ءبىلىم • 15 ءساۋىر، 2021

سىرداريا ساعاسىنداعى سۇلۋ مەكەن

196 رەت كورسەتىلدى

قويناۋى تۇنعان تاريح قازاق دالاسىنىڭ تاۋ مەن تاسى، وزەن-كولى، سىلدىراپ اققان بۇلاعى – وتكەن كۇندەر شەجىرەسىنىڭ كۋاگەرلەرى. ولارعا ءتىل بىتسە، قازاق ەلىنىڭ باسىنان كەشكەندەرىن، كورگەندەرىن ايتۋعا ۋاقىت جەتپەس پە ەدى؟!

 

دەمالىس كەزىندە ەلگە بار­عان ساپارىمدا ەتەگى نۇراتا تاۋ­لارى­­­نا دەيىن سوزىلىپ جاتقان ءمىر­­زا­شول تاريحىنا قاتىستى كوپ­­تە­گەن اڭىز­عا بەرگىسىز دەرەكتى اڭگى­مە­لەر­دى قازىنالى قارتتاردان ەستىپ، كوكەي­گە ءتۇيىپ قايتقانمىن. وسى جىلى اقپان ايىنىڭ سوڭىندا ەل گا­زەتى Egemen Qazaqstannyń گۇل­­بار­­شىن ايتجانبايقىزىنىڭ «ۇتىر­توبە قالاسى ارحەولوگيالىق كار­­­تاعا ەنگىزىلسە...» دەگەن ماقالا­سىن وقىپ، جازداعى ءىسساپاردىڭ ادە­­مى اسەرى ەسكە ورالدى. تۇسىنىكتى بولۋى ءۇشىن، تارقاتىڭقىراپ ايتايىن.

وڭتۇستىكتەگى جەر جانناتى سانالاتىن جەتىسايدا ورنالاسقان 23 جىلدىق تاريحى بار مەملەكەتتىك ەمەس جوعارى وقۋ ورنى – «سىر­داريا» ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ عالىم­دارى مەن ستۋدەنتتەرىنىڭ عىلى­مي جەتىس­تىگى بولىپ سانا­لا­­تىن ارحەو­لوگيالىق قازبا جۇمىس­تارى با­رىسىندا تابىلعان كونە ەسكەرت­كىشتەردەن قۇرالعان مۋزەي ىشىندەگى ەكسپوناتتار ادامدى ەرىكسىز ەرتە داۋىرلەرگە ساپار شەك­­كىزەدى. ۋنيۆەرسيتەتتىڭ باستى رۋ­­ح­ا­ني بايلىعى بولىپ تابىلا­تىن، ۇلتتىق قۇندىلىقتاردى تا­ري­­حي مازمۇندا جيناقتاعان بۇل مۋزەيدىڭ 2016 جىلى تۇركىس­تان وبلىسىنىڭ تۋريستىك مارشرۋ­تى­نا ەنگەنى – ۇجىم ءۇشىن ۇلكەن مارت­ەبە. ەتكەن ەڭبەك پەن توگىلگەن تەر­دىڭ جەمىسى. وسى مۋزەيگە جەتى­ساي قالاسىنان 30 شاقىرىم سول­تۇس­تىك-شىعىستا ورنالاسقان ورتا­عا­سىر­لىق ۇتىرلى (ۇتىرتوبە) قالا­­سى­نان تابىلعان قۇندى دۇ­نيە­­لەردىڭ مۋزەيگە كەلۋىنىڭ ءوزى ءبىر تاريح.

«سىرداريا» ۋنيۆەرسيتەتى­نىڭ تاريح­شى عالىمدارى مەن ستۋدەنت­تەرىنە دەيىن ۇتىرلى (ۇتىرتوبە) قالاسىن قازاقستان ارحەولوگ­تەرى زەرتتەمەگەنگە ۇقسايدى. ونىڭ باس­تى سەبەبى – ءبىز ءسوز ەتىپ وتىرعان ءمىر­زاشول ءوڭىرى، ونىڭ ۇلكەن ءبىر بو­لى­گى سانالاتىن ماقتاارال اۋدانى 1963-1971 جىلدارى وزبەكستان رەسپۋبليكاسىنا تيەسىلى بولعان. وسى سەبەپتەن بولسا كەرەك، اتال­عان تاريحي مەكەن 1960 جىلدارى جۇر­­گىزىلگەن شاردارا ارحەولو­­گيا­لىق ەكسپەديتسياسىنىڭ زەرت­تەۋ ايا­­سى­نان تىس قالىپتى. تاريحي زەرت­­تەۋ ەڭبەكتەرىنە سۇيەنسەك، بۇل ور­تا­­عاسىرلىق قالا بۇرىن «قازاق سوۆەت ەنتسيكلوپەدياسىنان» باس­تاپ باسقا دا ىرگەلى باسىلىمدارعا كىرمەگەن.

