قوعام • 15 ءساۋىر، 2021

بالالارعا جاناشىرلىق – بارىمىزگە ورتاق مىندەت

22 رەت كورسەتىلدى

قازىرگى ۋاقىتتا ەلىمىزدە بالالاردى قورعاۋ ءۇشىن قاجەتتى قۇقىقتىق بازا قۇرىلعان. قازاقستان رەسپۋبليكاسى قوسىلعان بۇۇ-نىڭ ماڭىزدى حالىقارالىق قۇقىقتىق قۇجاتتارى ۇلتتىق زاڭنامانىڭ نەگىزىنە الىندى.

«نەكە (ەرلى-زايىپتىلىق) جانە وتباسى تۋرالى» كودەكس، «بالا قۇقىقتارى تۋرالى»، «تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىق پروفيلاكتيكاسى تۋرالى»، «كامەلەتكە تولماعاندار اراسىنداعى قۇقىق بۇزۋشىلىقتاردىڭ پروفيلاكتيكاسى جانە بالالاردىڭ قاداعالاۋسىز جانە پاناسىز قالۋىنىڭ الدىن الۋ تۋرالى» جانە باسقا زاڭدار قابىلداندى.

ۋاكىلەتتى ورگاندار بىرنەشە باعدارلامالىق قۇجات پەن جول كارتالارىن ىسكە اسىرۋدا، ولاردىڭ ماقساتى – بالالاردىڭ ءومىر ءسۇرۋ ساپاسىن قامتاماسىز ەتۋ جانە قۇقىقتارىن مۇلتىكسىز ساقتاۋ.

«نەكە (ەرلى-زايىپتىلىق) جانە وتباسى تۋرالى» كودەكستىڭ تالاپتارىنا سايكەس بالانىڭ قۇقىقتارى مەن زاڭدى مۇددەلەرىن قورعاۋدى بالانىڭ اتا-انالارى نەمەسە باسقا دا زاڭدى وكىلدەرى، ال زاڭنامالىق اكتىلەردە كوزدەلگەن جاعدايلاردا، قورعانشىلىق نەمەسە قامقورشىلىق جونىندەگى فۋنكتسيالاردى جۇزەگە اسىراتىن ورگان، پروكۋرور جانە سوت، سونداي-اق ءوز قۇزىرەتى شەگىندە ىشكى ىستەر ورگاندارى جانە وزگە دە مەملەكەتتىك ورگاندار جۇزەگە اسىرادى.

وسىلايشا، پروكۋراتۋرا دا كامەلەتكە تولماعانداردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋ جونىندەگى جۇمىسقا تارتىلعان مەملەكەتتىك ورگان بولىپ تابىلادى. ءبىز ءۇشىن بۇل باعىت ارقاشان باسىم باعىتتاردىڭ ءبىرى بولىپ قالا بەرەدى. سونىمەن قاتار 2017 جىلى قابىلدانعان «پروكۋراتۋرا تۋرالى» زاڭعا سايكەس پروكۋرورلىق قاداعالاۋدىڭ، ونىڭ ىشىندە كامەلەتكە تولماعانداردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋ سالاسىنداعى شەكتەرى ايقىندالعان.

ەندى پروكۋراتۋرا تەكسەرۋلەردى تەك قاتاڭ بەلگىلەنگەن جاعدايلاردا عانا جۇرگىزەدى، ولاردىڭ ءبىرى فيزيكالىق، پسيحيكالىق جانە باسقا جاعدايلارعا بايلانىستى وزدەرىن قورعاۋدى دەربەس جۇزەگە اسىرا المايتىن ادامداردىڭ قۇقىقتارىن، بوستاندىقتارى مەن زاڭدى مۇددەلەرىن قورعاۋ بولىپ تابىلادى.

