دەمالىس كەزىندە ەلگە بارعان ساپارىمدا ەتەگى نۇراتا تاۋلارىنا دەيىن سوزىلىپ جاتقان ءمىرزاشول تاريحىنا قاتىستى كوپتەگەن اڭىزعا بەرگىسىز دەرەكتى اڭگىمەلەردى قازىنالى قارتتاردان ەستىپ, كوكەيگە ءتۇيىپ قايتقانمىن. وسى جىلى اقپان ايىنىڭ سوڭىندا ەل گازەتى Egemen Qazaqstannyń گۇلبارشىن ايتجانبايقىزىنىڭ «ۇتىرتوبە قالاسى ارحەولوگيالىق كارتاعا ەنگىزىلسە...» دەگەن ماقالاسىن وقىپ, جازداعى ءىسساپاردىڭ ادەمى اسەرى ەسكە ورالدى. تۇسىنىكتى بولۋى ءۇشىن, تارقاتىڭقىراپ ايتايىن.
وڭتۇستىكتەگى جەر جانناتى سانالاتىن جەتىسايدا ورنالاسقان 23 جىلدىق تاريحى بار مەملەكەتتىك ەمەس جوعارى وقۋ ورنى – «سىرداريا» ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ عالىمدارى مەن ستۋدەنتتەرىنىڭ عىلىمي جەتىستىگى بولىپ سانالاتىن ارحەولوگيالىق قازبا جۇمىستارى بارىسىندا تابىلعان كونە ەسكەرتكىشتەردەن قۇرالعان مۋزەي ىشىندەگى ەكسپوناتتار ادامدى ەرىكسىز ەرتە داۋىرلەرگە ساپار شەككىزەدى. ۋنيۆەرسيتەتتىڭ باستى رۋحاني بايلىعى بولىپ تابىلاتىن, ۇلتتىق قۇندىلىقتاردى تاريحي مازمۇندا جيناقتاعان بۇل مۋزەيدىڭ 2016 جىلى تۇركىستان وبلىسىنىڭ تۋريستىك مارشرۋتىنا ەنگەنى – ۇجىم ءۇشىن ۇلكەن مارتەبە. ەتكەن ەڭبەك پەن توگىلگەن تەردىڭ جەمىسى. وسى مۋزەيگە جەتىساي قالاسىنان 30 شاقىرىم سولتۇستىك-شىعىستا ورنالاسقان ورتاعاسىرلىق ۇتىرلى (ۇتىرتوبە) قالاسىنان تابىلعان قۇندى دۇنيەلەردىڭ مۋزەيگە كەلۋىنىڭ ءوزى ءبىر تاريح.
«سىرداريا» ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ تاريحشى عالىمدارى مەن ستۋدەنتتەرىنە دەيىن ۇتىرلى (ۇتىرتوبە) قالاسىن قازاقستان ارحەولوگتەرى زەرتتەمەگەنگە ۇقسايدى. ونىڭ باستى سەبەبى – ءبىز ءسوز ەتىپ وتىرعان ءمىرزاشول ءوڭىرى, ونىڭ ۇلكەن ءبىر بولىگى سانالاتىن ماقتاارال اۋدانى 1963-1971 جىلدارى وزبەكستان رەسپۋبليكاسىنا تيەسىلى بولعان. وسى سەبەپتەن بولسا كەرەك, اتالعان تاريحي مەكەن 1960 جىلدارى جۇرگىزىلگەن شاردارا ارحەولوگيالىق ەكسپەديتسياسىنىڭ زەرتتەۋ اياسىنان تىس قالىپتى. تاريحي زەرتتەۋ ەڭبەكتەرىنە سۇيەنسەك, بۇل ورتاعاسىرلىق قالا بۇرىن «قازاق سوۆەت ەنتسيكلوپەدياسىنان» باستاپ باسقا دا ىرگەلى باسىلىمدارعا كىرمەگەن.