1

ۇتىرتوبەنى العاش زەرتتەگەندەر قاتارىندا وزبەكستان ارحەولوگتەرى اتالادى. 2004 جىلى «سىر­داريا» ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ س.ن.اپاشەۆا، م.ب.مەيىربەكوۆ باستاعان «تاريح» كافەدراسىنىڭ پروفەسسور-وقىتۋشىلارى ەلىمىزدە العاش بولىپ ۇتىرلى (ۇتىرتوبە) قالاسىنا ارحەولوگيالىق زەرتتەۋ جۇمىستارىن ۇيىمداستىرادى. وسى جىلى ۋنيۆەرسيتەتتىڭ قار­جى­لاندىرۋىمەن تاريح عىلىم­دارى­نىڭ كانديداتى، دوتسەنت، بەلگىلى ارحەولوگ م.قاسەنوۆ جەتەك­شىلىك ەتكەن «سىرداريا» ار­حەول­وگيالىق ەكس­پەديتسياسى زەرت­­تەۋ جۇمىس­تارىن جۇرگىزە باس­تايدى. ودان كەيىن دە 2009، 2010، 2014، 2015، 2016 جىلدارى «ارحەولوگ» حالىق­ارالىق عىلى­مي-زەرتتەۋ ورتالى­عى» جاۋاپ­كەر­­شى­لىگى شەكتەۋلى سەرىك­تەستىگىنىڭ دي­رەك­تورى، ت.ع.د.، پروفەسسور م.ەلەۋوۆ باستاعان توپپەن بىرلەسە «سىر­داريا» ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پرو­­فەس­سور-وقى­تۋشىلارى مەن ستۋ­دەنت­تەرىنەن قۇرالعان ء«مىر­زاشول» ارحەولوگيالىق ەكسپەديتسيا­سى ور­تا­عاسىرلىق ۇتىرلى ء(ۇتىرلى) قا­لا­­سىنا ارحەولوگيالىق زەرت­تەۋ جۇمىستارىن اسقان قىزىعۋ­شى­لىقپەن جۇرگىزەدى. ۋنيۆەرسيتەت­كە العاش جولىمىز تۇسكەن 2018 جىلى سول زەرتتەۋ جۇمىستارى كەزىن­دە تابىلعان كونە دۇنيەلەر­دەن قۇرالعان مۋزەي ەكسپونات­تارى ءبىزدى قىزىقتىردى. گ.ايت­جان­باي­­قىزىنىڭ باس باسىلىم­داعى ما­­قا­لاسى ايماقتاعى جەكە­مەن­­شىك جوعارى وقۋ ورنى – «سىر­دا­ريا» ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ قارجى­لان­دى­رۋى­مەن بۇگىنگە دەيىن جۇر­گىزىلىپ كەلە جاتقان تەڭىزدىڭ تامشىسىنداي بولسا دا وتاندىق ارحەولوگيا عىلىمىنا قوسىلىپ وتىرعان ول­شەۋ­سىز ەڭبەكتى ەسكە ءتۇسىردى. ۇتىر­لى (ۇتىرتوبە) قالاسىنا جۇر­گىزىل­گەن ارحەولوگيالىق قازبا­لار نا­تي­جەسىندە قالا قۇرىلىس­تارى، ونداعى بولمەلەر اشىلىپ، باعا جەتپەس تاريحي جادىگەرلەر تابىلعان.

1

قالانىڭ ەجەلگى اتى جازبا دەرەكتەردە كەزدەسپەيدى. ءبىر قىزىعى، سىرداريا وزەنىنىڭ بويىندا وسى ۇتىر­توبەگە ۇقساس ورتاعاسىرلىق 40 قا­لانىڭ ورنى بار دەگەن دەرەك بار ەكەن. ۇتىرتوبە سول قىرىق قالا­نىڭ ءبىرى ەكەن. جەرگىلىكتى حا­لىق ۇتىرلى قالاسىنىڭ اتاۋىن ءۇتىرلى نەمەسە ۇتىرلىتوبە، ۇتىر­توبە دەپ تە اتايدى. ءۇتىرلى اتانۋى «ۇتىرلى» دەگەن سوزدەن شىعۋى مۇمكىن دەگەن بولجام بار. ۇتىرلى قازاق تىلىندە ۇتىمدى، ۇتقىر، قولايلى دەگەن ماعىنانى بىلدىرەدى. بۇل قالانىڭ تىرشىلىككە جايلى، توعىز جولدىڭ تورابىندا، قولايلى جەرگە ورنالاسۋىنان شىعۋى دا مۇمكىن. ال ۇتىرلىتوبە، ۇتىرتوبە اتانۋىنا كەلسەك، قازىرگى كەزدە قالانىڭ ءپىشىنى ء«ۇتىر بەل­گىسىنە» ۇقساس بولعاندىقتان، جەر­گىلىكتى حالىق وسىلاي اتاعان دەي­دى. قالانىڭ سىرتقى كولەمىن سۋ شايىپ كەتكەن. سوندىقتان ونىڭ بۇرىنعى ءپىشىنى بەلگىسىز. جەر­گىلىكتى تۇرعىنداردىڭ ايتۋىنشا، وتكەن عاسىردىڭ 60-جىلدارى سالىنعان شاردارا سۋ قويماسى سۋىنىڭ كوتەرىلۋىنەن قالانى سۋ باسا باستاعان. قازىرگى كەزدە قالا ءۇستىن قامىس پەن جىڭعىل باسىپ كەتكەن. عالىمدار قالانىڭ ما­دەني قاباتىن 1-2 مەترگە دەيىن سۋ شايىپ، كولەمى جىلدان-جىلعا كىشى­رەيۋدە، ەگەر وسىلاي جالعاسا بەر­سە، 10-15 جىلدان كەيىن قالا تە­گىس جويىلۋى مۇمكىن ەكەنىن ايتا­دى. دەمەك قالا اپاتتىق جاع­داي­دا. قالانىڭ قازىرگى قالپىن ساق­تاۋ ءۇشىن مەملەكەت تاراپىنان قول­داۋ كەرەك-اق. ءتيىستى مەكەمەلەر­دەن جاۋاپ كۇتەمىز.