ازاماتتاردىڭ مۇنداي ساناتتارىنا جەتىم بالالار، اتا-اناسىنىڭ قامقورلىعىنسىز قالعان بالالار، كەمتار بالالار، ومىرلىك قيىن جاعدايدا جۇرگەن بالالار، سونداي-اق ارناۋلى ءبىلىم بەرۋ ۇيىمدارىنداعى، ەرەكشە رەجىمدە ۇستايتىن ءبىلىم بەرۋ ۇيىمدارىنداعى، كامەلەتكە تولماعانداردى بەيىمدەۋ ورتالىقتارىنداعى، تاربيەلەۋدىڭ، وقىتۋدىڭ جانە الەۋمەتتىك وڭالتۋدىڭ ەرەكشە جاعدايلارىن قامتاماسىز ەتەتىن وقۋ-تاربيە مەكەمەلەرىندەگى بالالار جاتادى. كوبىنەسە بۇل بالالار وزدەرىن ءوز قۇقىقتارىنا قول سۇعۋدان قورعاي المايدى. مىسالى، تەك الماتى قالاسىندا عانا پروكۋرورلار كوممۋنالدىق تۇرعىن ءۇي قورىنان تۇرعىن ءۇي الۋعا مۇقتاج رەتىندە ەسەپكە قويىلماعان قامقورلىقتاعى جانە پاتروناتتىق تاربيەدەگى 48 جەتىم بالانى انىقتادى. پروكۋروردىڭ تالاپ ەتۋى بويىنشا ولاردىڭ بارلىعى ەسەپكە قويىلدى. بۇل ولاردىڭ كامەلەتتىك جاسقا تولعاندا كەزەك تارتىبىندە تۇرعىن ءۇي الۋعا ۇمىتكەر بولۋىنا مۇمكىندىك بەردى.

تۇركىستان وبلىسىندا قامقورلىققا الىنعان 160 بالاعا وسى جىلدىڭ قاڭتار ايىندا 4،6 ملن تەڭگە كولەمىندە جاردەماقى تولەنبەگەن. پروكۋراتۋرا ورگاندارى ارالاسقاننان كەيىن بارلىق بالاعا اقشالاي قاراجات تولەندى.

2020 جىلى پروكۋراتۋرا ورگاندارى جەتىم بالالار مەن اتا-اناسىنىڭ قامقورلىعىنسىز قالعان بالالارعا ارنالعان 98 مەكەمەدە تەكسەرۋ جۇرگىزدى (ەلىمىزدە بارلىعى 140 وسىنداي ۇيىم بار). وقۋشىلارعا بولىنەتىن جاردەماقىنى ۇرلاۋ، ءبىلىم بەرۋدىڭ رۇقسات ەتىلمەگەن ادىستەرىن قولدانۋ، ولاردىڭ مۇلكىن زاڭسىز يەلىكتەن شىعارۋ، قاراجاتتى ماقساتسىز پايدالانۋ جانە باسقا دا كوپتەگەن بۇزۋشىلىق انىقتالدى.

پاۆلودار وبلىسىندا وبلىستىق پسيحونەۆرولوگيالىق ارنايى الەۋمەتتىك قىزمەت كورسەتۋ ورتالىعىنىڭ سانيتارلارى مەن تاربيەشىلەرى تاربيەلەنۋشىلەرگە فيزيكالىق ىقپال ەتۋ شارالارىن قولدانعان. بۇگىندە 17 ايىپتاۋ ۇكىمى شىعارىلدى، كىنالىلەردىڭ بارلىعى سوتتالدى. سونداي-اق سوت ولارعا بالالاردى تاربيەلەۋگە جانە ولارعا كۇتىم جاساۋعا بايلانىستى لاۋازىمداردى اتقارۋعا تىيىم سالدى.