ۇتىرتوبەنى العاش زەرتتەگەندەر قاتارىندا وزبەكستان ارحەولوگتەرى اتالادى. 2004 جىلى «سىرداريا» ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ س.ن.اپاشەۆا, م.ب.مەيىربەكوۆ باستاعان «تاريح» كافەدراسىنىڭ پروفەسسور-وقىتۋشىلارى ەلىمىزدە العاش بولىپ ۇتىرلى (ۇتىرتوبە) قالاسىنا ارحەولوگيالىق زەرتتەۋ جۇمىستارىن ۇيىمداستىرادى. وسى جىلى ۋنيۆەرسيتەتتىڭ قارجىلاندىرۋىمەن تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى, دوتسەنت, بەلگىلى ارحەولوگ م.قاسەنوۆ جەتەكشىلىك ەتكەن «سىرداريا» ارحەولوگيالىق ەكسپەديتسياسى زەرتتەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزە باستايدى. ودان كەيىن دە 2009, 2010, 2014, 2015, 2016 جىلدارى «ارحەولوگ» حالىقارالىق عىلىمي-زەرتتەۋ ورتالىعى» جاۋاپكەرشىلىگى شەكتەۋلى سەرىكتەستىگىنىڭ ديرەكتورى, ت.ع.د., پروفەسسور م.ەلەۋوۆ باستاعان توپپەن بىرلەسە «سىرداريا» ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسور-وقىتۋشىلارى مەن ستۋدەنتتەرىنەن قۇرالعان ء«مىرزاشول» ارحەولوگيالىق ەكسپەديتسياسى ورتاعاسىرلىق ۇتىرلى ء(ۇتىرلى) قالاسىنا ارحەولوگيالىق زەرتتەۋ جۇمىستارىن اسقان قىزىعۋشىلىقپەن جۇرگىزەدى. ۋنيۆەرسيتەتكە العاش جولىمىز تۇسكەن 2018 جىلى سول زەرتتەۋ جۇمىستارى كەزىندە تابىلعان كونە دۇنيەلەردەن قۇرالعان مۋزەي ەكسپوناتتارى ءبىزدى قىزىقتىردى. گ.ايتجانبايقىزىنىڭ باس باسىلىمداعى ماقالاسى ايماقتاعى جەكەمەنشىك جوعارى وقۋ ورنى – «سىرداريا» ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ قارجىلاندىرۋىمەن بۇگىنگە دەيىن جۇرگىزىلىپ كەلە جاتقان تەڭىزدىڭ تامشىسىنداي بولسا دا وتاندىق ارحەولوگيا عىلىمىنا قوسىلىپ وتىرعان ولشەۋسىز ەڭبەكتى ەسكە ءتۇسىردى. ۇتىرلى (ۇتىرتوبە) قالاسىنا جۇرگىزىلگەن ارحەولوگيالىق قازبالار ناتيجەسىندە قالا قۇرىلىستارى, ونداعى بولمەلەر اشىلىپ, باعا جەتپەس تاريحي جادىگەرلەر تابىلعان.
قالانىڭ ەجەلگى اتى جازبا دەرەكتەردە كەزدەسپەيدى. ءبىر قىزىعى, سىرداريا وزەنىنىڭ بويىندا وسى ۇتىرتوبەگە ۇقساس ورتاعاسىرلىق 40 قالانىڭ ورنى بار دەگەن دەرەك بار ەكەن. ۇتىرتوبە سول قىرىق قالانىڭ ءبىرى ەكەن. جەرگىلىكتى حالىق ۇتىرلى قالاسىنىڭ اتاۋىن ءۇتىرلى نەمەسە ۇتىرلىتوبە, ۇتىرتوبە دەپ تە اتايدى. ءۇتىرلى اتانۋى «ۇتىرلى» دەگەن سوزدەن شىعۋى مۇمكىن دەگەن بولجام بار. ۇتىرلى قازاق تىلىندە ۇتىمدى, ۇتقىر, قولايلى دەگەن ماعىنانى بىلدىرەدى. بۇل قالانىڭ تىرشىلىككە جايلى, توعىز جولدىڭ تورابىندا, قولايلى جەرگە ورنالاسۋىنان شىعۋى دا مۇمكىن. ال ۇتىرلىتوبە, ۇتىرتوبە اتانۋىنا كەلسەك, قازىرگى كەزدە قالانىڭ ءپىشىنى ء«ۇتىر بەلگىسىنە» ۇقساس بولعاندىقتان, جەرگىلىكتى حالىق وسىلاي اتاعان دەيدى. قالانىڭ سىرتقى كولەمىن سۋ شايىپ كەتكەن. سوندىقتان ونىڭ بۇرىنعى ءپىشىنى بەلگىسىز. جەرگىلىكتى تۇرعىنداردىڭ ايتۋىنشا, وتكەن عاسىردىڭ 60-جىلدارى سالىنعان شاردارا سۋ قويماسى سۋىنىڭ كوتەرىلۋىنەن قالانى سۋ باسا باستاعان. قازىرگى كەزدە قالا ءۇستىن قامىس پەن جىڭعىل باسىپ كەتكەن. عالىمدار قالانىڭ مادەني قاباتىن 1-2 مەترگە دەيىن سۋ شايىپ, كولەمى جىلدان-جىلعا كىشىرەيۋدە, ەگەر وسىلاي جالعاسا بەرسە, 10-15 جىلدان كەيىن قالا تەگىس جويىلۋى مۇمكىن ەكەنىن ايتادى. دەمەك قالا اپاتتىق جاعدايدا. قالانىڭ قازىرگى قالپىن ساقتاۋ ءۇشىن مەملەكەت تاراپىنان قولداۋ كەرەك-اق. ءتيىستى مەكەمەلەردەن جاۋاپ كۇتەمىز.
