ونەر • 16 ءساۋىر، 2021

قىلقالامداعى عارىش تاقىرىبى

35 رەت كورسەتىلدى

ادامزات بالاسى ەرەكشە قۇرمەتپەن اتاپ وتەتىن دۇنيەجۇزىلىك اۆياتسيا جانە كوسموناۆتيكا كۇنى بيىل ايرىقشا ماڭىزعا يە. سەبەبى جاھان تاريحىندا العاش عارىشقا اتتانعان يۋري گاگاريننىڭ قازاق دالاسىنان اسپان كوگىنە سامعاعانىنا 60 جىل تولىپ وتىر. ءا.قاستەەۆ اتىنداعى مەملەكەتتىك ونەر مۋزەيىندە عارىش تاقىرىبىنا ارنالعان سۋرەت كورمەسى اشىلدى. كورمەگە قويىلعان تۋىندىلار ارقىلى بولاشاقتا ادامزاتتى كۇن جۇيەسىنەن تىسقارىداعى اقىلمەن كەزدەسۋ ساتتەرى كۇتىپ تۇرعاندىعىن بولجاۋعا بولادى.

سۋرەتتى سالعان امان باقتىعاليەۆ

تاۋەلسiزدiگiمiزدiڭ 30 جىلدىق مەرەكەسiمەن تۇسپا-تۇس كەلگەن عارىش iس-شارالارى حالىقتىڭ سانا-سەزiمiنiڭ، ۇلتتىق نامىسىنىڭ وسۋiنە يگi ىقپال ەتەرi انىق. ەكسپوزيتسياعا ل.لەونتەۆ، ا.ستەپانوۆ، ن.نۇرمۇحاممەدوۆ، ك.مۋللاشەۆ سەكىلدى سۋرەت ساڭلاق­تارىنىڭ كەسكىندەمەلەرى مەن ن.گاەۆ، ە.سيدوركين، ا.باقتىعاليەۆ، ت.وردا­بەكوۆ سىندى گرافيك-سۋرەتشى­لەر­دىڭ باسپا گرافيكاسىندا ورىنداعان ەڭبەكتەرى ەنگىزىلىپ وتىر. كورمەدە اسىرەسە الەكسەي ستەپانوۆتىڭ قولتاڭ­باسىنا ەرەكشە كوڭىل بولىنگەن. سەبەبى ونىڭ عارىشتى يگەرۋدەگى «باسقا عالام­شارلارعا»، «عارىش جولدارى»، «جەردىڭ ۇلدارى»، «جۇلدىزدى ءسات» سىندى ەڭبەكتەرى بۇتىندەي توپتاماعا اينالعان. ال سۋرەتشى لەونيد لەونتەۆ ءوز پولوتنوسىندا عارىش عىلىمىن زەرتتەۋگە قوماقتى ۇلەس قوسقان استرونوم، اكادەميك گ.تيحوۆتىڭ شىنايى پورترەتىن جازعان. ول عالىمدى اق كوستيۋمدە، استرونوميالىق تەلەسكوپ قۇرالىنىڭ فونىندا كورسەتكەن.

 قازاق بەينەلەۋ ونەرىنە 1950 جىلدارى كەلىپ وندىرىستىك پەيزاجداردى ەرەكشە جىرلاعان ناعىمبەك نۇرمۇحاممەدوۆ تە اتالعان تاقى­رىپتى اينالىپ وتە المادى. «تۋعان جەر. گاگارين» اتتى كارتيناسىندا تۋىندىگەر جەرگە قايتا ورالعان يۋري گاگاريندى تاعاتسىز كۇتىپ العان حالىقتىڭ كوڭىل كۇي ىرعاقتارىن اسەرلى سيپاتتاعان. بەلگىلى سۋرەتشى كاميل مۋللاشەۆتىڭ شىعارماشىلىعىندا رەاليزمنەن باستاپ، ونەردىڭ ءتۇرلى اۆانگاردتىق اعىمدارى سينتەزدەلىپ، مونۋمەنتالدى ويلاۋ مەن رومانتيكالىق قۇشتارلىققا نەگىزدەلگەن. ول «جەر جانە ۋاقىت. قازاقستان» تريپتيحىنىڭ «جاستىق شاق» (1978) بولىمىندە پاراشيۋتتەن ەندى سەكىرىپ تۇسكەن كوسموناۆتتى سيمۆولعا اينالدىرادى.