جامبىل وبلىسىندا جاسوسپىرىمدەر ءۇيىنىڭ 5 تاربيەلەنۋشىسىنىڭ 7،5 ملن تەڭگە سوماسىنداعى اقشالاي قاراجاتىن وسى مەكەمەنىڭ بۇرىنعى تاربيەلەنۋشىلەرىنىڭ ءبىرى الداۋ جولىمەن الىپ قويعان. الاياقتىق فاكتىسى بويىنشا قىلمىستىق ءىس سوتتا قارالۋدا. وسىنداي بۇزۋشىلىقتاردىڭ تارالۋىن ەسكەرە وتىرىپ، سونداي-اق قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى بالا قۇقىقتارى جونىندەگى ۋاكىل ا. سايننىڭ ءوتىنىشىن نازارعا الا وتىرىپ، باس پروكۋراتۋرا مۇنداي تەكسەرۋلەردى جىل سايىن جۇرگىزەتىن بولادى.

بالالارعا قاتىستى زورلىق-زومبىلىقتىڭ الدىن الۋعا جانە وعان قارسى كۇرەسكە ەرەكشە نازار اۋدارىلادى. مۇنداي قىلمىستاردىڭ ۇلعايۋى بايقالادى. وتكەن جىلدىڭ سوڭىندا، پرەزيدەنتتىڭ 2020 جىلعى 1 قىركۇيەكتەگى جولداۋىندا بەرىلگەن تاپسىرمانى ىسكە اسىرۋ شەڭبەرىندە كامەلەتكە تولماعانداردىڭ جىنىستىق تيىسپەۋشىلىگىنە قارسى قىلمىستار جاساعانى ءۇشىن جاۋاپكەرشىلىكتى كۇشەيتۋدى، ونىڭ ىشىندە شارتتى تۇردە مەرزىمىنەن بۇرىن بوساتۋعا تىيىم سالۋدى بەلگىلەي وتىرىپ، قاۋىپسىزدىگى بارىنشا جوعارى مەكەمەلەردە جازاسىن وتەۋدى كوزدەيتىن زاڭنامالىق تۇزەتۋلەر ازىرلەندى.

زاڭنامالىق وزگەرىستەرمەن قاتار، كامەلەتكە تولماعاندارعا قاتىستى سەكسۋالدىق زورلىق-زومبىلىقتىڭ الدىن الۋعا جانە وعان جول بەرمەۋگە جانە جازانىڭ بۇلتارتپاستىعىن قامتاماسىز ەتۋگە باعىتتالعان بىرقاتار ۇيىمداستىرۋشىلىق شارا قابىلداندى. مىسالى، پروكۋراتۋرا ورگاندارى بالالارعا قاتىستى زورلىق-زومبىلىق قىلمىسى تۋرالى ءاربىر ىسكە ەرەكشە قاداعالاۋ ەنگىزدى.

ەندى پروكۋرورلار تەرگەۋدى قاداعالاۋدى عانا ەمەس، جابىرلەنۋشىلەرگە الەۋمەتتىك جانە پسيحولوگيالىق كومەك ماسەلەلەرىنە دە ەرەكشە نازار اۋدارادى. سونىمەن بىرگە سالعىرتتىعىنا بايلانىستى بالالاردىڭ قىلمىس قۇربانى بولۋىنا جول بەرگەن الەۋمەتتىك جانە قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ ارەكەتسىزدىگىنە قۇقىقتىق باعا بەرىلەدى.

