتىستى زەرتتەۋلەر جۇرگىزىلمەك.

– الەمدىك ۋنيۆەرسيتەتتەر مىنبەرىندە وقىعان دارىستەرىڭىز دالا وركەنيەتى تاقىرىبىنا دەگەن عالىمدار قىزىعۋشىلىعىن ارتتىرا ءتۇستى. الەمدىك عىلىمدى تىڭ جاڭالىقتارمەن تاڭعالدىرعان بوتاي قونىسىن زەرتتەۋگە وتاندىق زەرتتەۋشىلەرمەن قاتار شەتەلدىك عالىمدار دا اتسالىسىپ ءجۇر. زەرتتەۋ ىسىندە قانداي جاڭاشىل تاسىلدەر پايدالانىلدى؟

– بوتاي قونىسى بويىنشا ارحەولوگيالىق توپتىڭ زەرتتەۋلەرىنە ءال-فارابي اتىنداعى قازۇۋ-ءدىڭ ارحەولوگ-عالىمدارى، ل.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۇۋ-ءدىڭ عىلىمي ۇجىمى، ەلىمىزدىڭ ءبىلىم، عىلىم جانە مادەنيەت مەكەمەلەرىنىڭ قىزمەتكەرلەرى، مەملەكەتتىك ورتالىق مۋزەيدىڭ، «بوتاي» مەملەكەتتىك تاريحي-مادەني مۋزەي-قورىعىنىڭ، اقمولا وبلىستىق تاريحي-ولكەتانۋ مۋزەيىنىڭ ۇجىمدارى، ۇزاق جىلدار بويى بوتايلىق ەكسپەديتسياعا قاتىسىپ كەلگەن عالىم-تاريحشىلار، ولكەتانۋشىلار، ستۋدەنتتەر مەن وقۋشىلار تۇراقتى اتسالىسىپ كەلەدى. بوتاي تاقىرىبى بويىنشا كەمبريدج، وكسفورد، بەلفاست، نيۋ-كاسل سياقتى بەدەلدى ۋنيۆەرسيتەتتەردە دارىستەر وقىدىم. 1990 جىلدارى بىرقاتار كورنەكتى عالىم بوتايداعى جىلقىنى قولعا ۇيرەتۋمەن بايلانىستى دەرەكتەردى انىقتادى. وسى كەزدە دەۆيد ەنتوني، دوركاس براۋن، نوربەرت بەنەكە، انجەلا فون دەن دريش، مارشا لەۆين، ساندرا ولسەن، تاعى دا باسقا عالىمدار بوتايداعى جىلقىنى قولعا ۇيرەتۋمەن بايلانىستى كەڭ كولەمدەگى زەرتتەۋلەرىن جاريالادى. 1996 جىلى بوتاي قونىسى مەن بايقارا قورعانىن زەرتتەۋ ءۇشىن قازاقستان مەن گەرمانيا ماماندارىنىڭ بىرلەسكەن جۇمىسى باستالدى. ءوز ءىسىنىڭ بىلگىرى بولىپ تابىلاتىن عالىمدار بوتاي جادىگەرلەرىن زەرتتەۋدە زاماناۋي ءادىس-جۇيەلەردى پايدالانىپ كەلەدى. بۇل شىن مانىندە ۇجىمدىق جۇمىس ەدى، وسىناۋ شىعارماشىلىق توپتىڭ ءاربىر مۇشەسىنىڭ ءوز مىندەتى، ءوز زەرتتەۋ تاقىرىبى بولدى. ا.پلەشاكوۆ تراسولوگيالىق جانە تاجىريبەلىك تاسىلدەردى مەڭگەردى دەسەك، كسرو عىلىم اكادەمياسى ارحەولوگيا ينستيتۋتى لەنينگراد بولىمشەسىنىڭ پروفەسسورى، تراسولوگ گ.كوروبكوۆامەن بىرلەسىپ بوتايداعى قۇرال-سايماندار كەشەنى جيىنتىعى قايتا قۇراستىرىلىپ، ءۇي شارۋاشىلىعى كاسىبىنىڭ نەگىزگى تۇرلەرى قالپىنا كەلتىرىلدى. عالىمدار و.مارتىنيۋك پەن ۆ.ميۋسين كەراميكانى عىلىمي تۇرعىدا وڭدەپ، قايتا قالپىنا كەلتىردى. امەريكالىق عالىم ساندرا ولسەن مەن عالىم ت.دانيلەنكو سۇيەكتەن جاسالعان زاتتاردى، سۇيەك ونەركاسىبىن زەرتتەسە، ۆ.زايتوۆ تاس جانە كرەمني ونەركاسىبىنىڭ تەحنولوگياسى مەن تۇرپاتتاماسىن تالدادى. ا.كيسلەنكو بوتاي باسپانالارىنىڭ ارحيتەكتۋراسىن، قونىس-مەكەننىڭ ورنالاسۋىن، ي.ۆيلكوۆا گولوتسەن داۋىرىندەگى قونىستاردىڭ گەنەزيسىن تالدادى. عا ارحەولوگيا ينستيتۋتىنىڭ عالىمدارى ت.نۇرىموۆ، ل.ماكاروۆا، اعىلشىندىق م.ليۆينە، سانكتپەتەربۋرگتىق عالىم ن.ەرمولوۆا، ەكاتەرينبۋرگتەن پ.كوسينتسەۆ، نەمىس عالىمدارى فريش، بەنەكە اتتىڭ سۇيەگى ارقىلى قولعا ۇيرەتىلگەندىگىن دالەلدەيتىن مورفولوگيالىق بەلگىلەرىنىڭ بولەكشەلەنۋىنە قاتىستى وستەولوگيالىق جيىنتىقتاردى، امەريكا عالىمى دەۆيد ەنتوني ات تىستەرىندەگى اۋىزدىقتىڭ ىزدەرىن انىقتاۋدىڭ وزىندىك ءادىسىن تاپتى. ماسكەۋدەن كەلگەن جەر قىرتىسىن زەرتتەۋشى ي.يۆانوۆ، گەوگراف ن.بەلەتسكايا بوتاي زامانىنىڭ پالەوگرافيا ماسەلەلەرىن قاراستىردى. وسىلايشا بوتايدا الەمدەگى عىلىمنىڭ ەڭ جاڭاشا ىزدەنىستەرى مەن ادىستەرى العاش رەت جۇزەگە استى دەۋگە نەگىز بار. عاجايىپ مەكەن عالىمدارعا ەرەكشە سەرپىن بەرە وتىرىپ، يننوۆاتسيالىق دۇنيەلەردى ەنگىزۋگە مۇمكىندىك بەردى. بوتاي سياقتى ەلىمىزدىڭ تاريحقا تۇنعان ولكەلەرىندە ارحەولوگيا عانا ەمەس، عىلىمنىڭ بارلىق سالاسى ءۇشىن ىزدەنىستەرگە مول مۇمكىندىك بار. وسىلايشا بىرلەسە ەڭبەكتەنىپ جاتقان قازاقستاندىق جانە باتىستىق ەكى مەكتەپ ءبىرىن-ءبىرى تولىقتىرا وتىرىپ، ارحەولوگيالىق دەرەككوزدەردى مەيلىنشە شىنايىلىققا جەتكىزىپ، حالىقارالىق ارحەولوگيالىق عىلىمنىڭ بەدەلىن ارتتىرۋعا ىقپال ەتىپ كەلەدى.

– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.

سوڭعى جاڭالىقتار

اراق ساتىلمايتىن اۋدان

ايماقتار • 14 مامىر، 2021

ۇقساس جاڭالىقتار