قارجى ينستيتۋتىنا قاجەتتىلىك بار
الدىمەن ءسال شەگىنىس جاساپ, تاريحقا ۇڭىلەيىك. تاۋەلسىزدىك العان ەلەڭ-الاڭ شاقتا ەلىمىزدە «اگروپرومبانك» دەگەن قارجى ينستيتۋتى جۇمىس ىستەدى. اتاۋىنىڭ ءوزى ايتىپ تۇرعانداي, بۇل تەك اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىنا عانا ماماندانعان بانك ەدى. ول ەلدىڭ اگروسەكتورىنداعى كەڭەس وكىمەتىنەن قالعان مۇرانى ساقتاپ قالىپ, ودان ءارى ىلگەرىلەتۋدىڭ بىردەن-ءبىر جولى بولاتىن. دەمەك, قازاقستاننىڭ اگروبانك قۇرۋ تۇرعىسىنان وزىندىك تاجىريبەسى بار.
– ەلىمىز تاۋەلسىزدىك تۋىن كوتەرگەن شاقتا قازاقستاندا بەس-التى سالالىق بانك قۇرىلدى. ولار ەكىنشى دەڭگەيلى بانك رەتىندە بىرنەشە جىل جۇمىس ىستەدى. بۇل قاتاردا «اگروپرومبانك» تە بار ەدى. كەيىن ول «ناۋرىز بانك» بولىپ اتاۋىن وزگەرتىپ, جەكەگە ءوتتى. اقىرى بانكروت بولىپ تىندى. وزگە سالالىق قارجى ينستيتۋتتارى سەكىلدى «اگروپرومبانك» تە ەلىمىزدىڭ 1995-1996 جىلدارداعى بانك سالاسىنداعى رەفورماسىنان امان وتپەدى. اۋەلدە مەملەكەتكە قاراعان ولاردىڭ ءبىرازى جەكەشەلەندىرىلدى, ەندى ءبىرازى باسقا بانكتەرمەن قوسىلدى. ءسويتىپ, بۇلاردىڭ عۇمىرى ۇزاققا سوزىلعان جوق, – دەيدى ەكونوميست تالعات دەمەسىنوۆ.
اۋىل شارۋاشىلىعى عىلىمىنىڭ دوكتورى كوپماعامبەت ەلەمەسوۆتىڭ پىكىرىنشە, سالالىق بانكتەر عۇمىرىنىڭ كەلتە قايىرىلۋى بيۋدجەتكە تاۋەلدىلىگىندە ەدى. وعان نارىقتىق ەكونوميكانىڭ زاڭدىلىقتارى قوسىلدى. 90-شى جىلداردىڭ قيىندىعى دا ءوز سالقىنىن تيگىزبەي قويعان جوق.
«اگروپرومبانكتەن» بەرى قاراي ارادا 20 جىلدان استام ۋاقىت ءوتتى. سودان بەرى ەلدەگى, جالپى سالاداعى جاعداي قانشالىقتى وزگەردى؟ الدا-جالدا اگروبانك قۇرىلىپ جاتسا, بۇرىنعى بانكتىڭ تاعدىرىن قايتالاماي ما؟ قارجى ينستيتۋتى ءوزىن-ءوزى اقتاي الا ما؟ كوكەيدە وسىنداي كوپ ساۋال بار.
– قازىر جەر رەفورماسىن جۇزەگە اسىرۋ جونىندەگى كوميسسيانىڭ جۇمىسى ءجۇرىپ جاتىر. بۇل رەفورمانى ابىرويمەن, اقىلداسا وتىرىپ سوڭىنا دەيىن جەتكىزۋ ماڭىزدى. مەنىڭشە, اۋىل شارۋاشىلىعىمەن اينالىساتىن قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ازاماتتارىنا جەردى جەكەمەنشىككە بەرگەن دۇرىس. جەردىڭ زاڭدى يەسى وعان جاۋاپكەرشىلىكپەن قارايدى. ايتپەسە, جالعا الاتىندار جەر ءوزىنىڭ جەكەمەنشىگى بولماعان سوڭ, ونىڭ جاي-كۇيىنە دە نەمقۇرايدىلىق تانىتاتىنىن كورىپ ءجۇرمىز. مۇنى نە ءۇشىن ايتىپ وتىرمىن؟ جەكەمەنشىكتەگى جەردى اگروبانككە كەپىلگە قويىپ, نەسيە الۋعا بولادى. سوندىقتان ءوز باسىم اگرارلىق بانكتىڭ قۇرىلعانىن قۇپتايمىن, – دەيدى ت.دەمەسىنوۆ.
