رۋحانيات • 15 ءساۋىر، 2021

كيەلى كەسەنە ەسىكتەرىن سول كۇيىندە ساقتاۋ ماڭىزدى

221 رەت كورسەتىلدى

بۇگىندە تۇركىستانداعى قوجا احمەت ياساۋي كەسەنەسىنە كەلۋشىلەر قاتارى ەسەلەپ ارتقان. كەسەنە ماڭايىندا وزگەرىس كوپ. ىشكى قىز­مەتى دە بۇگىنگى كۇن تالابىنا ساي­كەستەندىرىلگەن. ياعني زيارات ەتۋ­شىلەر مەن تۋريستەرگە ەكى ەسىك­تەن كىرىپ-شىعاتىن جاعداي جاسال­عان. ارينە، كەلۋشىلەردىڭ كوبە­يىپ، قازاق ەلىنىڭ تاريحىن تەرەڭ تاني تۇسكەنى قاي تۇرعىدان الساق تا ءتيىمدى. دەگەنمەن ءامىر تەمىر­دىڭ زامانىنان، كەسەنەنىڭ العاش­قى قۇرىلىس كەزەڭىنەن بىزگە دەيىن ساقتالىپ جەتكەن، XIV-XV عاسىر­لاردىڭ شەبەرلەرى جاساعان كوركەم دۇنيەلەرگە ۇنەمى كۇتىم قاجەت.

سۋرەتتى تۇسىرگەن الماس ماناپ، «ەQ»

الىپ تايقازان، قولا شىراعداندار، قولا لاۋحاسى بار تۋ مەن ورنەكتى ەسىكتەر، جادىگەرلەر ولاردى جاساعان شەبەردىڭ ەسىمدەرىنىڭ جازىلۋى، تاپسىرىس بەرۋشى جانە جاسالعان ۋاقىتىنىڭ كۇنىنە دەيىن كورسەتىلگەن جازبالارمەن دە اسا قۇندى. كەسەنەدەگى جادىگەرلەردىڭ تالاپقا ساي ساقتالۋىنا، ەرتەڭىنە الاڭداۋشىلىق بىلدىرۋشىلەر دە جوق ەمەس. سولاردىڭ ءبىرى «قازقايتاجاڭارتۋ» رمك باس ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى بەكسۇلتان اقىلبەك ۇلى جۋىردا بىزگە حابارلاسىپ، بىرقاتار ماسەلەلەر مەن ۇسىنىس-پىكىرىن جەتكىزگەن ەدى.

– كەسەنەدە قايتا قالپىنا كەلتىرۋ جۇمىستارى، عىلىمي-رەستاۆراتسيالىق شارالار جۇرگىزىلگەنى كوپكە ءمالىم. ءالى دە ەسكەرىلمەي قالعان نەمەسە اياقتالماعان تۇستارى بار ما؟

– ءيا، ەل ماقتانىشىنا اينالعان بۇل تاريحي ەسكەرتكىشىمىز قوجا احمەت ياساۋي كەسەنەسىن كەيىنگى ۇرپاققا وزگەرىسسىز جەتكىزۋ ماقساتىندا 1993 جىلى ەلباسى ن.ءا.نازارباەۆتىڭ باستاماسىمەن، تۇركيا مەملەكەتىنىڭ قارجىلاندىرۋىمەن ارنايى دۇنيە ءجۇزىنىڭ ساۋلەتشى، قۇرىلىسشى ماماندارى شاقىرىلىپ، قايتا قالپىنا كەلتىرىلدى. بۇل جۇمىستار 7 جىل ارالىعىندا جالعاسىپ، تولىعىمەن اياقتالدى. تارتىلعان عىلىمي قىزمەتكەرلەر تاريحي ەسكەرتكىشتىڭ سىرتى مەن ءىشىنىڭ ارلەنۋىن، ىرگەتاسىنان باستاپ، كۇمبەزىنە دەيىنگى جۇمىستاردى تولىققاندى عىلىمي-رەستاۆراتسيالىق شارالاردان وتكىزدى. نىسانعا كىرەبەرىس ورتالىق ەسىگىنە ۇقساس نۇسقا دايىنداپ، ال تۇپنۇسقاسىن جانىنداعى قابىرعاعا سۇيەپ قويعان. قوجا احمەت ياساۋي جاتقان قابىر ەسىگىنە مۇلدەم تيمەگەن. بۇل ەسىكتەر قازاقستاندا تيمۋريد زامانىنىڭ (XIV-XV عاسىرلار) اعاشقا كوركەم ويۋ سالۋىنىڭ ەكى بەلگىلى تۋىندىسى.

