ىبىراي التىنسارين ءبىلىمىن ودان ءارى تولىقتىرۋ ماقساتىندا وقۋىن جالعاستىرعان. بۇل 1850 جىلدىڭ 20 تامىزى ەدى. ساع.12.00. سالتاناتتى جيىن. احۋن قاتىسقان. سونان سوڭ قالا سىرتىندا وقۋعا قابىلدانعان قىر بالالارىنا قۇرمەت كورسەتىلگەن. 4 كيىز ءۇي تىگىلگەن. ۇلتتىق تاعام, ۇلتتىق ويىن-ساۋىق ۇيىمداستىرىلعان. تۇپ-تۋرا اۋىل كورىنىستەرى. ساۋىن بيەلەر, سالت اتتار, ەر-توقىمدار, مال دارىگەرلىك كەرەك-جاراقتار, كيىم-كەشەكتەر, اياق كيىمدەر, قىمىز, كىتاپحانا ءبارى-ءبارىسى بالعىن شاكىرتتەر ءۇشىن جاسالعان.
ىبىراي وقىعان مەكتەپتە ورىسشا, تاتارشا, ارابشا, پارسىشا ءبىلىم بەرىلدى. شىعىس تىلدەرىنىڭ بىلگىرى مير ساليح بەكچۋرين, ورىنبور احۋنى ۋسمان مۋسين ءدارىس وقىعان. بالاۋسا ىبىراي ورىنبور شەكارا كوميسسياسىنىڭ توراعاسى, ستاتتىق كەڭەسشى, شىعىستانۋشى ۆ.ۆ.گريگورەۆتىڭ (ونىڭ «و پەرەداچە زۆۋكوۆ كيرگيزسكوگو يازىكا بۋكۆامي رۋسسكوي ازبۋكي» دەگەن ەڭبەگى بار) باي كىتاپحاناسىن پايدالانعان.
جيناقتاي ايتقاندا, سۇڭقارداي سەرگەك, جانارتاۋداي وتتى ىبىراي 1845-1857 جىلداردا ورىنبور مەكتەبىندە تەلەگەي ءىلىم-بىلىمگە سۋسىنداپ, سامۇرىقشا قانات قاقتى. 1857-1859 جىلداردا اقىلمان اتاسى, ەسكىنىڭ سوڭى, اسىلدىڭ سارقىتى بالعوجا ءبيدىڭ حاتشىسى, قولعاناتى بولدى. بۇل دا ىبىراي ءومىرىنىڭ وزگەشە ءبىر دانالىق, تاعىلىم مەكتەبى.
ى.التىنسارين 1859 جىلى ورىنبور وبلىستىق باسقارماسىنا كىشى ءتىلماش, 1869 جىلى تورعاي قالاسى ماڭىنداعى دالالىق بەكىنىستەر مەكتەبىندە مۇعالىم, اۋدارماشى, 1869 جىلدىڭ 2 قاڭتارىندا تورعاي ۋەزدىك باسقارماسىنىڭ حات جۇرگىزۋشىسى, 1870-1872, 1874 جىلداردا ورىنبور گەنەرال-گۋبەرناتورىنىڭ بۇيرىعىمەن تورعاي ۋەزدىك سۋدياسى جانە 1871-1872 جىلداردا تورعاي ۋەزدىك باستىعىنىڭ اعا كومەكشىسى ءارى ونىڭ مىندەتىن دە ءوزى اتقارعان.
1879 جىلدىڭ 1 قىركۇيەگىنەن – 1888 جىلدىڭ 1 مامىرىنا دەيىن تورعاي وبلىسى قازاق مەكتەپتەرىنىڭ ينسپەكتورى. سونان سوڭ گۋبەرنيا حاتشىسىنىڭ كوللەدج كەڭەسشىسى. 1889 جىلى 1 مامىردان باستاپ ستاتتىق كەڭەسشى.
ول 1865 جىلدىڭ 25 اقپانىندا ىنتالى قىزمەتى ءۇشىن حورۋنجي شەنىنە يە بولعان, سونداي-اق اۋليە ستانيسلاۆ جانە 2-ءشى, 3-ءشى دارەجەلى اۋليە اننا وردەندەرىمەن ماراپاتتالعان.
ىبىرايدىڭ ارتىقشا ارداقتى قاسيەتتەرى ەل كوزىنە ەرتە شالىندى. تاتار عالىمى حۇسايىن فايزحانوۆ 1862 جىلدىڭ قاڭتارىندا قازان ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى ن.ي.يلمينسكيگە جازعان حاتىندا قازاق جىگىتى ىبىراي التىنسارين جايىندا جاقسى لەبىز تانىتقان.
