كەزدەيسوق جولىقتىق. ءوڭىر «قىزىل ايماققا» كىرمەي تۇرعان شاقتا. ورتالىق مەشىتتىڭ كىرەبەرىسىندەگى اۋىزاشار ۋاقىتى تاڭبالانعان حابارلامانى مۇقيات وقىپ, قويىن داپتەرىنە جازىپ الىپ تۇر ەكەن.
وسى ءبىر ۇنەمى جايدارى قالىپتا جۇرەتىن ارىپتەس, بۇگىندە وبلىستىق «اكمولينسكايا پراۆدا» گازەتىندە قىزمەت ىستەيتىن ۆەرونيكا بۋردانى تۇستەپ قانا تانۋشى ەدىك. اراگىدىك كەزدەسكەندە باس يزەپ قانا سالەم مەزىرەتىن جاسايتىنبىز. تاياپ بارىپ ورازا كەستەسىنىڭ قانشالىقتى قاجەتتىلىگىن بىلمەك بولىپ, الدە ء«سىز ورازا ۇستايسىز با؟» دەپ سۇرادىق.
– ينشاللا, – دەدى ۆەرونيكا الەكساندروۆنا. – مۇسىلمان ەمەسپىن بە؟
ءبىز ءۇشىن توسىن جاڭالىق ەدى. جانىمىزدا جۇرگەن ادامداردىڭ جان دۇنيەسىن, ۇستانىمىن, كوزقاراسىن بايىپتاپ بىلە بەرمەيمىز عوي. ءوزى دە كىسىگە جاقىن, ءيمانجۇزدى كەلىنشەك. قامشى سالدىرعان جوق, مۇسىلمان دىنىنە كىرۋى, ورازا ۇستاۋى جايلى رەت-رەتىمەن ايتا باستادى.
–1986 جىلى, سول كەزدە ون جاستاعى, مەنەن ەكى جاس كىشى ءسىڭلىم انجەليكا قاتتى اۋىردى. اتا-انامىزدىڭ اپارىپ كورسەتپەگەن جەرى جوق. شىنىن ايتقاندا, ءتىپتى جاھانعا جار سالىپ ايتپاساق تا, كۇدەر ۇزگەن ساتتەرىمىز دە بولدى, – دەيدى ۆەرونيكا الەكساندروۆنا. – بىراق انام كىشكەنتاي ق ۇلىنىنىڭ جازىلىپ كەتەرىنەن ءۇمىتتى ەدى. اۋرۋحاناعا جاتقىزىپ, ەم-دوم قابىلداپ, ۋىس-ۋىس ءدارى ىشكەنىمەن, ەش سەپتىگى بولمادى. «سۋعا كەتكەن تال قارمايدى» دەگەندەي, ماڭايداعى بالگەرلەرگە دە قاراتتى. انا ءۇشىن پەرزەنتتەن قىمبات نە بار, بايعۇس انام باسىن تاۋعا دا, تاسقا دا سوقتى. اقىر سوڭىندا نە سەبەپ بولعاندىعىن انىق بىلمەيمىن, ورازا ۇستاپ, جاراتقانعا قۇلشىلىق ەتەيىك دەگەن شەشىمگە كەلدى. ءدال ورازانىڭ الدى بولاتىن. ءبارىمىز ورازا ۇستادىق. تىلەك بىرەۋ عانا. بەيمالىم دەرتكە شالدىققان, قىزعالداقتاي قۇلپىرىپ ءوسىپ كەلە جاتىپ, سۋىق ۇرعانداي كۇننەن-كۇنگە سولىپ بارا جاتقان انجەليكانىڭ اجال اۋزىنان امان قالۋى. بۇرىن كىم ورازا ۇستاپ كورگەن. شارتتارىن بىلگەنىمىزشە بۇلجىتپاي ورىنداۋعا تىرىستىق. ءمانى مەن مازمۇنىن ۇعا قويدىم دەپ ايتا الماسام كەرەك, بالامىز عوي. انامىزدىڭ قالاۋى بولعان سوڭ قارسى بولمادىق. الدە كەزدەيسوقتىق, مۇمكىن ءبىزدىڭ جالبارىنۋىمىز جاراتقاننىڭ قۇلاعىنا جەتۋى. ايتەۋىر, ورازانى ورتالاي بەرگەندە انجەليكانىڭ سىرقاتىنان ايىققانى. كادىمگى پىشاقپەن سىلىپ تاستاعانداي. انامنىڭ ەسى شىعىپ كەتتى. كوزىنىڭ جاسى كول بولىپ, جاراتقانعا العىسىن ايتۋمەن بولدى. ءوزىنىڭ پايىمىنىڭ, تاڭداۋىنىڭ دۇرىس بولىپ شىققانىنا ەسى كەتە قۋاندى. انامىز سەنگەن سوڭ, وسى ءبىر عاجايىپ وقيعانى كوزىمىزبەن كورگەن سوڭ تىلمەن ايتىپ جەتكىزگىسىز قۇدىرەتكە ءبىز دە سەندىك. ورازانىڭ قاسيەتى مەن ادام اعزاسىن تازارتۋعا, اعزاسىن عانا ەمەس, جان دۇنيەسىن تاڭنىڭ ءمولدىر شىعىنداي تاپ-تازا ەتۋگە تيگىزەر پايداسىن ەسەيە كەلە ۇقتىم, ءالى دە ۇيرەنۋ ۇستىندەمىن. سودان بەرى نەشە جىل ۇزىلگەن ەمەس. انجەليكا دا ورازاسىن ۇزگەن ەمەس. ەستىپ-بىلگەنىمىزدى ءبىر-بىرىمىزگە ايتىپ وتىرامىز.