1

ەسىكتەر تاماشا ويۋلارمەن ورنەكتەلگەن، سوندىقتان ونەرگە قاتتى قىزىققاندار ولاردى ءتۇرلى كەزەڭدە الىپ كەتكەن بولۋى مۇمكىن. مىسالى، تۇپنۇسقاداعى ەسىكتەرگە جاقىن ۇقساس ەسىكتىڭ ءبىرى ەرميتاج كورمە­سىن­دە «گۋر ەمير» اتاۋى­مەن قويىلعان، سوعان ۇقساس وزگەسى گەرمانيادا دا تۇر. مەنىڭ ويىمشا، كەسەنەنىڭ كىرەبەرىس ەسىگى تىم ۇلكەن جانە تاسىمالداۋ ءۇشىن اۋىر بولعاندىقتان، ال قابىرحانانىڭ ەسىگىن الۋعا دا تاۋەكەل جاسالماعاندىقتان وسى ەكى ەسىك ساقتالىپ قالعان. كەسەنەنى زەرتتەۋشى عالىمدار ەسىكتىڭ كوز تارتار كوركەمدىگىن، جاقتاۋلارداعى التىن جالاتىلعان ءدىني جازبالاردى سۋرەتتەگەن، توپسالارى شەگەسىز ورنالاستىرىلعانىن، قابىرحانانىڭ ەسىگى سىرتقى ۇلكەن ەسىكتەن دە اسەم ەكەنىن ايتقان. Cولتۇستىك ويىق ورتاسىنداعى ويۋلى ورنەك تۇسكەن، سۇيەكتەلگەن XIV عاسىردىڭ اعاش ەسىگى قازاندىق بولمەسىن قابىرحانامەن جالعاپ تۇر. ەسىك جاقتاۋى تەمىر قاڭىلتىرمەن قاپتالىپ، بەتىندەگى سوزىڭقى ناقىشتار ىشىنە قۇران ماتىندەرى التىن ارىپتەرمەن جازىلعان. ەسىك ۇستىنە عيمارات تەمىردىڭ امىرىمەن تۇرعىزىلعان دەگەن جازۋ تۇسكەن تاس تاقتا ورناتىلعان. شەبەرلەر ەسىكتىڭ بەرىك جانە اسەم جاسالۋىمەن قاتار، رامىزدىك ءمان-ماعىناسىن ارتتىرۋ ءۇشىن وعان سيمۆولدىق مانگە يە ويۋ-ورنەكتەر، تەرەڭ ماعىنالى حاديستەر مەن ناقىل سوزدەردىڭ بەدەرلەنۋىنە كوڭىل بولگەن. قوجا احمەت ياساۋي كەسەنەسىنىڭ سىرتقى ون ەسىگى جانە ىشكى بولمەلەردى بايلانىستىراتىن بارلىق ەسىكتەرىن قوسقاندا، بۇگىنگى تاڭدا وزگەرىسسىز ءوزىنىڭ تاريحي ورنىندا تۇرعان جالعىز ەسىك – قابىرحانا ەسىگى. وسى قاستەرلى ەسىكتە «اللانىڭ سىيى – قاقپاسىنا كەلىپ سۇراعان مومىنعا [بەرىلەدى]» دەپ جازىلعان. ەسىكتەردى ارلەۋ بىردەي مانەردە ورىندالعان: ءاربىر جارما جوعارى جاعىندا ەپيگرافيالىق اشەكەيلەنگەن يسلامي ستيلىندە ۇشجاقتى ويۋمەن ارلەنگەن تىگىنەن بىردەي ەمەس ءۇش سەكتورعا