حۇسايىن فايزحانوۆ پەتەربۋرگتە شوقان ۋاليحانوۆپەن ديدارلاسقان.
ن.ي.يلمينسكي «ۆوسپومينانيا وب ى.التىنسارينە» دەيتىن ەستەلىك كىتابىندا (قازان, 1891) ورىنبور قالاسىندا ىبىراي التىنسارينمەن قىزمەتتەس بولعانىن ايتا وتىرىپ: «ىبىراي مەنىڭ قازاق ءتىلىن ۇيرەنۋىمە, قازاقتىڭ ادەبيەتىمەن تانىسۋىما كوپ اسەر ەتتى... ماراباي اقىنمەن جەتە تانىستىردى. مەن 1859 جىلدىڭ قىسىنىڭ باس كەزىندە باتىس قازاقستاندا تۇراتىن سۋىرىپ سالما ايتقىش ماراباي اقىن تۋرالى ەستىدىم. ونى ورىنبور قالاسىنا شاقىرىپ الدىم... ماراباي «ەر تارعىن» جىرىن جىرلاپ بەردى... مەن بۇل جىردى تاتار ارپىمەن جازىپ الدىم. «ەر تارعىندى» ءوز الدىنا كىتاپشا ەتىپ 1862 جىلى قازان قالاسىندا شىعاردىم...» دەپ جازعان.
ال ىبىراي التىنسارين ن.ي.يلمينسكيگە جازعان حاتىندا: «مەن ءسىز باستىرعان «ەر تارعىندى» وقىدىم. بۇعان وتە قاتتى قۋانام. قازاق تىلىندە ەش ۋاقىتتا كىتاپ باسىلعان ەمەس. سوندىقتان قازاقتار ءوز تىلىندە كىتاپ شىققانىنا وتە قاتتى قۋانۋدا... مەن ءوزىم ەل اراسىنان ءبىراز ادەبي ماتەريالدار جينادىم, ونى مۇمكىندىگىنشە سىزگە جىبەرىپ تە وتىرماقپىن» دەيدى.
ىبىراي التىنسارين – ۇلت پاتريوتى, تالىمگەر – ساناتكەرى, حالىق قىزمەتشىسى. ۇلى دالانىڭ شارتارابىندا ساڭقىلداپ ەستىلگەن ۇلتتىڭ ۇرانىنداي, كەلەشەكتىڭ تۇلعاسىن ونەر-بىلىمگە ىنتىزار ەتكەن رۋحتىڭ جانارتاۋىنداي, تاۋدىڭ تازا كاۋسارىنداي «كەل, بالالار, وقىلىق!», «ونەر-ءبىلىم بار جۇرتتار» دەيتىن كلاسسيكالىق جىرلارى – ۇلتتىق سانا, ءتىل, مادەنيەت تاريحىنداعى باعا جەتپەس بايلىق ەدى. ول ء«بىر اللاعا سىيىنىپ», «ونەر-ءبىلىم ءبارى دە, وقۋمەنەن تابىلعان», «وقۋ بىلگەن ادامدار, ماي تامىزعان قىلىشتان...» دەپ, «تىرەۋ بولار», «سۇيەۋ بولار» وقۋدىڭ ءمانىسىن ىجداھاتتايدى, سيپاتتايدى. سونان سوڭ «ونەر-ءبىلىم بار جۇرتتاردىڭ» ونەگەسىنەن ۇيرەنەيىك, كوركەيەيىك, ء«بىز دە بەكەر جاتپالىق!» بايگەگە ءتۇسىپ, باق سىنايىق, قاتاردان, ساپتان قالمايىق, سول ءۇشىن باتامدى سەندەرگە بەردىم دەيدى. قازاعىن سۇيگەن, حالقىنىڭ ۇلىلىعىنا باس يگەن دالا داناگويىنىڭ ۇلى تىلەگى مەن ارمانى وسى.
ءسوز قاسيەتى – وسيەت! ەل مۇراتى, ەر مۇراتى – وركەنيەت. بۇلاردى جەتە تۇسىنگەن ىبىراي التىنسارين وقۋدىڭ وزەگىن, تامىرىن, تەك-توركىنىن تۇگەندەۋ جولىندا تاعى ءبىر قىرىن كورسەتەدى. ول مىناۋ:
وقۋ بىلگەن تانيدى,
ءبىر جاراتقان قۇدايدى.
تاعى دا:
جاراتتى نەشە الۋان جۇرت
ءبىر قۇدايىم,
تەڭ ەتتى بارىمىزگە كۇن مەن ايىن.
ادامنىڭ ادام بىتكەن بالاسىمىز,
قايسىڭ بولەك تۋدىڭ دەپ ايىراتىن!