«تىلەگەنى الدىنان ىزدەمەي-اق تابىلعان» دامىعان ءححى عاسىردا اقپاراتتاردى ينتەرنەت كومەگىمەن كەز كەلگەن ۋاقىتتا قالاعان جەرىڭىزدە وتىرىپ-اق بىلە بەرەسىز. ءبىز دە استانادا وتىرىپ, وسى ماقالادا ءسوز بولعان ماسەلەلەردى تولىعىراق بىلمەك نيەتپەن عالامتورعا ۇڭىلدىك. الدىمەن شىققانى «سىرداريا» ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ سايتى بولدى. مۇندا ءبىز ءسوز ەتىپ وتىرعان تاقىرىپقا قاتىستى مالىمەتتەر تولىق ورنالاستىرىلعان ەكەن. تەك بۇل عانا ەمەس, ۋنيۆەرسيتەت ميسسياسى, تاريحى, باعىت-باعدارى, ماقساتى, جەتكەن جەتىستىكتەرى مەن تابىستارى, بارلىعى مازمۇندى باياندالىپتى. ءبارىن دە كوزبەن كورىپ, سانامىزعا توقىعان سوڭ با, سايتتاعى مالىمەتتەر كوز الدىمىزدا كارتينا بولىپ وتە بەردى. جاڭا زامانعا ساي جابدىقتالعان جاڭا وقۋ عيماراتتارى مەن ستۋدەنتتەر ءۇيى, مول كىتاپحانا قورى, سپورت زالدارى مەن اسحانالارى, ءتۇرلى ۇيىرمە مەن زەرتحانا, تىگىن, اعاش, تەمىر شەبەرحانالارى, «الماتىدا نۇرعيسا, جەتىسايدا ءبورى يسا» اتالعان اتاقتى مۋزىكانت, كۇيشى ب.يسا قۇرعان ۇلت-اسپاپتار وركەسترى – بارلىعى دا ستۋدەنتتىڭ تەرەڭ ءبىلىم الۋى ءۇشىن جاسالعان. ۋنيۆەرسيتەتتىڭ ماتەريالدىق-تەحنيكالىق بازاسى, عىلىمي الەۋەتى, كىتاپ قورى, اقپاراتتىق-تەحنيكالىق قۇرالدارى مەن ەلەكتروندى كىتاپحانا قورى بويىنشا ۇلتتىق جانە مەملەكەتتىك جوعارى وقۋ ورىندارىنان كەم تۇسپەيدى. ۋنيۆەرسيتەت ۇجىمىنىڭ تىڭعىلىقتى جۇمىسى كورىنىپ-اق تۇر. وكىنىشكە قاراي, اتالعان ۋنيۆەرسيتەتكە قاتىستى سىني پىكىرلەر دە ۇشىراسادى. جاسىراتىنى جوق, ەلىمىزدە جەكەمەنشىك جوعارى وقۋ ورىندارىنا دەگەن كوزقاراس ەكى ءتۇرلى: ءبىرى جاقتاسا, ەكىنشىسى سىنعا نەگىزدەلگەن. وركەنيەتتى ەلدەردە باسەكەلەستىككە يە جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ كوبىن جەكەمەنشىك ءبىلىم وردالارىنىڭ قۇرايتىنىن ەسكەرسەك, وقۋ ورىندارىن باعالاۋدا ونىڭ ساپالى ءبىلىم بەرۋدەگى مۇمكىندىكتەرى مەن ستۋدەنتتەرگە جاساپ وتىرعان جاعدايىن ەسكەرۋ قاجەت.