«تىلەگەنى الدىنان ىزدەمەي-اق تا­بىل­عان» دامىعان ءححى عا­سىر­د­ا اق­پاراتتاردى ينتەرنەت كومە­گىمەن كەز كەلگەن ۋاقىتتا قالا­عان جەرىڭىزدە وتىرىپ-اق بىلە بەرەسىز. ءبىز دە استانادا وتىرىپ، وسى ماقالادا ءسوز بولعان ما­سە­لەلەردى تولىعىراق بىلمەك نيەت­پەن عالامتورعا ۇڭىلدىك. ال­دى­مەن شىققانى «سىرداريا» ۋني­ۆەر­سيتەتىنىڭ سايتى بولدى. مۇندا ءبىز ءسوز ەتىپ وتىرعان تاقى­رىپ­قا قاتىستى مالىمەتتەر تولىق ورنالاستىرىلعان ەكەن. تەك بۇل عانا ەمەس، ۋنيۆەرسيتەت ميسسياسى، تاريحى، باعىت-باعدارى، ماقساتى، جەت­كەن جەتىستىكتەرى مەن تابىس­تارى، بارلىعى مازمۇندى بايان­­دالىپتى. ءبارىن دە كوزبەن كو­رىپ، سانامىزعا توقىعان سوڭ با، سايت­تاعى مالىمەتتەر كوز الدىمىزدا كارتينا بولىپ وتە بەردى. جاڭا زامانعا ساي جابدىقتالعان جاڭا وقۋ عيماراتتارى مەن ستۋدەنتتەر ءۇيى، مول كىتاپحانا قورى، سپورت زالدارى مەن اسحانالارى، ءتۇر­لى ۇيىرمە مەن زەرتحانا، تىگىن، اعاش، تەمىر شەبەرحانالارى، «الما­تى­دا نۇرعيسا، جەتىسايدا ءبورى يسا» اتالعان اتاقتى مۋزىكانت، كۇيشى ب.يسا قۇرعان ۇلت-اس­پاپ­تار وركەسترى – بارلىعى دا ستۋ­دەنتتىڭ تەرەڭ ءبىلىم الۋى ءۇشىن جا­سالعان. ۋنيۆەرسيتەتتىڭ ماتەريالدىق-تەحنيكالىق بازاسى، عىلىمي الەۋەتى، كىتاپ قورى، اقپاراتتىق-تەحنيكالىق قۇ­رال­دارى مەن ەلەكتروندى كىتاپ­حانا قورى بويىنشا ۇلتتىق جانە مەم­لەكەتتىك جوعارى وقۋ ورىندارىنان كەم تۇسپەيدى. ۋنيۆەرسيتەت ۇجى­مىنىڭ تىڭعىلىقتى جۇمىسى كورىنىپ-اق تۇر. وكىنىشكە قاراي، اتالعان ۋنيۆەرسيتەتكە قاتىس­تى سىني پىكىرلەر دە ۇشىراسادى. جاسىراتىنى جوق، ەلىمىزدە جەكە­مەنشىك جوعارى وقۋ ورىندارىنا دەگەن كوزقاراس ەكى ءتۇرلى: ءبىرى جاق­تاسا، ەكىنشىسى سىنعا نە­گىز­دەل­گەن. وركەنيەتتى ەلدەردە با­سە­كە­لەس­تىككە يە جوعارى وقۋ ورىن­دارىنىڭ كوبىن جەكەمەنشىك ءبىلىم وردالارىنىڭ قۇرايتىنىن ەسكەرسەك، وقۋ ورىندارىن باعالاۋدا ونىڭ ساپالى ءبىلىم بەرۋدەگى مۇم­كىن­دىكتەرى مەن ستۋدەنتتەرگە جاساپ وتىرعان جاعدايىن ەسكەرۋ قاجەت.