ءبارىمىز ءبىر ادامنىڭ بالاسىمىز,
جىگىتتەر, ءبىر-بىرىڭە قاراسىڭىز!
بۇل شۋماق مۇسىلماندىق دۇنيەتانىمعا نەگىزدەلگەن. جانە دە عىلىمي دالەلى بار. سەبەبى, اللا ادامزاتتى ءبىر كىسىدەن جاراتتى, تاراتتى.
ىبىراي «يماندى ەر قۇدايىنان ۇيالادى» دەيدى دە:
ادامعا ءبىر وزىڭدەي كوزىڭ سۇزبە,
ءبىر ءادىل قازىناسى كەڭ پاتشاڭدى ىزدە!
قورەكسىز ەش پەندەسىن قالدىرمايدى,
جاراتقان ءبىر تاڭىرىڭنەن كۇدەر ۇزبە!
مىنەكي, اعارتۋشى-ۇستاز قۇران ىلىمىمەن قارۋلانعان. شىندىعىندا, «قۇران – ەڭ جوعارعى دارەجەلى ءىلىم جيناعى (ۆاشينگتون يرۆينگتىڭ «حازىرەت مۇحاممەدتىڭ ءومىربايانى» كىتابىنان).
ءاي, دوستارىم, جىگىتتەرىم,
بولماسقا بولۋشى بولما!
قولىڭنان كەلسە قىل قايىر,
كىسىدەن الۋشى بولما!
ء(«اي, دوستارىم!»)
ءاي, جىگىتتەر, ۇلگى الماڭىز
ازعان ەلدىڭ ىشىنەن.
الىس-الىس قاشىڭىزدار
زيانداستى كىسىدەن.
جاقسىنى كوزدەن سالماڭىزدار.
جاقسىدان عاپىل قالماڭىزدار.
ءوزى بولعان ەرلەردىڭ,
اياعىنان الماڭىزدار.
ءار ەلگە, ءار جۇرتقا
التىن ساقا تابىلماس!
ء(«اي, جىگىتتەر!»)
زامانىنىڭ, قوعامىنىڭ شامشىراعى ى.التىنسارين حالىق داستۇرلەرىنىڭ, سالت-جورالارىنىڭ, ىرىم-نانىمدارىنىڭ بىلگىرى, بيلىك-كەسىم شىعارۋدىڭ دا ءادىل تورەشىسى بولسا كەرەك. ويتكەنى, سۋديا بولعان جىلدارداعى تورەلىك ايتۋ مادەنيەتى جونىندە مالىمەتتەر جيناقتالماسا دا, 1870 جىلى روسسيا گەوگرافيالىق قوعامى ورىنبور ءبولىمىنىڭ №1 جازبالارىندا «ورىنبور ۆەدومستۆوسى قازاقتارىنىڭ ولگەن ادامدى جەرلەۋ جانە وعان اس بەرۋ ءداستۇرىنىڭ وچەركى» جاريالانعان. مۇندا ساداقا (ىسقات) تاراتۋ ءتارتىبى, سيمۆولدىق رامىزدەر سىرى (ەر ادامنىڭ ەسكەرتكىشىنىڭ توبەسىنە – نايزا, ايەلدەر بەيىتىنە – باقان نە پىسپەك, نارەستەلەرگە – بەسىك دەگەندەي), بەيىتتىڭ وزەنگە جاقىن بولۋى (جۇرگىنشىلەر ءۇشىن دە پايدالى), باسقا قارا جامىلۋ, جوقتاۋ ايتۋ, باتا وقۋ (جىلقى يا تۇيە جەتەكتەپ اكەلۋ), اس بەرۋ, ساۋىن ايتۋ تۋراسىندا باعالى مالىمەتتەر بار.
ىبىراي التىنسارين ءوزى كورگەن, كۋا بولعان داۋلەتتى قازاقتىڭ اسىن: «مىسالى, مەنىڭ ءوزىم بىلەتىن ءبىر بايدىڭ اسىندا 100-گە جۋىق جىلقى, ودان الدەقايدا كوپ قوي سويىلدى, 30 پۇت كۇرىش اسىلىپ, ونىڭ ۇستىنە 30 پۇت مەيىز سالىندى, كەلگەن قوناقتاردىڭ كوپتىگى سونشا, ولار 200 كيىز ۇيگە ورنالاستىرىلدى, اسقا اكەلىنگەن جۇيرىكتەردىڭ باس بايگەسىنە 40 جىلقى, 4 تۇيە تىگىلدى» دەپ سۋرەتتەيدى. بۇعان قوسا, كىلەم-كورپەلەردى, سابا-سابا قىمىز تەڭىزىن, مۇشە تاراتۋ, پالۋاندار سايىسى سالتاناتىن ايتساڭىزشى!