پرەزيدەنت قازاقستان حالقىنا العاشقى جولداۋىندا ەلىمىزدەگى ۋنيۆەرسيتەتتەر سانىن قىسقارتۋ كەرەكتىگىن اتاپ وتكەنى جانە سول كەزدىڭ وزىندە ءبىلىم سالاسىنىڭ ساراپشىلارى اراسىندا ۋنيۆەرسيتەتتەردى قىسقارتۋ جۇمىسى الدىمەن جەكەمەنشىك جوو-لاردان باستالاتىنى تۋرالى بولجام ايتىلعان ەدى. بولجام شىندىققا اينالدى. سالا مينيسترلىگى ساپاسىز جوعارى وقۋ ورىندارىن تەكسەرۋدى باستاپ, وسى ۋاقىتقا دەيىن بىرنەشە جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ ليتسەنزياسىن توقتاتسا, بىرنەشەۋىن جاۋىپ تا ۇلگەردى. كەيبىرى قايتا اشىلدى. سەبەبى پرەزيدەنت اتاپ وتكەندەي, كەيبىر جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ جارتىسى عانا ءوز تۇلەكتەرىن جۇمىسپەن قامتۋ جاعىنان 60 پايىزدىق كورسەتكىشكە قول جەتكىزگەن. سونداي-اق مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ ۇلتتىق قوعامدىق سەنىم كەڭەسىنىڭ ءۇشىنشى وتىرىسىندا بۇگىنگى جاڭا احۋال ءبىلىم جانە عىلىم جۇيەسىن تۇبەگەيلى رەفورمالاۋدى تالاپ ەتىپ وتىرعانىن ايتقان. مۇنىڭ بارلىعىن تولىعىمەن قۋاتتاپ, قولدايمىز.
پرەزيدەنتتىڭ وسى العاشقى جولداۋىن ەلىمىزدەگى جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ اراسىندا العاش بولىپ تالقىلاپ, كەڭ كولەمدە حالىقارالىق عىلىمي-پراكتيكالىق كونفەرەنتسيا وتكىزىپ, ۇندەۋ جولداعان دا, مەملەكەت باسشىسىنا حات جازعان دا وسى «سىرداريا» ۋنيۆەرسيتەتى بولاتىن. Egemen Qazaqstan گازەتىندە جاريالانعان سول ۇندەۋدە: «بيلىك پەن حالىق اراسىنداعى التىن كوپىرگە اينالعان بۇل قۇجات – تاۋەلسىز قازاق ەلىنىڭ كەمەلدى كەلەشەككە دەگەن كوركەم سەنىمى. قاسيەتتى جيدەلىبايسىندا, ءمىرزاشولدىڭ تورىندە, التىن القاپتى ماقتانىڭ وتانى ماقتاارالدا, جارتىعاسىرلىق مەرەيتويىن تويلاعالى وتىرعان جەتىساي قالاسىندا ورنالاسقان «سىرداريا» ۋنيۆەرسيتەتى زاماناۋي سۇرانىسقا يە, باسەكەلەستىككە قابىلەتتى, جوعارى بىلىكتى ماماندار دايارلايدى. بۇل وقۋ ورداسى – كۇنگەيلىك جاستاردىڭ ءبىلىم كۇمبەزى. ال جاستار – قوعامنىڭ قوزعاۋشى كۇشى, ەلدىڭ تىرەگى, مەملەكەتتىڭ ەڭ بەلسەندى بولىگى. «سىرداريا» ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسور-وقىتۋشىلارى مەن ستۋدەنتتەرى سىزدەردى جولداۋدى قولداۋعا جانە بەلگىلەنگەن مىندەتتەر مەن ءىس-شارالاردى بىرلەسە اتقارۋعا شاقىرادى! ۇلى دالانىڭ جاڭعىرۋ مەن جاڭارۋ جولىنداعى جاڭا بەلەستەردى بىرگە باعىندىرايىق!» دەلىنگەن. مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆقا جولدانعان حات ماتىنىندە ءبىلىم-عىلىم ىزدەگەن جەتىساي, ماقتاارال اۋداندارىنىڭ جاستارى مەن وزبەكستانداعى قانداس باۋىرلاردى جاڭا ومىرگە جەتەلەۋدە «سىرداريا» ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ۇجىمى پرەزيدەنتتىڭ ساياساتىن باسشىلىققا الاتىنىن اتاپ كورسەتكەن. تاريحى وتكەن عاسىردىڭ سوڭىنان, ناقتى ايتار بولساق 1998 جىلى 27 شىلدەدەن باستالاتىن «سىرداريا» ۋنيۆەرسيتەتى – بۇرىنعى دا, قازىرگى دە وبلىس ورتالىعىنان الىستا ورنالاسقانىنا قاراماستان, وزبەكستان مەملەكەتىمەن شەكارالاس جاتقان شالعايداعى ءمىرزاشول ءوڭىرىن وركەنيەتتى, مادەنيەتتى ايماققا اينالدىرىپ وتىرعان ىرگەلى وقۋ ورداسى.