بولىنگەن; جارمانىڭ شەتتەرىمەن كارتۋش جانە مەدالوننان تۇراتىن ەرنەۋ جولاعى وتكەن. ويۋ مەتالل، سۇيەك، اعاشتىڭ باسقا تۇرلەرىمەن بەزەندىرۋلەرمەن ۇيلەسىپ تۇر. بىراق ۋاقىت وتكەن سايىن اعاش تەز ب ۇلىنەتىندىكتەن، اعاشقا ويۋ سالۋدىڭ كونە بەلگىلى تۇرلەرى تاستى كوركەمدىك وڭدەۋ تۇرلەرى سياقتى اۋقىمدى تارالماعان. كىرەبەرىس ەسىگى، جوعارىدا اتاپ وتكەندەي، حح عاسىردىڭ 90-جىلدارىندا كوشىرمەسى الىنىپ، العاشقى ەسىكتىڭ ورنىنا قويىلعان بولاتىن جانە سول ءۇشىن دە بۇرىنعى ەسىگى ساقتالىپ قالعان. ەگەر ولاي بولماعاندا نە بولاتىنى بەلگىسىز. بۇرىنعى ورنىندا قالدىرىلعان جاقتاۋ مەن قورابىنىڭ قارقىندى ءب ۇلىنىپ جاتقانى كورىنىپ تۇر. شەشىلگەن ەسىك تە، ونىڭ ساقتاۋ جاعدايى 600 جىلدىق اعاش ءۇشىن قولايسىز بولعاندىقتان، ءوزىنىڭ العاشقى بەينەسىن بىرتىندەپ جوعالتۋدا. اعاش ۇزاق مەرزىمگە جارايتىن ماتەريال ەكەندىگى ۇمىتىلىپ كەلەدى، ەگەر دە قابىرحانا ەسىگىنىڭ پايدالانۋى جالعاساتىن بولسا، جاقىنداعى جارتى عاسىر ىشىندە ءبىز بۇل تەڭدەسى جوق جادىگەرىمىزدەن ايىرىلىپ قالۋىمىز مۇمكىن. ونىڭ تابيعي (بيولوگيالىق) قارتايۋ پروتسەسىن تەك جاساندى جولمەن، كونسەرۆاتسيانىڭ زاماناۋي ادىستەرىمەن توقتاتۋعا بولادى. سىرتقى ءبۇلدىرۋ فاكتورلارى دا كوپتەپ جينالىپ قالدى. بىرىنشىدەن، اعاشتىڭ بەتىن جاۋىپ قالعان كوپ عاسىرلىق لاستانۋ، بۇل كىردىڭ استىندا ب ۇلىنگەن اعاش نەمەسە العاشقى ءتۇسىن ساقتاعان ىشكى ويۋ بار. ەكىنشىدەن، ب ۇلىنگەن ورنەكتەردى بەكىتۋ ءۇشىن ءبىر كەزدەرى بەلگىسىز ماستيكامەن تولتىرىلعان بولاتىن، قازىر ورنەكتەرمەن بىرگە تۇسۋدە. ۇشىنشىدەن، توپسالار مەن ىلمەكتەر كونسترۋكتسياسىنىڭ ەلەمەنتتەرى كوتەرگىش قابىلەتىن جوعالتتى. تابالدىرىق جانە ەسىك قورابىنىڭ جوعارعى بەكىتكىشى ءشىرىپ ب ۇلىنۋدە. وسىلايشا، اعاشقا ويۋ سالۋ ونەرىنىڭ ۇزدىك داستۇرىندە ورىندالعان ەسىكتىڭ بىرەگەي تۋىندىسى كەلەشەك ۇرپاق ءۇشىن جوعالىپ كەتۋى مۇمكىن.