پرەزيدەنت قازاقستان حالقى­نا العاشقى جولداۋىندا ەلىمىز­دەگى ۋنيۆەرسيتەتتەر سانىن قىس­قارتۋ كەرەكتىگىن اتاپ وتكەنى جانە سول كەزدىڭ وزىندە ءبىلىم سالا­سى­­نىڭ ساراپشىلارى اراسىندا ۋني­­ۆەر­سيتەتتەردى قىسقارتۋ جۇ­مى­سى الدىمەن جەكەمەنشىك جوو-لار­دان باستالاتىنى تۋرالى بول­جام ايتىلعان ەدى. بول­جام شىن­دىققا اينالدى. سالا مي­­نيستر­لىگى ساپاسىز جوعارى وقۋ ورىن­دارىن تەكسەرۋدى باس­تاپ، وسى ۋاقىتقا دەيىن بىرنەشە جوعا­رى وقۋ ورىن­دارىنىڭ ليتسەنزيا­سىن توق­تات­سا، بىرنەشەۋىن جاۋىپ تا ۇلگەر­دى. كەيبىرى قايتا اشىل­­دى. سەبەبى پرەزيدەنت اتاپ وت­­كەن­دەي، كەيبىر جوعارى وقۋ ورىن­­دارى­نىڭ جارتىسى عانا ءوز تۇ­­لەك­­تەرىن جۇ­مىس­پەن قامتۋ جا­عى­­نان 60 پا­يىز­دىق كورسەتكىشكە قول جەتكىزگەن. سون­داي-اق مەم­لەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ ۇلتتىق قوعام­­دىق سەنىم كەڭەسىنىڭ ءۇشىنشى وتى­­رى­­سىندا بۇگىنگى جاڭا احۋال ءبى­لىم جانە عىلىم جۇيەسىن تۇ­بە­­گەي­لى رەفورمالاۋدى تالاپ ەتىپ وتىر­­عانىن ايتقان. مۇنىڭ بارلى­عىن تولىعىمەن قۋاتتاپ، قولدايمىز.

پرەزيدەنتتىڭ وسى العاشقى جول­داۋىن ەلىمىزدەگى جوعارى وقۋ ورىن­دارىنىڭ اراسىندا العاش بولىپ تالقىلاپ، كەڭ كولەمدە حالىقارالىق عىلىمي-پراكتيكالىق كونفەرەنتسيا وتكىزىپ، ۇندەۋ جولداعان دا، مەملەكەت باسشىسىنا حات جازعان دا وسى «سىرداريا» ۋنيۆەرسيتەتى بولاتىن. Egemen Qazaqstan گازەتىندە جاريالانعان سول ۇندەۋدە: «بيلىك پەن حالىق اراسىنداعى التىن كوپىرگە اينالعان بۇل قۇجات – تاۋەلسىز قازاق ەلىنىڭ كەمەلدى كە­لە­­شەككە دەگەن كوركەم سەنىمى. قا­سيەتتى جيدەلىبايسىندا، ءمىر­زا­شولدىڭ تورىندە، التىن ال­قاپ­تى ماقتانىڭ وتانى ماقتا­ارال­دا، جارتىعاسىرلىق مەرەي­تويىن تويلاعالى وتىرعان جەتى­ساي قالاسىندا ورنالاسقان «سىر­داريا» ۋنيۆەرسيتەتى زاماناۋي سۇرا­نىس­­قا يە، باسەكەلەستىككە قابى­­لەتتى، جوعارى بىلىكتى ماماندار دايار­لايدى. بۇل وقۋ ورداسى – كۇن­گەيلىك جاستاردىڭ ءبىلىم كۇم­بەزى. ال جاستار – قوعامنىڭ قوزعاۋ­شى كۇشى، ەلدىڭ تىرەگى، مەملە­كەتتىڭ ەڭ بەلسەندى بولىگى. «سىر­داريا» ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پرو­فەسس­ور-وقىتۋشىلارى مەن ست­ۋدەنت­تەرى سىزدەردى جولداۋدى قول­­داۋعا جانە بەلگىلەنگەن مىن­دەت­تەر مەن ءىس-شارالاردى بىرلەسە اتقارۋعا شاقىرادى! ۇلى دالا­نىڭ جاڭعىرۋ مەن جاڭارۋ جو­لىن­داعى جاڭا بەلەستەردى بىرگە باعىن­دىرايىق!» دەلىنگەن. مەم­لە­كەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆقا جولدانعان حات ما­تىنىندە ءبىلىم-عىلىم ىز­دە­گەن جەتىساي، ماقتاارال اۋداندارىنىڭ جاستارى مەن وزبەكستانداعى قانداس باۋىرلاردى جاڭا ومىرگە جەتەلەۋدە «سىر­داريا» ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ۇجىمى پرەزيدەنتتىڭ ساياساتىن باس­شى­لىققا الاتىنىن اتاپ كور­سەتكەن. تاريحى وتكەن عاسىردىڭ سوڭىنان، ناقتى ايتار بولساق 1998 جىلى 27 شىلدەدەن باستالاتىن «سىرداريا» ۋنيۆەرسيتەتى – بۇرىنعى دا، قازىر­گى دە وبلىس ورتالىعىنان الىستا ورنالاسقانىنا قاراماستان، وزبەك­ستان مەملەكەتىمەن شەكارا­لاس جاتقان شالعايداعى ءمىر­زاشول ءوڭىرىن وركەنيەتتى، مادە­نيەت­تى ايماققا اينالدىرىپ وتىر­عان ىرگەلى وقۋ ورداسى.