بۇگىنگە باعا بەرۋ ءۇشىن وتكەنگە كوز جۇگىرتكەن ارتىق بولماس. وسىدان 150 جىل بۇرىن قازاقتىڭ جارىق جۇلدىزى شوقان ءۋاليحانوۆتان قالعان «حالىقتىڭ كەمەلىنە كەلىپ وركەندەپ ءوسۋى ءۇشىن ەڭ الدىمەن ازاتتىق پەن ءبىلىم قاجەت» دەگەن ناقىل ءسوزدىڭ اقيقاتىنا قازىرگى تاڭدا كوزىمىز جەتىپ وتىر. وتكەن عاسىردىڭ سوڭعى ونجىلدىعىندا ەلىمىزدەگى جوعارى ءبىلىم بەرۋ سالاسىندا ۇلكەن وزگەرىستەر ورىن العانى بەلگىلى. ونى, ارينە, تاۋەلسىزدىك الۋىمىزبەن بايلانىستىرامىز. ءبىلىم, مادەنيەت جانە دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگى 1998 جىلى 27 شىلدەدە مەملەكەتتىك ەمەس «سىرداريا» ۋنيۆەرسيتەتىن قۇرۋدى ۇيعارادى. ارينە, شەشىم قابىلداۋ دا, ماقساتقا جەتۋ دە وڭايعا سوقپاعانى انىق. ءتۇرلى كەدەرگىلەر مەن قيىندىقتاردى ارىپتەستەرمەن ەڭسەرە بىلگەن ۇجىم بۇگىنگە دەيىن ءبىلىم سالاسىندا وزىق قىزمەت اتقارىپ كەلەدى. سول ءولىارا شاقتاعى بىلىمگە قۇشتار جاستاردىڭ جانارىنداعى ۇمىتتەن بۇرشىك جارعان سەنىم بۇگىندە سايالى بايتەرەككە اينالدى. ۋنيۆەرسيتەت ۇجىمى ءبىلىم ۇياسىن اپتاپتا ىستىقتان, ايازدا سۋىقتان قورعاپ, وسى كۇنگە جەتكىزدى. ارمان اقيقاتقا اينالدى. بۇگىندە «سىرداريا» ۋنيۆەرسيتەتى – جوعارى بىلىكتى مامانداردى دايارلايتىن, وندىرىسكە ەنگىزىلەتىن ىرگەلى جانە ەكولوگيالىق زەرتحانالىق زەرتتەۋلەردى دامىتۋعا باعىتتالعان كەڭ كولەمدەگى ءبىلىم, عىلىم, رۋحاني-تاربيەلىك, يننوۆاتسيالىق ورتالىق.