بۇل ەڭبەگىنەن كەيىن 1879 جىلى روسسيا گەوگرافيالىق قوعامى ورىنبور ءبولىمىنىڭ №1 ساندى جازبالارىندا «ورىنبور ۆەدومستۆوسى قازاقتارىنىڭ قۇدا ءتۇسۋ, قىز ۇزاتۋ جانە توي جاساۋ داستۇرلەرىنىڭ وچەركىندە» قىز ايتتىرۋ ءمانىسى (كورەگەن اتالارىمىز تەكتى تايپالاردان قىز ايتتىرعان, وسىناۋ ۇلى يدەيانىڭ يەسى ەسىم حان ەكەن), قالىڭ مال نارقى, قىز جاساۋى, قۇدالاردىڭ قوناق بولۋى (نەشە ءتۇرلى قىزىقتار جاسالۋى), كادەلەر ۇلەستىرۋ, ىرىمدار (قىز قاشار, كەمپىر ءولدى, يت ىرىلدار, كورپە قيمىلداتار, ءسۇت اقى, نەكە قيۋ شارتى, سىڭسۋ), جىرشىلاردىڭ بەتاشارى, سالەم سالۋ, وتقا ماي قۇيۋ, جاس كەلىننىڭ ءسوز ساپتاۋ مادەنيەتى (تۇسپالداپ ايتۋ) جىك-جىگىمەن, رەت-رەتىمەن سيپاتتالادى.
ۇلى دالانىڭ قىران داۋىستى دارابوزى, ءىلىم-ءبىلىمنىڭ قازىناسى, ۇلتىنىڭ تىلەۋقورى ى.التىنسارين ادەبي-مادەني, تاريحي, عىلىمي دارەجەسى جوعارى «قازاق حرەستوماتياسىن» (ورىنبور, 1879, 111 بەت) قۇراستىردى. ول «حالقىمىز ءوز تىلىندەگى عىلىمي وقۋ قۇرالدارىنا اسا سۋساپ وتىرعانىنا», «پايدالى نارسەنىڭ بارىنە جانى قۇمار حالقىمىزعا», ء«بىزدىڭ ارقايسىسىمىزدىڭ دا بورىشىمىز ەكەنىن» جەتە, جەتىك ۇعىنا وتىرىپ, جانقيارلىقپەن قىزمەت ەتۋىمىز دۇرىس دەيدى.
ساحارا ەلىندەگى ءبىلىم بەرۋ جۇيەسى تاريحىنداعى اتاقتى حرەستوماتيادا ەلتانۋ, جاراتىلىستانۋ, ەل باسقارۋ ونەگەسى, جەر تانۋ, شەشەندىكتانۋ, شەجىرەتانۋ, دۇنيەتانۋ, تۇلعاتانۋ, كاسىپشىلىك, ونەر-ءبىلىم, ۇلتتىق ءتالىم-تاربيە, مىنەز-قۇلىق جايىندا تاپقىرلىققا, تۇسپال-يشاراتقا, دانالىققا, ىزگىلىككە, ۇلتتىق رۋحقا قۇرىلعان مەيلىنشە جيناقى, ماعىنالى, قىزىقتى تامسىلدەر مەن مىسال اڭگىمەلەر جيناقتالعان. تاقىرىپتىق اۋقىمى دا, تاريحي-گەوگرافيالىق شەڭبەرى دە ەرەسەن. زاماندار مەن داۋىرلەر سويلەيدى. ىقىلىمدار ءتىل قاتادى. اراب, پارسى, اعىلشىن, ورىس, قازاق, فرانتسۋز حالىقتارىنىڭ ومىرىنەن تاڭدالىپ الىنعان دەرەك-مالىمەتتەر بار. مىسالى, اعىلشىن ەلىنىڭ بروۋن دەيتىن ءبىلىمدار ۇستاسى ورمەكشىنىڭ ورمەگىن كورىپ, تىرەۋسىز كوپىر سالۋدىڭ جوباسىن جاساۋى ياعني داريانىڭ ۇستىنە ەكى ۇزىن شىنجىر تارتىپ, ورتاسىنا تاقتاي توسەپ, ەكى جاق باسىنا باعانا ورناتىپ كوپىر تۇرعىزعان. («زەرەكتىك»). كورە ءبىلۋ ونەرى, وي جۇگىرتۋ, زەيىن-زەردەگە توقۋدىڭ اسەرى قانداي.