بۇگىنگە باعا بەرۋ ءۇشىن وتكەنگە كوز جۇگىرتكەن ارتىق بول­ماس. وسى­دان 150 جىل بۇرىن قازاق­تىڭ جارىق جۇلدىزى شوقان ءۋالي­حانوۆتان قالعان «حالىقتىڭ كەمە­لىنە كەلىپ وركەندەپ ءوسۋى ءۇشىن ەڭ الدىمەن ازاتتىق پەن ءبىلىم قاجەت» دەگەن ناقىل ءسوزدىڭ اقي­­قاتىنا قازىرگى تاڭدا كوزىمىز جە­تىپ وتىر. وتكەن عاسىردىڭ سوڭ­عى ونجىلدىعىندا ەلىمىزدەگى جوعا­­رى ءبىلىم بەرۋ سالاسىندا ۇل­­كەن وزگەرىستەر ورىن العانى بەل­گىلى. ونى، ارينە، تاۋەلسىزدىك الۋى­­مىز­­بەن بايلانىستىرامىز. ءبىلىم، مادەنيەت جانە دەنساۋلىق ساق­تاۋ مي­نيسترلىگى 1998 جىلى 27 شىل­دە­دە مەملەكەتتىك ەمەس «سىر­داريا» ۋنيۆەرسيتەتىن قۇرۋدى ۇي­عا­راد­ى. ارينە، شەشىم قا­بىل­داۋ دا، ماق­ساتقا جەتۋ دە وڭاي­عا سوق­پاعانى انىق. ءتۇرلى كە­دەر­گى­لەر مەن قيىندىقتاردى ارىپ­تەس­­­­تەر­مەن ەڭسەرە بىلگەن ۇجىم بۇ­­گىن­­­گە دەيىن ءبىلىم سالاسىندا وزىق قىزمەت اتقارىپ كەلەدى. سول ءولىارا شاقتاعى بىلىمگە قۇشتار جا­س­­تار­دىڭ جانارىنداعى ۇمىت­تەن بۇر­­شىك جارعان سەنىم بۇگىندە سايا­لى بايتەرەككە اينالدى. ۋني­ۆەرسيتەت ۇجىمى ءبىلىم ۇياسىن اپ­تاپ­تا ىستىقتان، ايازدا سۋىقتان قور­عاپ، وسى كۇنگە جەتكىزدى. ارمان اقيقاتقا اينالدى. بۇگىندە «سىر­داريا» ۋنيۆەرسيتەتى – جوعارى بى­لىك­تى مامانداردى دايارلايتىن، وندىرىسكە ەنگىزىلەتىن ىرگەلى جانە ەكو­لوگيالىق زەرتحانالىق زەرتتەۋ­لەردى دامىتۋعا باعىتتالعان كەڭ كولەم­دەگى ءبىلىم، عىلىم، رۋحا­ني-تار­بيەلىك، يننوۆاتسيالىق ورتالىق.

ۋنيۆەرسيتەت ءبىلىم بەرۋ ساپ­ا­سىن قامتاماسىزداندىرۋ تاۋەل­سىز قازاقستاندىق اگەنتتىگى مەن اك­كرەديتتەۋ جانە رەيتينگتىڭ تاۋەل­سىز اگەنتتىگىنەن ينستيتۋتسيونالدى جانە مامانداندىرىلعان اككرەديتتەۋدەن ءساتتى ءوتىپ، اككرەديتتەۋ تۋرالى كۋالىكتەرىنە يە بولعان. وتكەن جىلى بارلىق ءبىلىم بەرۋ باعدارلامالارى ءبىلىم بەرۋ ساپاسىن قامتاماسىزداندىرۋ تاۋەلسىز قازاقستاندىق اگەنتتىگىنەن حالىق­ارالىق مامانداندىرىلعان اك­كرە­ديتت­ەۋدەن 5 جىلعا ءسات­تى وت­كەن. ۋني­ۆەرسيتەتتى قۇرىل­عان­­نان بەر­گى 23 جىلدا 15 مىڭ­نان اس­­تام ستۋدەنت بىتىرگەن. ستا­تيس­­تي­كا­لىق مالىمەتتەرگە سۇ­يەنسەك، ءبىتى­رۋشى تۇلەكتەردىڭ 58%-ى بۇگىندە ەلىمىزدىڭ ءبىلىم بەرۋ مەكەمەلەرىن­دە تابىستى قىز­مەت ەتۋدە، سونىڭ ىشىندە 27 تۇ­لەك مەكتەپ ديرەكتورى بولىپ قىز­مەت اتقارادى. قازىرگى ۋاقىتتا جەر­گىلىكتى مەكتەپتەردە ساباق بەرىپ جۇرگەن مۇعالىمدەردىڭ 70%-ى – وسى «سىرداريا» ۋنيۆەرسي­تەتىن بىتىر­گەن تۇلەكتەر. ەل كا­سىپ­ورىندارىنىڭ 2019 جىل­­عى قو­رى­تىندىسى بويىنشا «جو­عارى ءبىلىم» ساناتىندا جال­­پى مەملەكەتتىك ەكى اتالىم بو­­يىنشا («مەملەكەت­­تىك قازى­­ناعا قوسقان ۇلەسى»، «سەنىم­دى سا­­لىق تولەۋشى») «سىرداريا» ۋن­ي­ۆەر­­سيتەتى «ۇلتتىق-بيزنەس» رەي­­تينگتە «كۇمىس رەيتينگكە» ەن­گەن. سونداي-اق سالىق تولەۋ­شى­­لەردى جالپى مەملەكەتتىك سارا­لاۋ­د­ىڭ قورىتىندىسى بويىنشا «سىرداريا» ۋنيۆەرسيتەتى «سالا كوشباسشىسى-2019» ماراپا­تىنىڭ يەگەرى اتانعان.