ۋنيۆەرسيتەت ءبىلىم بەرۋ ساپاسىن قامتاماسىزداندىرۋ تاۋەلسىز قازاقستاندىق اگەنتتىگى مەن اككرەديتتەۋ جانە رەيتينگتىڭ تاۋەلسىز اگەنتتىگىنەن ينستيتۋتسيونالدى جانە مامانداندىرىلعان اككرەديتتەۋدەن ءساتتى ءوتىپ, اككرەديتتەۋ تۋرالى كۋالىكتەرىنە يە بولعان. وتكەن جىلى بارلىق ءبىلىم بەرۋ باعدارلامالارى ءبىلىم بەرۋ ساپاسىن قامتاماسىزداندىرۋ تاۋەلسىز قازاقستاندىق اگەنتتىگىنەن حالىقارالىق مامانداندىرىلعان اككرەديتتەۋدەن 5 جىلعا ءساتتى وتكەن. ۋنيۆەرسيتەتتى قۇرىلعاننان بەرگى 23 جىلدا 15 مىڭنان استام ستۋدەنت بىتىرگەن. ستاتيستيكالىق مالىمەتتەرگە سۇيەنسەك, ءبىتىرۋشى تۇلەكتەردىڭ 58%-ى بۇگىندە ەلىمىزدىڭ ءبىلىم بەرۋ مەكەمەلەرىندە تابىستى قىزمەت ەتۋدە, سونىڭ ىشىندە 27 تۇلەك مەكتەپ ديرەكتورى بولىپ قىزمەت اتقارادى. قازىرگى ۋاقىتتا جەرگىلىكتى مەكتەپتەردە ساباق بەرىپ جۇرگەن مۇعالىمدەردىڭ 70%-ى – وسى «سىرداريا» ۋنيۆەرسيتەتىن بىتىرگەن تۇلەكتەر. ەل كاسىپورىندارىنىڭ 2019 جىلعى قورىتىندىسى بويىنشا «جوعارى ءبىلىم» ساناتىندا جالپى مەملەكەتتىك ەكى اتالىم بويىنشا («مەملەكەتتىك قازىناعا قوسقان ۇلەسى», «سەنىمدى سالىق تولەۋشى») «سىرداريا» ۋنيۆەرسيتەتى «ۇلتتىق-بيزنەس» رەيتينگتە «كۇمىس رەيتينگكە» ەنگەن. سونداي-اق سالىق تولەۋشىلەردى جالپى مەملەكەتتىك سارالاۋدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا «سىرداريا» ۋنيۆەرسيتەتى «سالا كوشباسشىسى-2019» ماراپاتىنىڭ يەگەرى اتانعان.
«سىرداريا» ۋنيۆەرسيتەتى ماتەريالدىق-تەحنيكالىق بازا, كىتاپ قورى, اقپاراتتىق-تەحنيكالىق قۇرالدار, ەلەكتروندى كىتاپحانا قورى بويىنشا قازاقستان جوو-نىڭ ۇزدىك وندىعىنا كىرەدى. ۋنيۆەرسيتەتتىڭ ماتەريالدىق تەحنيكالىق بازاسىن قالىپتاستىرۋعا بۇگىنگە دەيىن 7 ملرد 776 ملن 727 مىڭ 600 تەڭگە جۇمسالعان. مۇنداي ماتەريالدىق-تەحنيكالىق بازا كەي وڭىرلەردەگى مەملەكەتتىك جوعارى وقۋ ورىندارىندا دا كەزدەسە بەرمەيدى. «يننوۆاتسيالىق عىلىمي-زەرتتەۋ ورتالىعىندا» ورگانيكالىق حيميا جانە زوولوگيا, ادام اناتومياسى مەن فيزيولوگياسى, بەيورگانيكالىق جانە اناليتيكالىق حيميا, فيزيكا زەرتحانالارى ورنالاستىرىلعان. ءدارىسحانالار زاماناۋي جابدىقتارمەن قامتىلعان. سايرام اۋدانى قۇت-ارىس ەلدى مەكەنىندە 47 گەكتار جەر تەلىمدى «سىرداريا» ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ء«ىس-تاجىريبەلىك جانە عىلىمي-يننوۆاتسيالىق ىزدەنىستەر» ورتالىعىندا بولاشاق بيولوگتەر مەن گەوگرافتار, حيميكتەر, سۋرەتشىلەر مەن قولونەر يەلەرى, سپورتشىلار, دالا وقۋ-زەرتتەۋ پراكتيكاسىن جانە دالا جيىندارىن وتكىزەدى. بۇگىندە «سىرداريا» ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ سەرىكتەسى «سبەربانك» (رەسەي) قارجىلاي دەمەۋشىلىگىمەن 1 گەكتار جەر تەلىمىنە 7 قاباتتى زاماناۋي باس وقۋ عيماراتىن سالۋ جۇمىسى باستالدى. جوبا قۇنى 760 ملن تەڭگە, سىيىمدىلىعى 1500 ورىن دەپ جوسپارلانعان. سونىمەن بىرگە «بارىس» سپورت كەشەنىنىڭ دە قۇرىلىسى قارقىندى جۇرگىزىلۋدە. جوبا قۇنى 404 ملن تەڭگە تۇراتىن بۇل عيماراتتا ءبىر ۋاقىتتا 160 ادام جاتتىعا الادى. «بيزنەستىڭ جول كارتاسى-2020» مەملەكەتتىك باعدارلاماسى اياسىندا سالىنىپ جاتقان بۇل قۇرىلىس جۇمىسى جاقىندا اياقتالىپ, قىركۇيەك ايىندا قولدانىسقا بەرىلەدى دەپ كۇتىلۋدە.