ى.ءالتىنساريننىڭ «تازا بۇلاق» دەيتىن ءتولتۋما اڭگىمەسىنىڭ كوركەمدىك-پالساپالىق قىرلارى نە دەگەن باي, بايتاق. ءۇش جولاۋشى بۇلاق باسىندا ء«اي, جولاۋشى, بولساڭ وسى بۇلاقتاي بول!» دەيتىن جازۋدىڭ شىنايى ماعىناسىن ءۇش ءتۇرلى دەڭگەيدە تۇسىندىرەدى: 1) سەن دە, ادام, تىنباي قىزمەت قىل, ەشۋاقىتتا جالقاۋلانىپ توقتاپ قالما, سويتسەڭ, اقىرىندا, سەن دە زورايىپ مۇراتىڭا جەتەسىڭ دەگەنى مە دەپ بىلەمىن. 2) كىم-كىمگە دە بولسا دايار, راقاتتاندىرادى, سۋسىنىن قاندىرادى, اقى دامەتپەيدى, بىرەۋگە جاقسىلىق ىستەسەڭ, ول جاقسىلىعىڭدى ەشكىمگە مىندەت ەتپە دەگەنى-اۋ. 3) بۇلاققا قاراساڭ, كۇن تۇسسە كۇننىڭ, ءشوپ تۇسسە ءشوپتىڭ ساۋلەسىن كورەسىڭ, كوڭىلىڭ سول رەۋىشتى سىرتقا اشىق كورىنىپ تۇرسىن دەگەنى مە دەيمىن.
ادامنىڭ جاساعانىن, ىستەگەنىن ەكىنشى ادام دا جاسايدى. تابيعات ادام بالاسىنا مول مۇمكىندىك, قابىلەت بەرگەن. ەستى بولۋ – مۇمكىندىكتەرىڭدى جۇمساي ءبىلۋ. بۇل رەتتە «جەسىرگە بايداي, جەتىمگە اتاداي» «لۇقپان اكىم» تامسىلىندە «قول – جۇمساۋ ءۇشىن, كوز – كورۋگە, قۇلاق – ەستۋگە, اقىل – ويلانۋعا» جارالعان دەيتىن عيبرات بار. رۋحاني جەتىلۋگە, كەمەلدىك بيىگىنە جەتكىزەتىن وسىناۋ جاراتىلىس دارىتقان قاسيەتتەر.
ار-وجدانعا, رۋحىڭا كوركەمدىك اسەرى ەرەكشە تاعىلىمدى ءتامسىل-مىسالداردى اقيقات پەن ادىلدىك سەمسەرىن مۇقيات ۇستاپ, حالىقتىڭ ويلاۋ ءپالساپاسىنىڭ, كوزقاراسىنىڭ, دۇنيەتانىمىنىڭ, ماقسات-مۇراتىنىڭ بەلومىرتقاسى ەتكەن ى.التىنسارين ادىلدىك تۋراسىندا تەبىرەنەدى: «پەتر پاتشا جانە گراف شەرەمەتەۆ جاۋلاپ العان جەرلەردەن جەر بەرىپتى-ءمىس. وسىنداي جەردىڭ بىرەۋى ريگا قالاسىنىڭ ءبىر بەيكۇنا ادامىنا ءتيىستى جەر ەكەن, بارىپ پاتشاعا شاعىمدانىپتى:
«نە كۇنام بار, جەرىمدى بىرەۋ العانداي؟ – دەپ.
پاتشا ارىزىن تىڭداپ بولىپ, ايتتى:
– ارىزىڭ دۇرىس بولسا, ءتيىستى قازىلارعا (سوتقا) ارىز ەت.
ول كىسى ارىز بەردى:
– مەنشيكوۆ دەگەن كنياز جەرىمدى تارتىپ الدى, – دەپ.
قازىلار ارىزىن الىپ سۇراپ ەدى, مەنشيكوۆ جاۋاپ بەردى, ول جەردى ماعان ناگرادقا پاتشا بەردى دەپ. قازىلار پەتر پاتشاعا دا حابار بەرىپ, پاتشا ءوزى دە كەلدى. پاتشادان دا جاۋاپ سۇراپ بولىپ, اقىرىندا قازىلار:
– پەتر پاتشانىڭ بۇل ءىسى دۇرىس ەمەس, ناحاق بىرەۋدىڭ جەرىن ناگرادقا بەرىپتى, – دەپ, جەردى يەسىنە قايتارۋعا بۇيىرىستى.
پاتشا بيلىگىن ەستىپ بولعان سوڭ, تۇرەگەلىپ قازىلاردىڭ بەتىنەن ءسۇيىپتى:
– ادىلدىكتەرىڭە اللا رازى بولسىن, – دەپ جانە سول جەردە ايتتى دەيدى:
– زاكونعا مەن مۇنشا كونگەنىمدە, بوتەندەر كونبەستىك ەتۋدى ويىنان شىعارسىن!» («پەتر پاتشانىڭ تەرگەلگەنى»).