سونداي-اق پەتر پوپوۆتىڭ «شابۋىل جالعاسۋدا»، ەگور بەزبورو­دوۆ­تىڭ «قازاقتىڭ تۇڭعىش عارىشكەرى ت.اۋباكىروۆتىڭ پورترەتى» اتتى كەسكىن­دەمەلەرىندە كەيىپكەرلەردىڭ بويىنان سول زاماننىڭ حاس باتىرلارى، ەرلىك پەن ىزگىلىك بەينەلەرى ءدال تابىلعان. ال ءابدىراشيد سىدىحانوۆتىڭ «اي تاڭباسى» جانە ەسىمعالي جۇمانوۆتىڭ «كەڭىستىك 5» سىندى كومپوزيتسيالارى عالامدىق كەڭىستىكتى ابستراكتى تىلىندە پايىمداپ جەتكىزەدى.

1964 جىلى باسپا گرافيكاسىنىڭ شەبەرى نيكولاي گاەۆ «جەر-عارىش-جەر» تريپتيحىن ورىنداۋدا عارىشتى مەڭگەرۋ تاقىرىبىنا توقتالادى. اتال­عان جۇمىستى جالعاستىرۋدا 1970 جىلى «بايقوڭىر» اتتى پاراعىن مونو­­تيپيا مەن وفورتتا ورىندايدى. قا­زاقستان گرافيكاسىنىڭ نەگىزىن قا­لاۋ­شى، كاسىبي مايتالمان ەۆگەني سيدور­كين «قازاقستان جەرىندە» توپتا­ماسى­نىڭ «بايقوڭىردىڭ ۇستىنەن» اتتى پاراعىندا اسپان كەڭىستىگىندە سالماقسىز اينالعان ءۇش عارىشكەردى سۋرەت­­تەگەن. 1980 جىلداردا باسپا گرا­في­كاسىنىڭ ءداستۇرىن جالعاستىرعان امان باقتىعاليەۆتىڭ «بايقوڭىر» اتتى اۆتوليتاگافياسى، تەمىرحان وردابەكوۆتىڭ «عارىش. دالا ءانى» لينوگراۆيۋراسى اعا بۋىن وكىلدەرىنىڭ ادىستەرىن ساقتاي وتىرىپ، اتالعان تاقىرىپتى جيناقى وبرازدارمەن كەيىپتەي بىلگەن. شىعارمادا بالاسىمەن قاۋىشقان انا نەگىزگە الىنىپ، ۇلتتار اراسىنداعى بىرلىككە ۇشتاسادى.

«1961 جىلى 12 ساۋىردە ساعات 09-دان 7 مينۋت كەتكەندە بايقوڭىردان ادامزات تاريحىندا تۇڭعىش رەت يۋري گاگارين «ۆوستوك» كەمەسىمەن عارىشقا اتتاندى. ونىڭ بۇل ساپارى 1 ساعات 48 مينۋتقا سوزىلعان. 302 كم بيىكتىكتە جەردى اينالىپ، ساعات 10-نان 55 مينۋت كەتكەندە جەرگە قونعان. سول ساعاتتا بۇكىل الەمنىڭ نازارى بىزگە اۋعان ەدى. عارىش تاقىرىبى سۋرەتشىلەر قولتاڭباسى ارقىلى ولمەس تاريحقا اينالدى»، دەيدى كورمە جەتەكشىسى ساندۋعاش مىر­زابەكوۆا.

 

الماتى

 

سوڭعى جاڭالىقتار

ارداگەرلەر ازايىپ بارا جاتىر...

قازاقستان • بۇگىن، 19:00

مەرەكە كۇندەر جاڭبىرلى بولادى

اۋا رايى • بۇگىن، 16:00

فۋتبول: «چەلسي» فينالعا شىقتى

فۋتبول • بۇگىن، 15:01

اممانعا اتتاندى

سپورت • بۇگىن، 14:10

قازاندا كۇش سىناسۋدا

سپورت • بۇگىن، 13:40

شەت ەلدەگى قازاق گەنەرالدارى

قازاقستان • بۇگىن، 11:54

قادىر ءتۇنىنىڭ قاسيەتى

رۋحانيات • بۇگىن، 08:10

ەرلىك پەن پاتريوتيزم مەكتەبى

قازاقستان • بۇگىن، 08:06

قارۋلى كۇشتەرىمىز وسىلاي قۇرىلعان

قازاقستان • بۇگىن، 08:05

ۇقساس جاڭالىقتار