ەكونوميستىڭ ايتۋىنشا, جاڭا سالالىق بانك قۇرۋ ءۇشىن «ۆەلوسيپەد» ويلاپ تابۋدىڭ قاجەتى جوق. اۋەلى 90-شى جىلداردىڭ تاجىريبەسىن ءبىر زەردەلەپ الۋ كەرەك. ودان كەيىن شەتەلدىك اگروبانكتەردىڭ تاجىريبەسىنە نازار اۋدارعان ءجون. اسىرەسە, شۆەيتساريا مەن گەرمانيانىڭ, نيدەرلاندى مەن جاڭا زەلانديانىڭ اگروبانكتەرىنە قاراپ بوي تۇزەسە بولعانداي.
– ونى تازا مەملەكەتتىك نەمەسە ارالاس بانك رەتىندە قۇرۋعا بولادى جانە ول اۋىل شارۋاشىلىعى كاسىپورىندارىنا, شارۋا قوجالىقتارىنا ارزان نەسيە ۇسىنۋى كەرەك. ونىڭ تيىمدىلىگى دە وسى جەردە كورىنەدى. ايتپەسە, بانكتى قۇرا سالعاننان سالادا سەرپىلىس بولمايدى. بانك ءبىرىنشى كەزەكتە شارۋالارعا ارزان نەسيە ۇسىنۋى شارت. سونداي-اق اگروبانك مەملەكەتتەن بەرىلەتىن سۋبسيديالاردىڭ, سۋبۆەنتسيالاردىڭ, دوتاتسيالاردىڭ ءبارىن بىرىكتىرەتىن قۇرىلىم بولۋى كەرەك. قىسقاسى, شارۋالارعا ء«بىر تەرەزە» قاعيداتى بويىنشا قىزمەت كورسەتىلۋى ءتيىس. سونىمەن قاتار اگروبانكتىڭ جۇيەسى نەگىزىندە اۋىل شارۋاشىلىعى وندىرىستىك ساۋدا كووپەراتيۆتەرىن قۇرۋعا مۇمكىندىك بار. كووپەراتيۆ اۋىل ونىمدەرىن جەكە شارۋالاردان ساتىپ الىپ, ودان ءارى وتكىزۋ جاعىن رەتتەسە, سالاداعى ءبىرشاما ماسەلەنىڭ ءتۇيىنى تارقاعالى تۇر. ونىڭ ىشىندە دەلدالدارعا, باعا ساياساتىنا قاتىستى ماسەلە وڭ شەشىمىن تاپپاق, – دەيدى ەكونوميست.
ك.ەلەمەسوۆتىڭ پىكىرىنشە, اگروبانكتىڭ قۇرىلۋى شارۋالاردىڭ جۇمىسىن ايتارلىقتاي جەڭىلدەتەدى.
– قازىر نەسيە بەرەتىن ۇيىم كوپ. ولار شارۋانىڭ مۇددەسىن ويلامايدى. قايتا شارۋالاردىڭ ەسەبىنەن ەسەلەپ تابىس تابۋدى كوزدەيدى. شارۋالار – اۋەلدەن قاعاز-قۇجاتقا قىرسىز قاۋىم. سونى جاقسى بىلەتىن الاياق-قۋلار ولاردى تاقىرعا ءجيى وتىرعىزىپ كەتەدى. سوندىقتان ءدال قازىرگى شاقتا قازاقستانعا اگروبانك قاجەت. اۋىل شارۋاشىلىعى – ەكونوميكانىڭ درايۆەرى. دەمەك, وسى باعىتتاعى جاڭاشىلدىقتاردان, وزىق تاجىريبەلەردەن تەرىس اينالماعان دۇرىس. بولاشاقتا سالالىق بانك قۇرىلىپ جاتسا, ول باسقا بانكتەر سەكىلدى پايدا ءۇشىن ەمەس, اۋىل شارۋاشىلىعىن دامىتۋ مۇددەسىن بيىك قويۋى شارت, – دەيدى اۋىل شارۋاشىلىعى عىلىمدارىنىڭ دوكتورى.