ى.ءالتىنساريننىڭ قاي اڭگىمەسىن وقىساڭىز دا مازمۇن, يدەيا, ءتىل, ستيل, ويشىلدىق جاعىنان ءمىنسىز. قازاقتىڭ جاڭا جازبا ادەبي ءتىلىنىڭ شارتتىلىقتارى ساقتالىنعان. جىراۋدىڭ ياكي ءبيدىڭ تىلىندەي جۇتىنىپ تۇر. ايتالىق, «قارا باتىر» ەرتەگىسى باستان-اياق تال جىبەكتەي ورىلگەن, كۇيدەي كۇمبىرلەپ توگىلگەن جىر ىسپەتتى.
ىبىرايدىڭ حرەستوماتياسى «ماكتۋبات» دەگەن اتالىممەن 1889,1896 جىلداردا قازان قالاسىندا جاريالانعان. سونان سوڭ «ورىس ءتىلىن قازاقتارعا ۇيرەتۋ تۋرالى باستاۋىش قۇرال» (ورىنبور, 1879) ەڭبەگى جارىققا شىقتى.
«ونەرلى ورگە جۇزەدى» دەيتىن ەل قاعيداتىن ۇستانىپ, رۋحانيات شىراقشىسى 1880 جىلدىڭ قاڭتارىندا «قازاق» گازەتىنىڭ 4 بولىمنەن تۇراتىن 1-ءشى ءنومىرىن شىعاردى. جالعاستىرۋعا وتارشىلدىق ساياسات مۇرشا بەرمەدى.
ويشىل ۇستازدىڭ تىزبەك-تىزبەك جوڭكىلگەن زامانا كوشىندە كونەرمەيتىن, ەسكىرمەيتىن ۇلى, قۋاتتى يدەيالارى ەلدىڭ, مەملەكەتتىڭ, حالىقتىڭ كوركەيۋىنە ماڭگىلىك ماعىنا دارىتارى ءسوزسىز. ولار:
«حالىق مەكتەپتەرى ءۇشىن ەڭ كەرەكتىسى – وقىتۋشى: تاماشا جاقسى پەداگوگيكا قۇرالدارى دا, ەڭ جاقسى ۇكىمەت بۇيرىقتارى دا, ابدەن مۇقيات تۇردە جۇرگىزىلەتىن ينسپەكتور باقىلاۋى دا وقىتۋشىعا تەڭ كەلە المايدى».
ۇستازدىڭ اۋديتوريامەن بايلانىسى حاقىندا مىناداي تۇجىرىمدى پايىمداۋلار وربىتەدى: «وقۋشىلاردان وقىعاندارىن قايتالاپ سۇراپ وتىرۋ قاجەت», «بالالارمەن سويلەسكەندە اشۋلانباي, جۇمساق سويلەسۋى, ءاربىر نارسەنى دە ىقىلاسپەن, تۇسىنىكتى ەتىپ ءتۇسىندىرۋ كەرەك, مانەرلى ءسوز, ورىنسىز تەرميندەردى قولدانباۋ كەرەك» («اقتوبە ەكى كلاستىق مەكتەبىنىڭ مەڭگەرۋشىسىنە نۇسقاۋ حات»).
ۇلتىن, ۇرپاعىن, توپىراعىن كيە تۇتۋ, ءوبىپ-مەيىرلەنىپ ءسۇيۋ, قىلدىڭ ۇشىندا, ۇستارانىڭ جۇزىندە جۇرسە دە, وتارلىق ەزگىنىڭ تۇتقىنىنا قامالسا دا, تۇنشىقسا دا وت جۇرەگىمەن, ومان داريا بىلىمىمەن كوركەم قىزمەت جاساۋ – ىبىراي ءالتىنساريننىڭ ماشىق-داعدىسى. 1862 جىلى ن.ي.يلمينسكيگە جازعان حاتىندا «قازاقتىڭ تابيعي ءتىلىن بۇزاتىن تاتاريزمگە» جانە شالاعاي مولدالارعا قارسىلىق كورسەتەدى, «تازا قازاق تىلىنە جاراتىلىس تاريحىنان ءبىر نارسە اۋدارعان بولار ەدىم» دەپ اعىنان اقتارىلادى. تاعى ءبىر حاتىندا (1862 جىل, 26 قاڭتار): «مەنىڭ ويىمشا, كوڭىلدىڭ حوشى, باقىت دەگەننىڭ ءبارى دە اتا-بابانىڭ ءومىر سۇرگەن جانە جەرلەنگەن جەرىندە, تۋعان وشاعىڭنىڭ باسىندا جاقسىراق, ال قايعى دەگەننىڭ قاندايى دا, ءتىپتى, اجالدىڭ ءوزى دە سول جەردە جەڭىل بولاتىن سياقتى». سونداي-اق ءوزىنىڭ ۇستانىمىن, مۇرات-ماقساتىن, رۋحاني سۇلۋلىققا جەتۋ ارمانىن بىلايشا مالىمدەيدى: «مەن ازدى-كوپتى قازاق حالقىنا عانا پايدالى بولا الامىن», «جاقسى ادامدارمەن تانىس بولۋ, ءوزىمنىڭ اقىل-ويىمدى, ءبىلىمىمدى ارتتىرۋ – مۇنىڭ ءبارى دە مەنىڭ ساعات سايىن ويلايتىن ويىم ەدى».