– كۇنى بويى ءنار تاتپاي ءجۇرۋ قيىن ەمەس پە؟
– ەڭ باستىسى – ورازانىڭ الدىنداعى نيەت. كۇنى بۇرىن ىشتەي دايىندالىپ, قيىندىعىنا شىدايتىندىعىڭا ءوزىڭدى-ءوزىڭ كامىل سەندىرۋىڭ قاجەت. ارينە بۇل ارادا ەشكىم ورازا ۇستا دەپ قىستاپ جاتقان جوق قوي. جۇرەك قالاۋىڭ, ءوز نيەتىڭ. مىنە, وسىنداي پەيىلدە بولساڭ, بارىنە توزەسىڭ. مەنىڭ بويىمدا سوناۋ بالا كەزىمنەن ەشقانداي قورقىنىش بولعان ەمەس. مۇمكىن جاراتقان يە جار بولعان شىعار, ساناما تازالىق, بويىما قۋات دارىتتى ما ەكەن. ادەتتە ورازاعا بىرەر جۇما قالعاندا ىشكى تۇيسىكتىڭ اسەرىنەن ادام اعزاسىنىڭ ءوزى جاراتقان جۇيرىك ىسپەتتى دايىندالا باستادى. تەك سارەسى مەن اۋىزاشاردا دۇرىس تاماقتانۋىڭ شارت. تابەتىڭ تارتقان تاعامدى عانا تات. مەنىڭ جارىم يۋري يۆانوۆيچ سارەسىنى ءوزى دايىنداپ بەرەدى. ساۋابى مەنىكى دەپ قويادى, – دەيدى ۆەرونيكا الەكساندروۆنا. – قۋاتتى تاعامنىڭ بولعانى دۇرىس. اسىرەسە قازى-قارتا, قۇرت ەزگەن كوجە. كەيبىرەۋلەر ورازا كەزىندە ەڭبەك دەمالىسىن الىپ جاتادى. كۇنىمەن ءنار تاتپاعان سوڭ بويداعى قۋات تا كەميتىن بولار. دەگەنمەن, ورازا دەگەنىمىز تاۋلىك بويى اش ءجۇرۋ ەمەس, ءسان دە ەمەس, جان دۇنيەڭنىڭ تۇلەۋى دەسەم بولار. وسى كەزدە ءومىردىڭ ءمانى مەن ماعىناسىن تۇسىنەسىڭ. تالاي جايعا دەگەن كوزقاراسىڭ وزگەرۋى دە مۇمكىن. ەڭ باستىسى, جانىڭداعى ادامدارعا تۇسىنىستىكپەن, جاناشىرلىقپەن, سۇيىسپەنشىلىكپەن قاراساڭ, جۇك تە جەڭىلدەي بەرمەك. ءسوز اراسىندا كەيبىر جاستاردىڭ ءسان ءۇشىن ۇستايتىندىعىن كورىپ ءجۇرمىز. بۇل مۇلدە قاتە تۇسىنىك. اششىلاۋ ايتسام, ايىپ ەتپەسسىز. الدەبىرەۋلەردىڭ اۋىزاشاردان كەيىن تەمەكى تارتقانىن دا كوردىك. جەلەۋى – اۋىز اشقان سوڭ بولا بەرەدىگە سايادى. بۇل مۇلدە دۇرىس ەمەس قوي. ەگەر جات قىلىعىڭدى قويا الماساڭ, ەشكىم جەلكەلەپ جاتقان جوق. الگىلەردىڭ ادام سۇيمەس قىلىعى جاراتقانمەن ازىلدەسكەن ءتارىزدى بولىپ كورىنەدى كوزىمە.