2020 جىلدىڭ باسىنان بالالارعا قاتىستى زورلىق-زومبىلىق بەلگىلەرى تۋرالى حابارلاماۋ فاكتىلەرى بويىنشا 16 تەرگەپ-تەكسەرۋ باستالدى. بالالارعا قاتىستى قىلمىستارمەن كۇرەس ماسەلەسىنىڭ ماڭىزدىلىعىن ەسكەرە وتىرىپ، 2021 جىلعى ناۋرىزدا باس پروكۋرور كامەلەتكە تولماعاندار اراسىنداعى قۇقىق بۇزۋشىلىقتاردىڭ، ولاردىڭ جىنىستىق تيىسپەۋشىلىگىنە قول سۇعۋشىلىقتىڭ پروفيلاكتيكاسى جانە سۋيتسيدتىك مىنەز-ق ۇلىقتى ەسكەرتۋ ماسەلەلەرى بويىنشا ۇيلەستىرۋ كەڭەسىنىڭ وتىرىسىن وتكىزدى. ونىڭ ناتيجەلەرى بويىنشا ۋاكىلەتتى مينيسترلىكتەرگە كامەلەتكە تولماعاندارعا قارسى جانە ولار جاساعان قىلمىستىڭ الدىن الۋ بويىنشا ۆەدومستۆوارالىق ءوزارا ءىس-قيمىلدى جانداندىرۋعا جانە كۇشەيتۋگە باعىتتالعان بىرقاتار ماسەلەنى پىسىقتاۋ تاپسىرىلدى. «كامەلەتكە تولماعاندار اراسىنداعى قۇقىق بۇزۋشىلىقتاردىڭ پروفيلاكتيكاسى مەن بالالاردىڭ قاداعالاۋسىز جانە پاناسىز قالۋىنىڭ الدىن الۋ تۋرالى» زاڭدى ءتيىمدى ىسكە اسىرۋدى قامتاماسىز ەتۋ، ۋاقتىلى انىقتاۋ جانە الدىن الۋ شارالارىن قابىلداۋ ءۇشىن جۇمىس ادىستەرىن جەتىلدىرۋ ۇسىنىلدى.

كامەلەتكە تولماعان بالالاردى ەسەپكە الۋ جانە ولارمەن جۇمىس ىستەۋ ءۇشىن بىرىڭعاي ينتەگراتسيالانعان اناليتيكالىق دەرەكتەر بازاسىن قۇرۋ جانە قۇقىق بۇزۋشىلىقتاردى بولجاۋدىڭ اۆتوماتتاندىرىلعان باعدارلاماسىن ەنگىزۋ ماسەلەلەرىن زەردەلەۋ تاپسىرىلدى. وبلىستاردىڭ، نۇر-سۇلتان، الماتى جانە شىمكەنت قالالارىنىڭ اكىمدەرىنە قۇقىق بۇزۋشىلىقتاردىڭ الدىن الۋ جونىندەگى ۆەدومستۆوارالىق كوميسسيالاردىڭ جۇمىسىن جانداندىرۋ جانە حالىقتىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق پرو-
بلەمالارىن (جۇمىسقا ورنالاستىرۋ، تۇرعىن ۇيمەن قامتاماسىز ەتۋ جانە ت.ب.) كەشەندى شەشە وتىرىپ، وڭىرلىك ۇيلەستىرۋ كەڭەستەرىندە ازىرلەنگەن شارالاردى باسشىلىققا الۋ ۇسىنىلدى.

بۇدان بولەك، پروكۋراتۋرا ورگاندارى تۇراقتى نەگىزدە بالالاردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋ ءۇشىن ماڭىزدى ماسەلەلەردى تالدايدى. مىسالى، بىلتىر ءبىز قازاقستاندا بالا اسىراپ الۋ پروتسەسىنە تالداۋ جۇرگىزدىك. كوپتەگەن بۇزۋشىلىق انىقتالدى، مىسالى: ادامداردى «اسىراپ الۋشىلاردىڭ قارا تىزىمىنە» ەنگىزبەۋ، بالالاردى كامەلەتكە تولماعاندارعا قاتىستى قىلمىستارى ءۇشىن سوتتالعان ادامدارعا قامقورشىلىققا بەرۋ جانە باسقا دا ورەسكەل بۇزۋشىلىقتار. سونداي-اق كوللەدجدەردىڭ، نەگىزىنەن، كامەلەتكە تولماعان ستۋدەنتتەرىنە ساباقتى وتكىزىپ العاندارى ءۇشىن اسەر ەتۋ شارالارىن تالدادى. ەلىمىزدىڭ كوپتەگەن ايماعىندا كوللەدجدەر اتا-انالارى مەن قامقورشىلارى ارقىلى ستۋدەنتتەردىڭ ساباققا قاتىسۋىنا اسەر ەتۋدىڭ ورنىنا، ولارعا ايىپپۇل سالعانى بەلگىلى بولدى.