وقىمىستى-پەداگوگ ىبىراي ءالتىنساريننىڭ 1884 جىلى قازان ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ باسپاحاناسىندا باسىلعان «شاريات-ۋل-يسلام» (مۇسىلمانشىلىقتىڭ تۇتقاسى) دەيتىن ەڭبەگى, ءوزى ايتقانداي, قازاق جۇرتىنا باعىشتاپ, قازاق تىلىندە بىلىمدارلىقپەن جازعان ءدىني (بۇل نەگىزىندە «ادەت-عۇرىپ, قارىز, جول, ۇلت» نەمەسە اللانىڭ جولى دەگەن ماعىنادا قولدانىلعان) ءھام عىلىمي شىعارما. الدىمەن ءدىني زاڭ عىلىمدارىنىڭ ەڭ جوعارعى شىڭىنا شىققان عۇلامالاردىڭ (مۋجتاريدين), سونىمەن قاتار ءوز زامانىنىڭ عىلىمي قۇندىلىقتارىن, اتاپ ايتقاندا, فرانتسۋز عالىمى رەكليۋدىڭ «ۋاقىت, قۇرلىق جانە مۇحيت», كريۋگەردىڭ ەلەمەنتارلىق فيزيكاسىن, گەردتىڭ مينەرولوگياسىن, وليۆەردىڭ بوتانيكاسىن, كونستانتينوۆيچتىڭ حيمياسىن, سەنت-يلەردىڭ زوولوگياسىن, فيگەنىڭ جاڭالىقتارىن, پۋتسكوۆيچتىڭ گەوگرافياسىن, زوبوۆتىڭ تابيعاتتانۋىن مۇقيات ءتۇسىنىپ قابىلداعان, ۇستازدىق ەڭبەگىندە شەبەرلىكپەن تۇسىندىرگەن, تولىق پايدالانعان. ءسويتىپ, عاسىرلىق وي-تاجىريبەلەردى بولمىسىنا, رۋحىنا سىڭىرە وتىرىپ, ء«امين! قۇدايا قابىل ەت!» دەپ, «جەر ۇستىندەگى م ۇلىكتەردىڭ», «كوك ۇستىندەگى پەرىشتەلەردىڭ يەسى», «ارتىقشىلىقتاردىڭ يەسى» جاراتقان يەنىڭ قۇدىرەتىن, قۇراننىڭ ۇلى يدەيالارىن, جاراتىلىستىڭ جۇمباعىن, عالامنىڭ عالامات ۇيلەسىممەن ويلاستىرىلعانىن كەلىستى بايانداعان: اللانىڭ ءامىر-قۇدىرەتىمەن پايعامبارىمىز «ادامزاتقا ءتۇزۋ جولدى ۇيرەتىپ, شىن قۇدايىن تانىتىپ, شىن ءدىننىڭ ءھام دۇنيەنىڭ عىلىمدارىن كورسەتىپ بەرىپ ەدى» دەپ جازادى. جانە دە ول مۇسىلمان مەملەكەتىن نەگىزدەۋگە قاتىسقان اسحابتارىمەن, مۇسىلماندىق قۇقىقتى ءمىنسىز مەڭگەرگەن عۇلامالارىمەن «تازا ق ۇلىق, جۇمساق شىرىن سوزدەرىمەن» عيبرات ايتىپ, حالىقتى ىزگىلىك پەن تۋرالىقتىڭ, تازالىق پەن ادىلدىكتىڭ جولىنا نۇسقاعانىن باجايلاپ پايىمدايدى.