«سىرداريا» ۋنيۆەرسيتەتى ماتە­ريال­دىق-تەحنيكالىق بازا، كىتاپ قورى، اقپاراتتىق-تەحني­كالىق قۇرالدار، ەلەكتروندى كى­تاپ­حانا قورى بويىنشا قازاق­ستان جوو-نىڭ ۇزدىك وندى­عى­نا كىرە­دى. ۋنيۆەرسيتەتتىڭ ماتەريال­دىق  تەح­نيكالىق بازا­سىن قا­لىپ­تاس­تى­ر­ۋ­عا بۇگىنگە دەيىن 7 ملرد 776 ملن 727 مىڭ 600 تەڭگە جۇمسالعان. مۇنداي ماتەريالدىق-تەحنيكالىق بازا كەي وڭىرلەردەگى مەملەكەتتىك جوعارى وقۋ ورىندارىندا دا كەزدەسە بەرمەيدى. «يننوۆاتسيالىق عىلىمي-زەرتتەۋ ورتالىعىندا» ورگانيكالىق حيميا جانە زوولوگيا، ادام اناتومياسى مەن فيزيولوگياسى، بەيورگانيكالىق جانە اناليتيكالىق حيميا، فيزيكا زەرت­حانالارى ورنالاستىرىلعان. ءدارىس­حانالار زاماناۋي جابدىق­تار­مەن قامتىلعان. سايرام اۋدانى قۇت-ارىس ەلدى مەكەنىندە 47 گەكتار جەر تەلىمدى «سىرداريا» ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ء«ىس-تاجىريبە­لىك جانە عىلىمي-يننوۆاتسيا­لىق ىزدە­نىستەر» ورتالىعىندا بولا­­شاق بيو­لوگتەر مەن گەوگرافتار، حي­ميك­تەر، سۋرەتشىلەر مەن قولونەر يە­لەرى، سپورتشىلار، دالا وقۋ-زەرت­تەۋ پراكتيكاسىن جانە دالا جيىن­دارىن وتكىزەدى. بۇگىندە «سىر­داريا» ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ سەرىك­تەسى «سبەربانك» (رەسەي) قار­­­جىلاي دەمەۋشىلىگىمەن 1 گەكتار جەر تەلى­مىنە 7 قاباتتى زاماناۋي باس وقۋ عيماراتىن سالۋ جۇمىسى باستالدى. جوبا قۇنى 760 ملن تەڭگە، سىيىمدىلىعى 1500 ورىن دەپ جوسپارلانعان. سونىمەن بىرگە «بارىس» سپورت كەشەنىنىڭ دە قۇرىلىسى قارقىندى جۇرگىزىلۋدە. جوبا قۇنى 404 ملن تەڭگە تۇراتىن بۇل عيماراتتا ءبىر ۋاقىتتا 160 ادام جاتتىعا الادى. «بيزنەستىڭ جول كارتاسى-2020» مەملەكەتتىك باع­دار­لاماسى اياسىندا سالىنىپ جات­قان بۇل قۇرىلىس جۇمىسى جا­قىندا اياقتالىپ، قىركۇيەك ايىن­دا قولدانىسقا بەرىلەدى دەپ كۇتىلۋدە.

