ايماقتار • 15 ءساۋىر، 2021

ۇلتتىق قۇندىلىقتاردى ۇلىقتاعان

65 رەت كورسەتىلدى

ءوز تىلىڭدە سويلەپ، سالت-ءداستۇرىڭدى ارداقتاپ، ءتىلىڭدى قۇرمەتتەيتىن وزگە ۇلتتىڭ وكىلىن كورگەندە باۋىرمالدىق سەزىم پايدا بولىپ، ەت جۇرەگىڭ ەلجىرەپ قالارى بار. ونىڭ ۇستىنە پايعامبارىمىزدىڭ حاقتىعىنا، پەيىلىمىزدىڭ اقتىعىنا قۇلاي بەرىلىپ، دىنىمىزگە كىرىپ جاتسا شە؟..

كەزدەيسوق جولىقتىق. ءوڭىر «قىزىل ايماققا» كىرمەي تۇر­عان شاقتا. ورتالىق مە­شىت­تىڭ كىرەبەرىسىندەگى اۋىز­اشار ۋاقىتى تاڭبالانعان حا­بار­لامانى مۇقيات وقىپ، قويىن داپتەرىنە جازىپ الىپ تۇر ەكەن.

وسى ءبىر ۇنەمى جايدارى قا­لىپ­تا جۇرەتىن ارىپتەس، بۇ­گىن­دە وبلىستىق «اكمو­لين­سكايا پراۆدا» گازەتىندە قىزمەت ىستەي­تىن ۆەرونيكا بۋر­دانى تۇستەپ قانا تانۋشى ەدىك. اراگىدىك كەزدەسكەندە باس يزەپ قانا سالەم مەزىرەتىن جا­سا­يتىنبىز. تاياپ بارىپ ورازا كەستەسى­نىڭ قانشالىقتى قاجەت­تىلىگىن بىلمەك بولىپ، الدە ء«سىز ورازا ۇستايسىز با؟» دەپ سۇرادىق.

– ينشاللا، – دەدى ۆەرو­نيكا الەكساندروۆنا. – مۇ­سىل­­مان ەمەسپىن بە؟

ءبىز ءۇشىن توسىن جاڭالىق ەدى. جانىمىزدا جۇرگەن ادام­داردىڭ جان دۇنيەسىن، ۇس­تا­نىمىن، كوزقاراسىن بايىپ­تاپ بىلە بەرمەيمىز عوي. ءوزى دە كىسىگە جاقىن، ءيمانجۇزدى كەلىنشەك. قامشى سالدىرعان جوق، مۇسىلمان دىنىنە كىرۋى، ورازا ۇستاۋى جايلى رەت-رەتىمەن ايتا باستادى.