ۋنيۆەرسيتەت قازىرگى تاڭدا 26 باكالاۆريات جانە 6 ماگيستراتۋرا ءبىلىم بەرۋ باعدارلامالارى بويىنشا ماماندار دايارلاۋدا. ءبىلىم الۋشىلار سانى دا كەي جەكەمەنشىك جوعارى وقۋ ورىندارىنداعىداي كوپ ەمەس: باكالاۆردا – 3 666, ماگيستراتۋرادا – 201, بارلىعى – 3 867. ورتالىقتان شالعايدا ورنالاسقاندىعىنا قاراماستان, ۋنيۆەرسيتەتتە قىزمەت اتقاراتىن پروفەسسور-وقىتۋشىلاردىڭ الەۋەتى جىلدان-جىلعا جوعارىلاۋدا. عىلىمي الەۋەت 51 پايىزدى قۇرايدى. ۋنيۆەرسيتەت ءۇندىستان (دەلي), گرەكيا (افينا) جانە كەمبريدج ۋنيۆەرسيتەتىمەن جاراتىلىستانۋ, اقپاراتتىق تەحنولوگيالار ءبىلىم بەرۋ باعدارلامالارى بويىنشا قوس ديپلومدى ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىن جۇزەگە اسىرۋدا.
وقۋ ورداسىندا ءبىلىم, عىلىممەن قاتار رۋحاني-مادەني تاربيەگە دە اسا ءمان بەرىلەتىنى عيماراتتار قابىرعاسىنا ىلىنگەن ستۋدەنتتەر مەن وقىتۋشىلاردىڭ قولونەر بۇيىمدارىنان, كارتينالاردان ايقىن كورىنەدى. ستۋدەنتتەرى دە يبالى, تاربيەلى. ونەرگە قۇشتار جاستاردان قۇرالعان «سىرداريا قۇراماسى» جايدارمان توبى 2017 جىلدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا رەسپۋبليكالىق جوعارى ليگا ويىندارىنىڭ چەمپيونى اتانعان. وبلىستاعى جالعىز جەكەمەنشىك جوعارى وقۋ ورنىندا بۇكىل ەلىمىزگە بەلگىلى اسا كورنەكتى تۇلعالار, اتاپ ايتقاندا, قازاقتان شىققان تۇڭعىش عارىشكەر, حالىق قاھارمانى توقتار اۋباكىروۆ, بەيجىڭ وليمپياداسىنىڭ چەمپيونى باقىت سارسەكباەۆ, اسا كورنەكتى تۇركىتانۋشى عالىمدار, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورلارى مىرزاتاي جولداسبەكوۆ, راحمانقۇل بەردىباي, مادەنيەت قايراتكەرى, اكتەر ءسابيت ورازباەۆ, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى ساۋىتبەك ابدراحمانوۆ, كورنەكتى جازۋشى مارحابات بايعۇت, ت.ب. ۋنيۆەرسيتەتكە كەلىپ, ستۋدەنتتەرمەن جۇزدەسكەن.