ۋنيۆەرسيتەت قازىرگى تاڭدا 26 باكالاۆريات جانە 6 ماگيستراتۋرا ءبىلىم بەرۋ باعدارلامالارى بو­يىنشا ماماندار دايارلاۋدا. ءبىلىم الۋشىلار سانى دا كەي جەكەمەن­شىك جوعارى وقۋ ورىن­دارىنداعى­داي كوپ ەمەس: باكالاۆردا – 3 666، ماگيس­تراتۋرادا – 201، بارلىعى – 3 867. ورتالىقتان شال­عايدا ورنا­لاس­قاندىعىنا قارا­ماس­تان، ۋني­ۆەرسيتەتتە قىز­مەت ات­قارا­تىن پروفەسسور-وقىتۋ­شى­­لار­دىڭ الەۋەتى جىلدان-جىل­عا جوعا­رىلاۋدا. عىلىمي الەۋەت 51 پا­يىزدى قۇرايدى. ۋني­ۆەر­سيتەت ءۇندى­ستان (دەلي)، گرە­كيا (افينا) جانە كەمبريدج ۋنيۆەر­سي­تەتىمەن جا­را­­تىلىستانۋ، اقپارات­تىق تەح­نو­­لو­­گيالار ءبىلىم بەرۋ باع­دار­لام­ا­لارى بويىنشا قوس ديپلومدى ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىن جۇزەگە اسىرۋدا.

وقۋ ورداسىندا ءبىلىم، عىلىم­مەن قاتار رۋحاني-مادەني تاربيەگە دە اسا ءمان بەرىلەتىنى عيماراتتار قابىرعاسىنا ىلىنگەن ستۋدەنتتەر مەن وقىتۋشىلاردىڭ قولونەر بۇيىمدارىنان، كارتينالاردان ايقىن كورىنەدى. ستۋدەنتتەرى دە يبالى، تاربيەلى. ونەرگە قۇشتار جاستاردان قۇرالعان «سىرداريا قۇراماسى» جايدارمان توبى 2017 جىلدىڭ قورىتىندىسى بو­يىنشا رەسپۋبليكالىق جوعارى ليگا ويىندارىنىڭ چەمپيونى اتانعان. وبلىستاعى جالعىز جەكە­مەنشىك جوعارى وقۋ ورنىندا بۇكىل ەلىمىزگە بەلگىلى اسا كورنەكتى تۇل­عالار، اتاپ ايتقاندا، قازاقتان شىققان تۇڭعىش عارىشكەر، حالىق قاھارمانى توقتار اۋباكىروۆ، بەيجىڭ وليمپياداسىنىڭ چەمپيونى باقىت سارسەكباەۆ، اسا كورنەكتى تۇركىتانۋشى عالىمدار، فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورلارى مىرزاتاي جولداسبەكوۆ، راحمانقۇل بەردىباي، مادەنيەت قايراتكەرى، اكتەر ءسابيت ورازباەۆ، فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى ساۋىتبەك ابدراحمانوۆ، كور­نەكتى جازۋشى مارحابات باي­عۇت، ت.ب. ۋنيۆەرسيتەتكە كەلىپ، ستۋ­دەنت­تەرمەن جۇزدەسكەن.

سىر بويىندا ورنالاسقان جەتى­ساي، ماقتاارال، كەلەس، شار­دا­را اۋدان­دارىندا 525 مىڭ حالىق تۇرا­دى، 231 مەكتەپتە 140 مىڭ بالا وقي­دى. شەكارالاس جاتقان وز­بەك­ستان رەس­پۋب­لي­كاسىنىڭ سىر­داريا، جيزاق، گ ۇلى­ستان، تاشكەنت وب­لىس­تا­رىن­­دا قان­داس با­ۋىر­لارىمىز بار­شى­لىق. وز­بەك­ستان­نىڭ بەرگەن رەس­مي ما­لى­مەتتەرىنە سەنسەك، وز­­­­بەك­­ستان­دا 1،5 ملن قازاق ءومىر سۇ­­­رە­­دى. 370 قازاق مەكتەبىندە وقي­تىن 54 مىڭ 926 وقۋشى بار. وسى قا­­زاق مەك­تەپ­تەرىندەگى ەڭ باس­تى ما­­­­سە­­­لە – كادر تاپشىلىعى. سون­دىق­­­­­­تان دا بولار، «سىر­داريا» ۋني­­­­­­­­­­ۆەر­­­­سيتە­تى ستۋ­دەنتتەرىنىڭ 36%-ى – وز­بەك­­ستان­دا تۇراتىن اعا­يىن­دارىمىزدىڭ ۇل-قىزدارى. ياعني ۋني­­ۆەر­سيتەت اتالعان اۋداندار مەن وز­بەك­ستاندا تۇرىپ جاقتان قازاقتاردى قوسقاندا 2 ملن 210 مىڭ ادامعا قىزمەت ەتۋدە.