–1986 جىلى، سول كەزدە ون جاستاعى، مەنەن ەكى جاس كىشى ءسىڭلىم انجەليكا قاتتى اۋىر­دى. اتا-انامىزدىڭ اپا­رىپ كورسەتپەگەن جەرى جوق. شىنىن ايتقاندا، ءتىپتى جا­ھان­عا جار سالىپ ايتپاساق تا، كۇدەر ۇزگەن ساتتەرىمىز دە بولدى، – دەيدى ۆەرونيكا الەك­ساندروۆنا. – بىراق انام كىشكەنتاي ق ۇلىنىنىڭ جا­زى­لىپ كەتەرىنەن ءۇمىتتى ەدى. اۋرۋ­حاناعا جاتقىزىپ، ەم-دوم قا­بىلداپ، ۋىس-ۋىس ءدارى ىش­كەنىمەن، ەش سەپتىگى بول­ما­دى. «سۋعا كەتكەن تال قار­مايدى» دەگەندەي، ما­ڭاي­داعى بالگەرلەرگە دە قارات­تى. انا ءۇشىن پەرزەنتتەن قىمبات نە بار، بايعۇس انام با­سىن تاۋعا دا، تاسقا دا سوق­تى. اقىر سوڭىندا نە سە­بەپ بولعاندىعىن انىق بىل­مەيمىن، ورازا ۇستاپ، جا­راتق­انعا قۇلشىلىق ەتەيىك دەگەن شەشىمگە كەلدى. ءدال ورازانىڭ الدى بولاتىن. ءبارى­مىز ورازا ۇستادىق. تىلەك بىرەۋ عانا. بەيمالىم دەرتكە شالدىققان، قىزعالداقتاي قۇلپىرىپ ءوسىپ كەلە جاتىپ، سۋىق ۇرعانداي كۇننەن-كۇنگە سولىپ بارا جاتقان انجەليكانىڭ اجال اۋزىنان امان قالۋى. بۇرىن كىم ورازا ۇستاپ كورگەن. شارتتارىن بىلگەنىمىزشە بۇلجىتپاي ورىنداۋعا تىرىستىق. ءمانى مەن مازمۇنىن ۇعا قويدىم دەپ ايتا الماسام كەرەك، بالامىز عوي. انامىزدىڭ قالاۋى بولعان سوڭ قارسى بولمادىق. الدە كەزدەيسوقتىق، مۇمكىن ءبىز­دىڭ جالبارىنۋىمىز جا­رات­قاننىڭ قۇلاعىنا جەتۋى. ايتەۋىر، ورازانى ورتالاي بەر­گەندە انجەليكانىڭ سىر­قاتىنان ايىققانى. كادىمگى پىشاقپەن سىلىپ تاستاعانداي. انامنىڭ ەسى شىعىپ كەتتى. كوزىنىڭ جاسى كول بولىپ، جا­رات­قانعا العىسىن ايتۋمەن بول­دى. ءوزىنىڭ پايىمىنىڭ، تاڭ­داۋىنىڭ دۇرىس بولىپ شىق­قانىنا ەسى كەتە قۋاندى. انامىز سەنگەن سوڭ، وسى ءبىر عاجايىپ وقيعانى كوزىمىزبەن كورگەن سوڭ تىلمەن ايتىپ جەت­كىزگىسىز قۇدىرەتكە ءبىز دە سەندىك. ورازانىڭ قاسيەتى مەن ادام اعزاسىن تازارتۋعا، اعزاسىن عانا ەمەس، جان دۇنيەسىن تاڭ­نىڭ ءمولدىر شىعىنداي تاپ-تازا ەتۋگە تيگىزەر پايداسىن ەسەيە كەلە ۇقتىم، ءالى دە ۇي­رەنۋ ۇستىندەمىن. سودان بەرى نەشە جىل ۇزىلگەن ەمەس. ان­جە­لي­كا دا ورازاسىن ۇزگەن ەمەس. ەستىپ-بىلگەنىمىزدى ءبىر-بىرى­مىزگە ايتىپ وتىرامىز. 