ۆەرونيكا الەكساندروۆنانىڭ ورازا تۋرالى ايتقان كادىمگى قازاقتىڭ جالپاق تىلىندەگى اسەرلى اڭگىمەسىنەن كەيىن ەس جيا الماي قالدىم. قازاق ءتىلىن قانشالىقتى بىلەتىنىن باجايلاپ سۇراۋدىڭ رەتى كەلدى. ارىپتەسىم ءتىلىنىڭ قاي تىلدە شىققانىن انىق بىلمەيدى ەكەن. الدە قازاق تىلىندە, مۇمكىن ورىس تىلىندە سويلەگەن شىعار. الدە قوس تىلدە قاتار ءتىلى شىقتى ما ەكەن؟ قاراعاندى قالاسىندا ورتا مەكتەپتى بىتىرگەننەن كەيىن ۋنيۆەرسيتەتتىڭ فيلولوگيا فاكۋلتەتىنە وقۋعا تۇسكەن. تامامداعان سوڭ ورىس مەكتەبىندە مۇعالىم بولىپ جۇمىس ىستەدى.
– ابايداي ۇلىسى بار ۇلتتىڭ ءتىلى باي بولۋعا ءتيىستى عوي, – دەيدى ۆەرونيكا الەكساندروۆنا. – زاڭعار جازۋشى مۇحتار اۋەزوۆتىڭ «اباي جولى» رومان-ەپوپەياسىن اۋەلى تۇپنۇسقادان وقىدىم, كەيىن ورىس تىلىندە وقىپ سالىستىردىم. وزگەگە قالاي ەكەنىن كىم ءبىلسىن, وزىمە تۇپنۇسقاسى قاتتى ۇنايدى. قانشا جەردەن شەبەر اۋدارىلسا دا, تەلەگەي-تەڭىز باي ءتىلدىڭ ناقىش-بوياۋىن, ءسوز استارىنداعى ويدى, يشارا مەن ەمەۋرىندى تولايىم تۇگەل بەرۋ, اڭعارتۋ مۇمكىن ەمەس قوي. ۇلت مۋزىكاسى دا كوركەم ءتىلى سياقتى قۇدىرەتتى. ءبىزدىڭ ءۇي مۋزىكانى سۇيەتىن وتباسى ەدى. دەمالىس كۇندەرى قازاق, ورىس, ەۆرەي, نەمىس بالالارى جينالىپ قازاق مۋزىكاسىن تىڭدايتىن ەدىك. اسىرەسە كۇي قۇدىرەتىن. كۇي – ۇلت قازىناسى. تىلسىم تاريحى, زارى مەن مۇڭى, قۋانىشى مەن شاتتىعى, ءسانى مەن سالتاناتى كۇي تىلىندە جاتىر. تەك ءتۇسىنىپ, تۇيسىنە ءبىلۋ كەرەك. قازىر كۇيدى جۇرت ءتۇسىنۋ ءۇشىن تانىمدىق تاعىلىمىن ارتتىرسا دەيمىن. ماسەلەن, تىڭدارمانعا ەڭ الدىمەن كۇيدىڭ ءوزى ەمەس, تاريحى ايتىلسا. قازاق كۇيلەرىنىڭ ءبارى بەلگىلى ءبىر وقيعاعا بايلانىستى قۇرىلعان عوي. ايتپەسە, كوپ جۇرت قازىر ونى قۇيقىلجىعان دىبىس رەتىندە عانا قابىلدايدى. اققۋدىڭ ءۇنىن, تۇلپاردىڭ ءدۇبىرىن اڭعارۋى مۇمكىن, بىراق ول نەگە بايلانىستى, جەتەمىزگە جەتە بەرە مە؟ ال ءان, قازاق ءانى ءوز الدىنا كول-كوسىر دۇنيە. جۇمىستان شارشاپ كەلگەندە قازاق ءۆالسىنىڭ كورولى – ءشامشىنىڭ ءانىن تىڭداعانعا نە جەتسىن؟! ازداپ ايتاتىنىم بار. تىڭدارمان قاۋىم ءۇشىن ەمەس, ءوزىم ءۇشىن, جان دۇنيەم قالاعاندىقتان.
كەيىپكەرىم اس ءمازىرى تۋرالى دا اقتارىلعان. ۇلت تاعامىن كوڭىلى قالايدى. ال ءسىڭلىسى انجەليكا بار مۇشەسىن تۇگەندەپ اس پىسىرگەندە ءدامى ءتىل ۇيىرەدى. ۆەرونيكانىڭ دا وتباسىندا جەرگىلىكتى ۇلتتىڭ جەڭسىك اسىن بابىنا كەلتىرىپ دايىندايتىن ونەرى بار ەكەن.
اسەرلى اڭگىمەدەن سوڭ جان سارايىم كەڭىپ قالعانداي. قۋانىشتىڭ قىزىلدى-جاسىلدى كوبەلەگى كوكشەنىڭ كوگىلدىر اسپانىندا ءساۋىردىڭ اق جاۋىنىنداي جاۋىپ تۇردى. قاپەلىمدە قارىنداس تاپتىم, كادىمگى ءدىنى ءبىر, ءتىلى ءبىر, رۋحتاس, نيەتتەس قارىنداس. ءورىسىڭ كەڭەيگەنگە نە جەتسىن, شىركىن!
كوكشەتاۋ