«قازاگروعا» قول جەتپەدى...
قازاقستاندا اۋىل شارۋاشىلىعىن دامىتۋعا, قولداۋعا جاۋاپتى بىردەن-ءبىر ۇيىم «قازاگرو» كومپانياسى بولاتىن. الايدا اتالعان كومپانيا تاراتىلىپ, جۋىردا ونىڭ فۋنكتسيالارى «بايتەرەك» حولدينگىنىڭ قۇرامىنا ءوتتى. «شوپان اتا» قازاقستان قوي وسىرۋشىلەر قاۋىمداستىعىنىڭ توراعاسى الماسبەك سادىرباەۆتىڭ ايتۋىنشا, ەندى اۋىلداعى شارۋالاردىڭ جاعدايى ءتىپتى قيىنداۋى مۇمكىن.
– «قازاگرونىڭ» ۇستانعان ساياساتى شارۋالارعا مۇلدەم كەرەعار ەدى. كومپانيا ۇسىنعان ونىمدەرگە – نەسيەلەرگە كوپشىلىكتىڭ قولى جەتپەدى. سۇرانىس تالاپتارى دا قيسىنسىز بولاتىن. ەندى اۋىل شارۋاشىلىعىن قولداۋعا, دامىتۋعا «بايتەرەك» حولدينگى جاۋاپتى. بىراق حولدينگ پەن اگروسالانىڭ ءۇش قايناسا سورپاسى قوسىلمايدى عوي... ءبىز اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىنە باعىنىستى بولسا دا, ءدال سول «قازاگرونى» جۇمىس ىستەتە المادىق. ەندى «بايتەرەكتى» مۇلدەم ماڭايلاي المايتىن شىعارمىز. اۋىل شارۋاشىلىعىن دامىتۋ, ونى قارجىلاندىرۋ, ۇكىمەتتىڭ بۇل باعىتتاعى ساياساتىن جۇزەگە اسىرۋ سالالىق مەكەمەگە بەرىلۋى كەرەك. مىنە, سول مەكەمە اگروبانك بولۋى قاجەت, – دەيدى ول.
قاۋىمداستىق توراعاسى ەكىنشى دەڭگەيلى بانكتەردەن نەسيە الۋ وڭاي ەكەنىن جەتكىزدى. الايدا ولار كەپىلدىككە كەلگەندە اكەسىنىڭ قۇنىن سۇرايدى. ونى قاراپايىم شارۋالار ورىنداي المايدى, البەتتە. شارۋالاردىڭ مۇنداي بانكتەرگە جولامايتىنى دا سوندىقتان.
– ەكىنشى دەڭگەيلى بانكتەر اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىن ءتيىمسىز دەپ سانايدى. بۇل سالانى قارجىلاندىرۋعا باسىمدىق بەرمەيدى. قازىرگى ۋاقىتتا اۋىل شارۋاشىلىعىنا نەسيە بەرۋ كولەمى بويىنشا ەكىنشى دەڭگەيلى بانكتەردىڭ ۇلەسى 10 پايىزعا جەتەر مە ەكەن؟.. سوندىقتان تەك قانا اۋىل شارۋاشىلىعى جوبالارىن ىسكە اسىراتىن, قارجىلاندىراتىن اگروبانك كەرەك. بانك قۇرىلمايىنشا, سالانىڭ دامۋى قيىنداۋ. سوڭعى ون جىلدا مىڭداعان ادام اۋىلدان كوشىپ كەتتى. دەمەك, اۋىلدىڭ جەرى بوس قالىپ جاتىر. ەندى وسى ءۇردىستى كەرى جۇرگىزۋ ءۇشىن اگروبانكتىڭ مۇمكىندىگىن پايدالانۋعا بولادى. قازىر قالاداعى قىم-قۋىت تىرلىكتەن مەزى بولىپ, اۋىلعا بارىپ, كاسىپ اشقىسى كەلەتىن جاستار دا, ورتا بۋىن وكىلدەرى دە كوپ. الايدا ولاردىڭ يەلىگىندە جەكەمەنشىك جەر مەن قوماقتى قاراجات جوق.