– كۇنى بويى ءنار تاتپاي ءجۇرۋ قيىن ەمەس پە؟

– ەڭ باستىسى – ورازانىڭ الدىن­داعى نيەت. كۇنى بۇرىن ىشتەي دايىندالىپ، قيىن­دىعىنا شىدايتىن­دىعىڭا ءوزىڭدى-ءوزىڭ كامىل سەندىرۋىڭ قاجەت. ارينە بۇل ارادا ەشكىم ورازا ۇستا دەپ قىستاپ جاتقان جوق قوي. جۇرەك قالاۋىڭ، ءوز نيەتىڭ. مىنە، وسىنداي پەيىلدە بولساڭ، بارىنە توزەسىڭ.  مەنىڭ بويىمدا سوناۋ بالا كەزىمنەن ەشقانداي قورقىنىش بولعان ەمەس. مۇمكىن جاراتقان يە جار بولعان شىعار، ساناما تا­زالىق، بويىما قۋات دارىت­تى ما ەكەن. ادەتتە ورازاعا بىرەر جۇما قالعاندا ىشكى تۇيسىكتىڭ اسەرىنەن ادام اعزاسىنىڭ ءوزى جاراتقان جۇيرىك ىسپەتتى دا­يىندالا باستادى. تەك سارە­سى مەن اۋىزاشاردا دۇ­رىس تاماقتانۋىڭ شارت. تابە­تىڭ تارتقان تاعامدى عانا تات. مەنىڭ جارىم يۋري يۆا­نوۆيچ سارەسىنى ءوزى دايىنداپ بەرەدى. ساۋابى مەنىكى دەپ قويا­دى، – دەيدى ۆەرونيكا الەك­­ساندروۆنا. – قۋاتتى تا­عام­نىڭ بولعانى دۇرىس. اسى­رەسە قازى-قارتا، قۇرت ەزگەن كوجە. كەيبىرەۋلەر ورازا كە­زىندە ەڭبەك  دەمالىسىن الىپ جاتادى. كۇنىمەن ءنار تات­پاعان سوڭ بويداعى قۋات تا كەميتىن بولار. دەگەن­مەن، ورازا دەگەنىمىز تاۋلىك بويى اش ءجۇرۋ ەمەس، ءسان دە ەمەس، جان دۇنيەڭنىڭ تۇلەۋى دەسەم بولار. وسى كەزدە ءومىر­دىڭ ءمانى مەن ماعىناسىن تۇسى­نەسىڭ. تالاي جايعا دەگەن كوز­قاراسىڭ وزگەرۋى دە مۇم­كىن. ەڭ باس­تىسى، جانىڭداعى ادام­­دارعا تۇسىنىستىكپەن، جا­نا­شىر­لىقپەن، سۇيىسپەن­شى­لىكپەن قاراساڭ، جۇك تە جە­ڭىل­دەي بەرمەك. ءسوز اراسىن­دا كەيبىر جاستاردىڭ ءسان ءۇشىن ۇستايتىندىعىن كورىپ ءجۇرمىز. بۇل مۇلدە قاتە تۇسىنىك. اششىلاۋ ايتسام، ايىپ ەتپەسسىز. الدەبىرەۋلەردىڭ اۋىزاشاردان كەيىن تەمەكى تارتقانىن دا كوردىك. جەلەۋى – اۋىز اشقان سوڭ بولا بەرەدىگە سايادى. بۇل مۇلدە دۇرىس ەمەس قوي. ەگەر جات قىلىعىڭدى قويا الماساڭ، ەشكىم جەلكەلەپ جاتقان جوق. الگىلەردىڭ ادام سۇيمەس قىلىعى جاراتقان­مەن ازىلدەسكەن ءتارىزدى بولىپ كورىنەدى كوزىمە.         

ۆەرونيكا الەكساندروۆ­نانىڭ ورازا تۋرالى ايتقان كادىمگى قازاقتىڭ جالپاق تى­لى­ن­دەگى اسەرلى اڭگىمەسىنەن كە­يىن ەس جيا الماي قالدىم. قازاق ءتىلىن قانشالىقتى بىلە­تىنىن باجايلاپ سۇراۋدىڭ رەتى كەلدى. ارىپتەسىم ءتىلىنىڭ قاي تىلدە شىققانىن انىق بىلمەيدى ەكەن. الدە قازاق تىلىندە، مۇمكىن ورىس تىلىندە سويلەگەن شىعار. الدە قوس تىلدە قاتار ءتىلى شىقتى ما ەكەن؟ قاراعاندى قالاسىندا ور­تا مەكتەپتى بىتىرگەننەن كەيىن ۋنيۆەرسيتەتتىڭ فيلولو­گيا فاكۋلتەتىنە وقۋعا تۇس­كەن. تامامداعان سوڭ ورىس مەك­تەبىندە مۇعالىم بولىپ جۇمىس ىستەدى.