بايىرعى قازاق ەلىنىڭ، ەجەلدەن ورتالىق ازيا حالىقتارىنىڭ تاريحي-مادەني ءومىر كەزەڭىنىڭ كۋاسى بولعان سىرداريا وزەنىن جاعالاي ورنالاسقان جيدەلىبايسىن جەرى – تاريحي مەكەن. سىرداريا – كونە گرەك تىلىندەگى اتى بويىنشا ياكسارت دەپ اتالادى. وزەننىڭ گرەكشە اتى كونە پارسى تىلىندەگى وزەن سۋىنىڭ تۇسىنەن پايدا بولعان «ۇلكەن مارجان» دەگەن ءسوز تىركەسىنەن باستاۋ الادى ەكەن. ال ورتاعاسىرلىق مۇ­­سىل­مان جازبالارىندا وزەن جۇ­­ماق­­تاعى ءتورت وزەننىڭ ءبىرىنىڭ اتى­­مەن «سەيحۋن» اتالعان دەگەن دەرەك بار. قاراپ وتىرساڭىز، قازىر­­­گى گەوگرافيالىق ءبولىنىس بو­­يىن­­­شا سىرداريا وزەنى باس­تاۋىن ور­تالىق تيان-شان سىلەم­دەرى­نەن الىپ، قىرعىزستان رەسپۋب­لي­كاسىنىڭ نارىن، جالال-اباد جانە وش وبلىستارىن، تاجىكستان رەسپۋبليكاسىنىڭ سوعدى وبلىسىن، وزبەكستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ءاندىجان، نامانگان، فەرعانا، تاشكەنت، جيزاق جانە سىرداريا وبلىستارىن، ال ەلىمىزدىڭ اۋماعىندا تۇركىستان مەن قىزىلوردا وبلىس­تارىن باسىپ ءوتىپ، ارال تەڭىزىنە قۇيادى. نارىن مەن قاراداريا وزەندەرىنىڭ قوسىلعان جەرىنەن باس­تاپ سىرداريا دەپ اتالادى ەكەن. ماقتاارالدىڭ تورىنەن اشىلعان تۇڭعىش جوعارى وقۋ ورنىنىڭ وسى وزەندەي ءبىلىم-عىلىمنىڭ دارياسىنا، مارجانىنا اينالىپ وتىرعانىنا بۇگىندە ەل كۋا.

بابالارىمىزدىڭ ءىزى قالعان قا­­سيەتتى دە شەجىرەلى جيدەلىباي­سىن­نىڭ تورىنەن تۇڭعىش اشىلعان جو­­عارى وقۋ ورنىنىڭ تاريحى – تاۋەل­­­سىزدىگىمىزبەن تامىرلاس. ور­­تا­­­عا­سىرلىق مۇسىلمان جاز­با­­لارىن­­دا جۇماقتاعى ءتورت وزەن­­نىڭ ءبىر اتاۋى «سەيحۋن»، بۇگىن­­دە سىر­دا­­ريا اتالاتىن وزەن­مەن اتتاس ۋني­ۆەر­­سيتەتتىڭ ءب­ىلىم اي­دى­نىن­داعى با­­عى­تىنا ايقىن­دىلىق، ماقسا­تى­­نا ناقتىلىق، ىستەرىنە ساتتىلىك تىلەيمىز!

 

ايگۇل قاپباروۆا،

سەنات دەپۋتاتى

 

سوڭعى جاڭالىقتار

بالۋان شولاقتىڭ دومبىراسى

ونەر • بۇگىن، 09:00

جازعا سالەم جولدايىق

ونەر • بۇگىن، 08:55

جىلقىشى اۋىلدىڭ جاقسىلىعى

ايماقتار • بۇگىن، 08:54

قانمەن جازىلعان كارتينالار

تاريح • بۇگىن، 08:45

ستۋدەنتتەردىڭ ءسوز سايىسى

ونەر • بۇگىن، 08:41

وڭتايلى ونلاين اۋكتسيون

تەحنولوگيا • بۇگىن، 08:35

قولدى بولىپ جاتقان قاراۋسىز مال

ايماقتار • بۇگىن، 08:30

براكونەرگە بۇعاۋ بولماي ما؟

ايماقتار • بۇگىن، 08:28

2021 جىل – قالپىنا كەلۋ كەزەڭى

كوروناۆيرۋس • بۇگىن، 08:25

كيىك كۇيىك پە؟

ەكولوگيا • بۇگىن، 08:18

قاۋىپتىڭ بەتىن ۆاكتسينا قايتارادى

مەديتسينا • بۇگىن، 08:15

«وسىعان دەيىن نەگە بىرىكپەدى؟»

مەديتسينا • بۇگىن، 08:13

قورقىنىشتى سەيىلتۋ قۇرالى

مەديتسينا • بۇگىن، 08:11

ءۇي سالعانعا – ۇلكەن كومەك

قوعام • بۇگىن، 08:05

بارتيمەن شەبەرلىك بايقاستى

تەننيس • بۇگىن، 08:05

«جىگىتتەر بار نارقاسقا...»

سپورت • بۇگىن، 07:59

ەكونوميكا دامۋ جولاعىنا شىقتى

ەكونوميكا • بۇگىن، 07:58

تۇركىستاننىڭ جاڭا ءداۋىرى

قوعام • بۇگىن، 07:55

ۇقساس جاڭالىقتار