«قازاگروقارجى», «اۋىل شارۋاشىلىعىن قارجىلاي قولداۋ قورى», «اگرارلىق نەسيە كورپوراتسياسى» سەكىلدى قاپتاعان كومپانيالارعا قولدان جەم بەرىپ وتىرمىز. بۇيتكەنشە, ءبارىنىڭ باسىن بىرىكتىرىپ, قاراجاتتى دا, قۇزىرەتتى دە اگروبانكتىڭ قولىنا بەرۋ كەرەك. شىنىندا, سالاداعى قولداۋ كورسەتەتىن كومپانيالاردىڭ كوپتىگى سونداي, قازىرگى شارۋالاردىڭ باسى اينالادى. كومپانيالار كەلگەن كاسىپكەردى ءبىر-بىرىنە سىلتەپ, دىڭكەسىن قۇرتادى. اۋىلداعى شارۋانى ونسىز دا تەنتىرەتىپ, ساندالتىپ جۇرگەنىمىز از ەمەس. جۇمىستىڭ ءبارى ءبىر عانا مەكەمەدە شەشىلىپ, رەتتەلۋى ءتيىس. شارۋانىڭ باسىن شىرعالاڭعا سالۋدىڭ قاجەتى جوق. ولاردىڭ ۋاقىتى دا شەكتەۋلى. بىزدەگى ونىمدىلىكتىڭ تومەندىگى دە, جالپى سالانىڭ دامىماي جاتقانى دا شارۋالاردىڭ ساندالىپ جۇرگەندىگىنەن شىعار, بالكىم. مەنەدجمەنت اقساپ تۇر. ونى مەملەكەت رەتتەپ بەرمەيىنشە, تۇك شىقپايدى, – دەيدى ا.سادىرباەۆ.
ونىڭ پىكىرىنشە, اگروبانك قۇرۋ ءۇشىن تەڭسەلىپ, انە-مىنە قۇلاعالى تۇرعان ەكىنشى دەڭگەيلى بانكتەردىڭ ءبىرىن مەملەكەت ەسەبىنەن قولداپ جىبەرىپ, سالالىق بانك ەتىپ قايتا قۇرسا, شارۋا شەشىلەدى. ونسىز دا ەكىنشى دەڭگەيلى بانكتەرگە مەملەكەت تاراپىنان قولداۋ كورسەتىلىپ جاتىر ەمەس پە؟!
– اگروبانك – الەمدە بار تاجىريبە. سول تاجىريبەگە سۇيەنۋ ماڭىزدى. جەردى ەل ازاماتتارىنا جەكەمەنشىككە بەرۋ جايى پىسىقتالىپ جاتىر. ەرتەڭ وسى ماسەلە رەتتەلسە, سول جەردى اگروبانككە كەپىلدىككە قويۋعا بولادى. بۇعان ەكىنشى دەڭگەيلى بانكتەر قىرىن قاراسا دا, سالالىق بانكتىڭ باس تارتپاسى ايدان انىق, – دەيدى ا.سادىرباەۆ.
مينيسترلىكتىڭ ۇستانىمى قانداي؟
تاقىرىپقا ءبىر قىرىنان عانا ۇڭىلمەس ءۇشىن اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىنىڭ دە ۇستانىمىن بىلمەك ويمەن, جۋرناليستىك ساۋال جولدادىق. رەسمي جاۋاپ حاتتا ايتىلعانداي, مينيسترلىكتىڭ ۇستانىمىنشا, اگروبانك قۇرۋ اۋىل شارۋاشىلىعى ءۇشىن پاناتسەيا بولا المايدى. ويتكەنى بۇدان نەسيەلەر قولجەتىمدى بولا تۇسپەيدى. «قولجەتىمدى نەسيەلەندىرۋدىڭ نەگىزگى فاكتورى – قورلاندىرۋ قۇنى, سونداي-اق قارجى ينستيتۋتىنىڭ ۇيىمدىق-قۇقىقتىق نىسانى ەمەس, نەسيەلىك جانە كەپىل ساياساتى», دەلىنگەن رەسمي جاۋاپ حاتتا.