– ونى ساقتاپ قالۋ ءۇشىن نە ىستەۋ قاجەت؟

– ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلامالىق ماقالاسىندا حالىقتىڭ ساناسىنا جالپىۇلتتىق قاسيەتتى ورىندار ۇعىمىن ءسىڭىرۋ ءۇشىن «قازاقستانىڭ قاسيەتتى رۋحاني قۇندىلىقتارى» نەمەسە «قازاقستاننىڭ كيەلى جەرلەرىنىڭ گەوگرافياسى» جوباسى قاجەتتىگىن ايتقان بولاتىن. «قازاقستاننىڭ قاسيەتتى جەرلەرىنىڭ مادەني-گەوگرافيالىق بەلدەۋى – نەشە عاسىر وتسە دە ءبىزدى كەز كەلگەن رۋحاني جۇتاڭدىقتان ساقتاپ، امان الىپ شىعاتىن سيمۆولدىق قالقانىمىز ءارى ۇلتتىق ماقتانىشىمىزدىڭ قاينار بۇلاعى. ول – ۇلتتىق بىرەگەيلىك نەگىزدەرىنىڭ باستى ەلەمەنتتەرىنىڭ ءبىرى» دەلىنگەن باعدارلامالىق ماقالادا. رۋحاني جۇتاڭدىقتان ساقتايتىن، ۇلتتىق ماقتانىشىمىز ساۋلەتى مەن كەلبەتى ادام تاڭعالدىراتىن كەسەنە، سان-عاسىرلىق ءتۇرلى جاعدايلاردى وتكەرىپ، بۇگىنىمىزگە دەيىن سول قالپىندا جەتتى. الەمنىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنەن تۋريستەر ارنايى كەلىپ، ونىڭ قانداي كۇش-جىگەرمەن سالىنعاندىعىن، اسەمدىگىن تاماشالاپ كەتەدى. ءالى ميلليونداعان زيارات ەتۋشىلەر مەن تۋريستەردىڭ كەلەرى انىق. وسى ورايدا كەسەنەدەگى ءاربىر جادىگەردىڭ ءوز قالپىن جوعالتپاي ساقتالعانىن قالايمىز. بۇل ورايدا بىرىنشىدەن، قابىرحانانىڭ ەسىگىن ونىڭ قازىرگى قولدا بار مالىمەتتەر بويىنشا دايىندالعان ءبىرشاما وڭايلاتىلعان كوشىرمەسىنە اۋىستىرا وتىرىپ، ورنىنان شەشىپ الۋ قاجەت. ەكىنشىدەن، ويۋلى ەسىك اعاشىن، سونداي-اق وزگە دە اعاش جانە مەتالل ەلەمەنتتەرىن زەرتتەۋ، كونسەرۆاتسيا جانە رەستاۆراتسيا جاساۋ، سونىڭ نەگىزىندە قابىرحاناعا كىرەتىن جەردىڭ العاشقى كەلبەتىن قالپىنا، باسقاشا ايتقاندا، ونى عىلىمي-تاريحي قالپىنا كەلتىرۋ كەرەك. بۇل جاعدايدا كونە ەسىك ءبىزدىڭ ۋاقىتىمىزعا جەتكەن كەلبەتىندە ساقتالاتىن بولادى.

سونداي-اق قازاندىقتىڭ شەشىلگەن كىرەبەرىس ەسىگى زەرتتەۋ، كونسەرۆاتسيا جانە رەستاۆراتسيا جاساۋ­دى قاجەت ەتەدى. ەسىكتىڭ بۇرىنعى ورنىندا تۇرعان جاقتاۋى مەن قورابىنىڭ ناقتى كوشىرمەسىنە اۋىس­تى­رۋ، مۇنى كوزبەن باقىلاۋ ارقىلى جاساۋعا بولادى، سەبەبى ويۋ بۇل جەردە ايتارلىقتاي وڭاي. تور­تىنشىدەن، قابىرحانا ەسىگىنىڭ تەمىر جاقتاۋ­لا­رىنداعى جازۋلاردى قالپىنا كەلتىرۋ كەرەك. دايىندالعان ەكسپوناتتاردى كەسەنەگە جاقىن جەردەگى مۋزەيگە ورنالاستىرۋ، جىلىتىلمايتىن ەسكەرتكىش جاعدايىنداعى قازىرگى ءجۇرىپ جاتقان ءب ۇلىنۋدى باسەڭدەتۋ ءۇشىن قازاندىقتىڭ ەسىگىن كونسەرۆاتسياعا دەيىن-اق الىپ بارىپ قويۋعا بولادى. وسى ەكى ەسىك تە مۋزەي ەكسپوناتى رەتىندە ساقتاۋدىڭ ۇزدىك جاعدايلارىنا لايىق، بىراق قازىرگى تاڭدا ولار كەسەنەنىڭ قازاندىق بولمەسىندە تۇر، بۇل ولاردىڭ ب ۇلىنۋىنە الىپ كەلۋدە.