مۇنداي شارالارعا بارلىعى 7 مىڭنان استام ستۋدەنت تارتىلعان. پروكۋراتۋرا ورگاندارىنىڭ ارالاسۋىنان كەيىن بۇل زاڭسىز تاجىريبە توقتاتىلىپ، 29 لاۋازىمدى ادام جاۋاپكەرشىلىككە تارتىلدى. ستۋدەنتتەرگە 28،6 ملن تەڭگە قايتارىلدى. ايىپپۇلداردى قايتارۋ جالعاسۋدا.

بيىل قاراعاندى وبلىسىندا پروكۋرورلار مەكتەپكە دەيىنگى تاربيەنى جان باسىنا شاققانداعى نورماتيۆتىك قارجىلاندىرۋ ادىستەمەسىنىڭ دۇرىس قولدانىلماعانىن، سونىڭ سالدارىنان مەملەكەتتىك ءبىلىم بەرۋ تاپسىرىسىنىڭ سوماسى 8،3 ملن تەڭگەگە ازايعانىن انىقتادى. پروكۋراتۋرانىڭ قاداعالاۋ اكتىسى بويىنشا بۇل سايكەسسىزدىك جويىلدى.

قىزىلوردا وبلىسىنىڭ پروكۋراتۋراسى 2021 جىلدىڭ ءى توقسانىندا ءبىلىم ساپاسىن تالداۋ بارىسىندا قىزىلوردا قالاسىنىڭ 6 مەكتەبىندە 14 پەداگوگ جالعان ديپلومدارمەن جۇمىس ىستەگەنىن انىقتادى. وبلىس پروكۋراتۋراسى وسى فاكتىلەر بويىنشا قىلمىستىق ءىس قوزعادى. پوليتسيا دەپارتامەنتى سوتقا دەيىنگى تەرگەپ-تەكسەرۋ جۇرگىزۋدە.

بالالاردىڭ قاۋىپسىزدىگى ماسەلەلەرىنە بايلانىستى، سونداي-اق ولاردىڭ پسيحيكاسى مەن مىنەز-قۇلقىنا تەرىس اسەر ەتەتىن بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىنداعى (ونىڭ ىشىندە الەۋمەتتىك جەلىلەردەگى) حابارلامالار مەن جاريالانىمدار تۇراقتى نەگىزدە تالدانادى. ولار بويىنشا ءتيىستى دەن قويۋ شارالارى قولدانىلادى.

2020 جىلى جانە 2021 جىلدىڭ ءى توقسانىندا كامەلەتكە تولماعانداردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋ سالاسىنداعى پروكۋرورلىق قاداعالاۋ اكتىلەرى بويىنشا تارتىپتىك جاۋاپتىلىققا بارلىعى 2،5 مىڭنان استام ادام، اكىمشىلىك جاۋاپتىلىققا 220-دان استام ادام تارتىلدى. بۇلار – اكىمدىكتەردىڭ قىزمەتكەرلەرى، ءبىلىم بەرۋ جانە ينتەرنات مەكەمەلەرىنىڭ باسشىلارى، پەداگوگتەرى، تاربيەشىلەرى مەن دارىگەرلەرى.

2021 جىلعى ناۋرىزدا باس پروكۋراتۋرا ۇكىمەتكە قاداعالاۋ اكتىسىن ەنگىزدى، وندا بالالاردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋ سالاسىندا انىقتالعان بارلىق پروبلەمالىق ماسەلەلەر مەن بۇزۋشىلىقتار، سونداي-اق ولاردى جويۋ جونىندەگى ۇسىنىستار كورسەتىلگەن. بۇل جۇمىس باسىم باعىت بولىپ تابىلادى جانە پروكۋراتۋرا بالالاردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋدى قامتاماسىز ەتۋدى جالعاستىرا بەرەدى.

 

بولات دەمباەۆ،

قازاقستان رەسپۋبليكاسى باس پروكۋرورىنىڭ ورىنباسارى

 

سوڭعى جاڭالىقتار

ۇقساس جاڭالىقتار