مينيسترلىكتىڭ حابارلاۋىنشا, اۋىل شارۋاشىلىعى تاۋارىن وندىرۋشىلەر مەملەكەتتىك اگروبانكتىڭ قۇرىلۋىن قۇپتايدى, البەتتە. ويتكەنى, ولار سالالىق بانك قۇرىلسا, قارجىلاندىرۋدىڭ قولدانىستاعى تالاپتارىمەن سالىستىرعاندا نەسيەلەردىڭ مولشەرلەمەسى تومەندەپ, كەپىلمەن قامتاماسىز ەتۋ شارتتارى جەڭىلدەيدى دەپ ويلايدى. «الايدا اگروبانكتى قۇرۋ اكىمشىلىك شىعىستاردى ارتتىراتىن, تۇپكىلىكتى قارىز الۋشىلار ءۇشىن مولشەرلەمەلەردىڭ وسۋىنە اسەر ەتەتىن بانك ينفراقۇرىلىمىن دامىتۋ قاجەتتىلىگىنە الىپ كەلەدى», دەيدى اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى. ياعني بانكتىڭ ەسەپتەۋ-كاسسالىق قىزمەت كورسەتۋ, ينكاسساتسيا قىزمەتى, تولەم كارتالارىن شىعارۋ, بانكوماتتار جەلىسى سەكىلدى تولىپ جاتقان شىعىستارى پايدا بولادى.
«سونىمەن قاتار ەكىنشى دەڭگەيلى بانكتەردىڭ قىزمەتى سالىمشىلاردىڭ مۇددەسىن قورعاۋ قاجەتتىلىگىنە بايلانىستى ۇلتتىق بانك تاراپىنان قاتاڭ رەتتەلەتىن بولادى. اگروبانك قۇرىلعان جاعدايدا بۇل تاۋەكەلدەردى باعالاۋ جونىندەگى تالاپتاردىڭ كۇشەيۋىنە, ونىڭ قارىز الۋشىلارىن كەپىلمەن قامتاماسىز ەتۋگە قويىلاتىن تالاپتاردىڭ كۇشەيتىلۋىنە اكەپ سوعادى. وسىلايشا, تاۋار وندىرۋشىلەردىڭ ەداۋىر بولىگى اۋىلدىق جەرلەردەگى وتىمدىلىگى تومەن كەپىل مۇلكى ءۇشىن اگروبانكتەن نەسيە الا الماۋى مۇمكىن. بۇگىندە ەكىنشى دەڭگەيلى بانكتەرگە جۇگىنەتىن اۋىل شارۋاشىلىعى تاۋارىن وندىرۋشىلەردىڭ كوپشىلىگىندە وسىنداي جاعداي قالىپتاسىپ وتىر», دەلىنگەن جاۋاپ حاتتا. مينيسترلىكتىڭ مالىمەتىنشە, سالا بويىنشا ەكىنشى دەڭگەيلى بانكتەردىڭ نەسيە قورجىنىنداعى شارۋا قوجالىقتارىنىڭ, فەرمەرلىك قوجالىقتاردىڭ ۇلەسى 5 پايىزعا دا جەتپەيدى.
ۆەدومستۆو حابارلاعانداي, اۋىل شارۋاشىلىعى تاۋارىن وندىرۋشىلەر بانكتەردىڭ قىزمەتىمەن ونسىز دا قامتاماسىز ەتىلگەن. دەمەك, اگروبانك قۇرۋ مەملەكەتتىڭ قاتىسۋىن ۇلعايتادى جانە جەكەمەنشىك بانكتەردى اۋىلدان ىعىستىرىپ شىعارادى. ال بۇل قازاقستاننىڭ 2025 جىلعا دەيىنگى ستراتەگيالىق دامۋ جوسپارىندا كورسەتىلگەن مەملەكەتتىڭ ەكونوميكاعا قاتىسۋىن شەكتەۋ جونىندەگى ساياساتقا قايشى كەلمەك.