– بۇل ۇسىنىس-پىكىرلەرىڭىزدەن كەسەنە قىزمەت­كەر­لەرى نەمەسە ءتيىستى مەكەمەلەر حاباردار ما؟

– الدىمەن بۇل ماسەلە بويىنشا قوعام ورتاسىنا وي سالۋ قاجەت دەپ سانايمىز. ويتكەنى قابىرحانا ەسىگى ەسكىرىپ كەلەدى، عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىستارى ونىڭ ءب ۇلىنۋ پروتسەسى باستالعاندىعىن ايتۋدا. سوندىقتان بۇل تاريحي قۇندى جەدىگەرلەردى ورنىنان الىپ، مۋزەيگە ورناتۋدى كەشىكتىرمەي قولعا الۋىمىز قاجەت. ۋاقىتىندا ارەكەت جاسالماسا، تابيعي فاكتورلارىنا، مەحانيكالىق ارەكەتتەرگە بايلانىستى ەسىكتەر دەفورماتسيالانۋدا، ىشىنە ىلعال الىپ جاتقان كورىنەدى. عىلىمي قىزمەتكەرلەر ىلعال الىنعاننان كەيىن ءشىرۋ پروتسەسى باستالۋى مۇمكىن ەكەنىن ايتۋدا. ونى ورنىنان الۋعا رۇقسات كەرەك ەمەس، تۇركىستان حالقىن وسى باعىتتاعى جۇمىستار جۇرگىزىلەتىنى تۋرالى حاباردار ەتۋ قاجەت. الماتىدا «قىرىم ارالى» دەگەن عىلىمي-رەستاۆراتسيالىق زەرتحانا بار، سونىڭ قىزمەتكەرلەرى بارىپ ەسىكتەردى زەرتتەپ، وسىنداي تۇجىرىمداماعا كەلگەن. جوعارىدا ايتىلعان سەبەپتەرگە بايلانىستى، ونى ورنىنان الىپ، ءدال ءوزىنىڭ تۇپنۇسقاسىنداي ەسىك قويۋ، ال تۇپنۇسقا ەسىكتەرىن كونسەرۆاتسيا، رەستاۆراتسيا جۇمىستارىنان وتكىزگەننەن كەيىن مۋزەي ەكسپوناتتىعىنا وتكىزۋىمىز قاجەت. كەسەنەدەگى جادىگەردىڭ ساقتالۋىنا جاۋاپتىلار كوزبەن باعالاي بىلگەنىمەن، ولاردىڭ زەرتتەۋ قۇرالدارى جوق ءارى بۇل باعىتتا تەرەڭ ءبىلىمى جەتپەيدى. ال مەن ايتىپ وتىرعان «قىرىم ارالى» مەكەمەسى – عىلىمي-رەستاۆراتورلىق زەرتحانالىق زەرتتەۋ مەن قالپىنا كەلتىرۋ جولدارىن تاريحي ءارى عىلىمي دالەلدەيتىن ۇلكەن مەكەمە. قالاي بولعاندا دا بۇل باعىتتاعى جۇمىستاردىڭ كەشىكتىرىلمەي جۇرگىزىلگەنى ءجون.

 

اڭگىمەلەسكەن

عالىمجان ەلشىباي،

«Egemen Qazaqstan»

 

تۇركىستان وبلىسى

 

سوڭعى جاڭالىقتار

اقىرەتكە دەيىنگى ادالدىق

ونەر • بۇگىن، 10:23

ۇقساس جاڭالىقتار