سىر بويىندا ورنالاسقان جەتىساي, ماقتاارال, كەلەس, شاردارا اۋداندارىندا 525 مىڭ حالىق تۇرادى, 231 مەكتەپتە 140 مىڭ بالا وقيدى. شەكارالاس جاتقان وزبەكستان رەسپۋبليكاسىنىڭ سىرداريا, جيزاق, گ ۇلىستان, تاشكەنت وبلىستارىندا قانداس باۋىرلارىمىز بارشىلىق. وزبەكستاننىڭ بەرگەن رەسمي مالىمەتتەرىنە سەنسەك, وزبەكستاندا 1,5 ملن قازاق ءومىر سۇرەدى. 370 قازاق مەكتەبىندە وقيتىن 54 مىڭ 926 وقۋشى بار. وسى قازاق مەكتەپتەرىندەگى ەڭ باستى ماسەلە – كادر تاپشىلىعى. سوندىقتان دا بولار, «سىرداريا» ۋنيۆەرسيتەتى ستۋدەنتتەرىنىڭ 36%-ى – وزبەكستاندا تۇراتىن اعايىندارىمىزدىڭ ۇل-قىزدارى. ياعني ۋنيۆەرسيتەت اتالعان اۋداندار مەن وزبەكستاندا تۇرىپ جاقتان قازاقتاردى قوسقاندا 2 ملن 210 مىڭ ادامعا قىزمەت ەتۋدە.
بايىرعى قازاق ەلىنىڭ, ەجەلدەن ورتالىق ازيا حالىقتارىنىڭ تاريحي-مادەني ءومىر كەزەڭىنىڭ كۋاسى بولعان سىرداريا وزەنىن جاعالاي ورنالاسقان جيدەلىبايسىن جەرى – تاريحي مەكەن. سىرداريا – كونە گرەك تىلىندەگى اتى بويىنشا ياكسارت دەپ اتالادى. وزەننىڭ گرەكشە اتى كونە پارسى تىلىندەگى وزەن سۋىنىڭ تۇسىنەن پايدا بولعان «ۇلكەن مارجان» دەگەن ءسوز تىركەسىنەن باستاۋ الادى ەكەن. ال ورتاعاسىرلىق مۇسىلمان جازبالارىندا وزەن جۇماقتاعى ءتورت وزەننىڭ ءبىرىنىڭ اتىمەن «سەيحۋن» اتالعان دەگەن دەرەك بار. قاراپ وتىرساڭىز, قازىرگى گەوگرافيالىق ءبولىنىس بويىنشا سىرداريا وزەنى باستاۋىن ورتالىق تيان-شان سىلەمدەرىنەن الىپ, قىرعىزستان رەسپۋبليكاسىنىڭ نارىن, جالال-اباد جانە وش وبلىستارىن, تاجىكستان رەسپۋبليكاسىنىڭ سوعدى وبلىسىن, وزبەكستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ءاندىجان, نامانگان, فەرعانا, تاشكەنت, جيزاق جانە سىرداريا وبلىستارىن, ال ەلىمىزدىڭ اۋماعىندا تۇركىستان مەن قىزىلوردا وبلىستارىن باسىپ ءوتىپ, ارال تەڭىزىنە قۇيادى. نارىن مەن قاراداريا وزەندەرىنىڭ قوسىلعان جەرىنەن باستاپ سىرداريا دەپ اتالادى ەكەن. ماقتاارالدىڭ تورىنەن اشىلعان تۇڭعىش جوعارى وقۋ ورنىنىڭ وسى وزەندەي ءبىلىم-عىلىمنىڭ دارياسىنا, مارجانىنا اينالىپ وتىرعانىنا بۇگىندە ەل كۋا.
بابالارىمىزدىڭ ءىزى قالعان قاسيەتتى دە شەجىرەلى جيدەلىبايسىننىڭ تورىنەن تۇڭعىش اشىلعان جوعارى وقۋ ورنىنىڭ تاريحى – تاۋەلسىزدىگىمىزبەن تامىرلاس. ورتاعاسىرلىق مۇسىلمان جازبالارىندا جۇماقتاعى ءتورت وزەننىڭ ءبىر اتاۋى «سەيحۋن», بۇگىندە سىرداريا اتالاتىن وزەنمەن اتتاس ۋنيۆەرسيتەتتىڭ ءبىلىم ايدىنىنداعى باعىتىنا ايقىندىلىق, ماقساتىنا ناقتىلىق, ىستەرىنە ساتتىلىك تىلەيمىز!
ايگۇل قاپباروۆا,
سەنات دەپۋتاتى