«بۇگىنگى تاڭدا «بايتەرەك» حولدينگىنىڭ ەنشىلەس كومپانيالارى اۋىل شارۋاشىلىعىن قولداۋعا ارنالعان ونىمدەردىڭ بارلىق ءتۇرىن ۇسىنىپ وتىر. «اۋىل شارۋاشىلىعىن قارجىلاي قولداۋ قورى» اق بولشەك بيزنەستى نەسيەلەۋمەن اينالىسادى. «قازاگروقارجى» اق اۋىل شارۋاشىلىعى تەحنيكاسى مەن جابدىقتارىن ليزينگپەن ساتىپ الۋعا مۇمكىندىك جاساپ وتىر. «اگرارلىق نەسيە كورپوراتسياسى» اق كورپوراتيۆتىك بيزنەس پەن ينۆەستيتسيالىق جوبالاردى نەسيەلەۋمەن, ونىڭ ىشىندە نەسيە سەرىكتەستىكتەرىن, ميكروقارجى ۇيىمدارىن جانە ەكىنشى دەڭگەيلى بانكتەردى قورلاندىرۋمەن اينالىسادى. سونىمەن قاتار اۋىل شارۋاشىلىعى تاۋارىن وندىرۋشىلەردى قولداۋعا باعىتتالعان «سىباعا», «قاراپايىم زاتتار ەكونوميكاسى», «ىسكەر», «اگروبيزنەس» سەكىلدى باعدارلامالار بار. بۇدان بولەك, ناتيجەلى جۇمىسپەن قامتۋدى جانە جاپپاي كاسىپكەرلىكتى دامىتۋدىڭ 2017-2021 جىلدارعا ارنالعان «ەڭبەك» مەملەكەتتىك باعدارلاماسىندا دا اگروسەكتوردى قولداۋ باعىتتارى قاراستىرىلعان», دەپ حابارلادى اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى.
ايتپاقشى, جۋىردا «تالاپ» قولدانبالى زەرتتەۋلەر ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى, بەلگىلى ەكونوميست راحىم وشاقباەۆ تا اگروبانك ماسەلەسىنە قاتىستى پىكىر ءبىلدىردى. ول نەسيە بەرەتىن اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىنداعى ۇيىمداردىڭ ءبارىن ءبىر قارجى قۇرىلىمىنا بىرىكتىرۋدى ۇسىندى.
– كارانتيننەن كەيىن ءبىزدى ەكونوميكالىق تىعىرىقتان الىپ شىعاتىن سالالاردىڭ ءبىرى – اۋىل شارۋاشىلىعى. الايدا بيۋروكراتيالىق ءىس-شارالارعا بايلانىستى قارجىلاندىرۋعا قاتىستى شەشىمدەر كەشەۋىلدەپ جاتادى. بۇل باعىتتاعى جۇمىستى بارىنشا جەدەلدەتۋ كەرەك. اۋىل شارۋاشىلىعىن قارجىلاندىرۋ تۇرعىسىندا بانك جۇيەسىنە عانا يەك ارتۋ مۇمكىن ەمەس. بانك بارىنە, اسىرەسە شاعىن جانە ميكرو بيزنەس وكىلدەرىنە اقشانى ۋاقىتىندا جەتكىزە المايدى. سول سەبەپتى مۇلدە جاڭا امال-ءادىس كەرەك. قازىرگى داعدارىستىڭ سيپاتى بولەك. ءتىپتى قازىر ەلدە اگروبانك اشۋعا دەيىنگى قادامدارعا بارعان ءجون بولار. نەسيە بەرەتىن اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىنداعى ۇيىمداردىڭ ءبارىن ءبىر قارجى قۇرىلىمىنا بىرىكتىرىپ, سول ارقىلى كاسىپكەرلەردى تومەن پايىزدىق نەسيەمەن قولداعان ءجون. كەپىلدىك قالدىرۋ تارتىبىنەن كەتىپ, ناقتى بيزنەس-جوسپارلارعا قاراجات اۋدارۋ كەرەك, – دەيدى ر.وشاقباەۆ.
تۇيىندەي كەلە ايتارىمىز, قازاقستاندا اگروبانك قۇرۋ ماسەلەسى تاعى دا كۇن تارتىبىنەن ءجيى ورىن الۋدا. دەمەك, بۇعان قاتىستى ناقتى شەشىم قابىلدار ءسات جاقىنداپ كەلە جاتقان سەكىلدى. تالاي جىلعى «تارتىستىڭ» نۇكتەسى قالاي قويىلار ەكەن؟ ءالىپتىڭ ارتىن باعايىق...