– ابايداي ۇلىسى بار ۇلت­تىڭ ءتىلى باي بولۋعا ءتيىستى عوي، – دەيدى ۆەرونيكا الەك­ساندروۆ­نا. – زاڭعار جازۋشى مۇحتار اۋەزوۆتىڭ «اباي جولى» رومان-ەپوپەياسىن اۋەلى تۇپنۇسقادان وقىدىم، كەيىن ورىس تىلىندە وقىپ سالىستىردىم. وزگەگە قالاي ەكەنىن كىم ءبىلسىن، وزىمە تۇپ­نۇسقاسى قاتتى ۇنايدى. قان­­شا جەردەن شەبەر اۋدارىل­سا دا، تەلەگەي-تەڭىز باي ءتىلدىڭ ناقىش-بوياۋىن، ءسوز استارىنداعى ويدى، يشارا مەن ەمەۋرىندى تولايىم تۇگەل بەرۋ، اڭعارتۋ مۇمكىن ەمەس قوي. ۇلت مۋزىكاسى دا كوركەم ءتىلى سياقتى قۇدىرەتتى. ءبىزدىڭ ءۇي مۋزىكانى سۇيەتىن وتباسى ەدى. دەمالىس كۇندەرى قازاق، ورىس، ەۆرەي، نەمىس بالالارى جينالىپ قازاق مۋزىكاسىن تىڭدايتىن ەدىك. اسىرەسە كۇي قۇدىرەتىن. كۇي – ۇلت قا­زى­ناسى. تىلسىم تاريحى، زارى مەن مۇڭى، قۋانىشى مەن شات­تىعى، ءسانى مەن سالتاناتى كۇي تىلىن­دە جاتىر. تەك ءتۇسىنىپ، تۇي­سىنە ءبىلۋ كەرەك. قازىر كۇيدى جۇرت ءتۇسىنۋ ءۇشىن تانىمدىق تاعى­لى­مىن ارتتىرسا دەيمىن. ماسە­لەن، تىڭدارمانعا ەڭ الدى­مەن كۇيدىڭ ءوزى ەمەس، تاريحى اي­تىلسا. قازاق كۇيلەرىنىڭ ءبارى بەلگىلى ءبىر وقيعاعا باي­لانىس­تى قۇرىلعان عوي. ايت­پەسە، كوپ جۇرت قازىر ونى قۇي­قىل­­جىعان دىبىس رەتىندە عانا قا­بىلدايدى. اققۋدىڭ ءۇنىن، تۇل­پاردىڭ ءدۇبىرىن اڭعارۋى مۇم­كىن، بىراق ول نەگە باي­لا­نىس­تى، جەتەمىزگە جەتە بەرە مە؟ ال ءان، قازاق ءانى ءوز ال­دى­­نا كول-كوسىر دۇنيە. جۇ­مىس­­تان شار­شاپ كەلگەندە قازاق ءۆالسى­نىڭ كورولى – ءشام­شى­­نىڭ ءانىن تىڭداعانعا نە جەت­سىن؟! ازداپ ايتاتىنىم بار. تىڭدارمان قاۋىم ءۇشىن ەمەس، ءوزىم ءۇشىن، جان دۇنيەم قالا­عاندىقتان.            

كەيىپكەرىم اس ءمازىرى تۋرالى دا اقتارىلعان. ۇلت تاعا­مىن كوڭىلى قالايدى. ال ءسىڭ­لى­سى انجەليكا بار مۇشەسىن تۇ­گەن­دەپ اس پىسىرگەندە ءدامى ءتىل ۇيىرەدى. ۆەرونيكانىڭ دا وت­باسىندا جەرگىلىكتى ۇلتتىڭ جەڭسىك اسىن بابىنا كەلتىرىپ دايىندايتىن ونەرى بار ەكەن.

اسەرلى اڭگىمەدەن سوڭ جان سارايىم كەڭىپ قالعانداي. قۋانىشتىڭ قىزىلدى-جا­سىل­دى كوبەلەگى كوكشەنىڭ كوگىلدىر اسپانىندا ءساۋىردىڭ اق جاۋىنىنداي جاۋىپ تۇردى. قاپەلىمدە قارىنداس تاپتىم، كادىمگى ءدىنى ءبىر، ءتىلى ءبىر، رۋحتاس، نيەتتەس قارىنداس. ءورىسىڭ كەڭەيگەنگە نە جەتسىن، شىركىن!

 

كوكشەتاۋ

 

سوڭعى جاڭالىقتار

ارداگەرلەر ازايىپ بارا جاتىر...

قازاقستان • بۇگىن، 19:00

مەرەكە كۇندەر جاڭبىرلى بولادى

اۋا رايى • بۇگىن، 16:00

فۋتبول: «چەلسي» فينالعا شىقتى

فۋتبول • بۇگىن، 15:01

اممانعا اتتاندى

سپورت • بۇگىن، 14:10

قازاندا كۇش سىناسۋدا

سپورت • بۇگىن، 13:40

شەت ەلدەگى قازاق گەنەرالدارى

قازاقستان • بۇگىن، 11:54

قادىر ءتۇنىنىڭ قاسيەتى

رۋحانيات • بۇگىن، 08:10

ەرلىك پەن پاتريوتيزم مەكتەبى

قازاقستان • بۇگىن، 08:06

قارۋلى كۇشتەرىمىز وسىلاي قۇرىلعان

قازاقستان • بۇگىن، 08:05

ۇقساس جاڭالىقتار