اللانىڭ ادىلەتى, ءبىلىمى, عىلىمى, ءدىنى, ەسەبى, جۇيەلى ارەكەتى, عايىپتى بولجاپ ءبىلۋى, ادامزاتقا ءىلتيپاتى, نىعمەتتەرى, جاراتۋشىلىق ەنەرگياسى, ماڭگىلىگى, ايقىن كورەگەندىك عيبراتتارى تەڭدەسى, تەڭەۋى جوق قۇبىلىس. وسى ورايدا ى.ءالتىنساريننىڭ كورسەتۋىنشە, «بۇل دۇنيەدەگى زات, ماحلۇقتاردىڭ ءبارىن دە ەڭ اۋەلى بارلىققا كەلتىرۋگە ەشكىمنىڭ جاردەمىنە مۇقتاج ەمەس ءبىر يەنىڭ بارلىعىندا ەش شەك – ءشۇبا جوق بولسا كەرەك. ەگەر بىرەۋ سۇراسا: قۇداي تاعالانىڭ بىرلىگىنە نە دالەلىڭ بار؟» دەپ, جاۋاپ بەرمەك كەرەك: بۇعان دا ەكى ءتۇرلى دالەلىمىز بار, ءبىرى – ناقلي, ءبىرى – اقلي. ناقلي دەگەنىمىز سول – قۇداي تاعالا كالام شاريفتە بۇيىردى: ء(لاۋ كانا فيھيما ءاليھاتان يللا اللاھا ءلا فاساداتا) ياعني «جەردە, كوكتە اللادان باسقا تاعى اللا بولسا جەر, كوك بۇزىلار ەدى» دەگەن. اقلي دەگەنىمىز سول – جەردە, كوكتە ەكى قۇداي بولسا ءبىر-بىرىنە قارسى كەلۋى مۇمكىن بولار ەدى» دەگەن تۇرلاۋلى تۇجىرىم جاسايدى.
ءبىلىمپاز «يمان» ۇعىمىنىڭ قاسيەتتەرىن بىلگىرلىكپەن سالماقتايدى, ناقتىلايدى. «اۋەلى يماندى بولىپ, ول يمان دەگەن نە ەكەنىنە ءتۇسىنىپ, تۇسىنگەن سوڭ سول يمان ىشىندەگى سوزدەردى شەكسىز شىن كوڭىلمەن دۇرىس دەپ بىلگەن كىسىنى مۇسىلمان دەپ اتايدى. سونىڭ ءۇشىن قۇداي تاعالانىڭ پەندەلەرىنە پارىز ەتكەن پارىزدارىنىڭ ەڭ اۋەلى يمان بولسا كەرەك. يماننان سوڭ ءدىن عىلىمى ءدۇر. ءدىن عىلىمى ەكى جول كورسەتتى: ءبىر جولى – وسىلاي بار دەپ بۇيىرعان جولى, ەكىنشىسى – بۇل جولعا تۇسپە دەپ تىيعان جول. اۋەلگى جولدىڭ باراتىن ۇشى – ۇجماق, سوڭعى جولدىڭ ۇشى – تامۇق».
ى.ءالتىنساريننىڭ «يمان» ءبىتىمى تۋراسىنداعى جىكتەمەسى دە تەرەڭ سىرعا, مانگە يە: «يماننىڭ ەكى ماعىناسى بار: ءبىرى – ءتىل ماعىناسى. ءتىل ماعىناسى دەگەنىمىز – اركىم تىلمەن ايتىپ راستاماق. ماسەلەن, مۇسىلمانشىلىعىمىزعا باس كۋالىك – ءسوزىمىز نەمەسە اراب تىلىنشە ءشاھادا (تۋن) – يمانىمىز اشھادۋ ان ءلا ءيلاھا ءيللا اللا ۋا اشھادۋ اننا مۋحاممادان اب-دۋھۋ ۋا راسۋلۋھۋ بولسا كەرەك. ياعني «كۋالىك بەرەمىن: جوقتى ءبىر قۇدايدان بوتەن قۇداي جانە كۋالىك بەرەمىن, مۇحاممەد ونىڭ ق ۇلى ءھام ەلشىسى ەكەندىگىنە دەپ, شاريعات ماعىناسى راستاعاندا ول يماندى كوڭىلمەن راستاماق. بۇل راستاماق دەگەنىمىز, جالعىز قۇداي تاعالا بار, مۇحاممەد حاق پايعامبار دەپ ايتۋ عانا ەمەس, پايعامباردى الايھي-س-سالامنىڭ اللا تاعالا جانبۋنان الىپ كەلگەن قانشا پارىز بۇيرىقتارى بولسا, ماسەلەن, ناماز, رۋزا رەۋىشتى, وسىلاردىڭ ءبارىن دە تىلمەن راس دەپ ايتىپ ءھام شىن كوڭىلمەن راستىعىنا سەنبەك».
سەرىك نەگيموۆ,
قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى,
پروفەسسور
