– اكەم بىرنەشە اعايىندى ەدى. وتىز ەكىنىڭ الاپات اشتىعىندا ەل توز-توز بولىپ, ءالى كەلگەندەر شۇبىرىپ, جان-جاققا نان ىزدەپ كەتتى. ال ءبىزدىڭ اۋلەت قوزعالا الماعان. سەبەبى ءبىر اعاسىنىڭ ۇيىندە اۋرۋ جان بولعاندىقتان, ءبارى سوعان قارايلادى. وزگە ۇيلەردەن ءبىردى-ەكىلى بالا شەتىنەگەنىمەن, امان قالعان دا, ەرالى اكەمنىڭ ءۇيىن سول اشتىق تۇگەل جالمادى. شاڭىراعى ورتاسىنا ءتۇستى. اكەمنىڭ ەندى ءبىر باۋىرى اشتىقتان بۇرىن ءوز اجالىنان قايتقان-دى, ال اشتىقتا سول ۇيدەگى شەشەمىز ءولىپ, ولاردىڭ جەتىم قالعان بالالارى ءبىزدىڭ ۇيگە كەلدى. الدىندا كولحوز قۇراردا اكەمنىڭ ءىنىسى ابدىكارىم: ء«بارى ورتاق, قازان دا, ايەل دە», دەگەندى ەستىگەندە قارسى ءسوز ايتىپ, سول زاماتتا ۇستالعان. سودان ءىز-ءتۇزسىز كەتكەن, – دەپ اۋلەتىنىڭ تاريحىن ايتا باستاعان اپا ابدىكارىم اكەسىنىڭ ەسىمى قازاقتىڭ ايتۋلى ءبىر ۇلىنا قالاي كومەكتەسكەنىن ايتىپ بەرگەن. – قالقام, سول قيىنشىلىق زاماندا 6-سىنىپتى ءبىتىرىپ, 7-شىدە وقىپ جۇرگەندە سوعىس باستالىپ, ءارى قاراي كولحوزدىڭ جۇمىسىنا كىردىم. بىراق سول بىلىمىممەن ءومىر بويىنا كىتاپ, گازەت-جۋرنالمەن دوس بولدىم. سەندەردىڭ «ەگەمەندەرىڭدى» ءومىر بويى وقىپ كەلەمىن. 1991 جىلى گازەت اقتارىپ وتىرىپ, «50 جىل وزگە ادامنىڭ تەگىنە جازىلىپ كەلدىم, ەندى قاجىلىققا باراردا ءوز اكەمنىڭ ەسىمىن قايتارعىم كەلەدى. اكەم سادۋاقاس عىلمانيدىڭ باسىن امان الىپ قالۋ ءۇشىن تۇرمەدە قايتىس بولعان ابدىكارىم ءمۋسيننىڭ قۇجاتىن اكەمە بەرىپ, عىلماني قايتتى دەپ رەسىمدەيدى. سودان مەن ءومىر بويىنا مۋسينا ۇكىجان ابدىكارىمقىزى بولىپ كەلەمىن. ەندى قارتايعان شاعىمدا عىلمانيقىزى اتانسام دەگەندى وقىپ, ال كەپ اڭىرا. اكەمنىڭ كوزى ءتورت بولىپ, باۋىرىم قايدا ەكەن, ءتىرى جۇرسە تابىلار دەگەن ءۇمىتىنىڭ سول جىلداردا-اق سونگەنىن, ەسەسىنە اتىنىڭ عۇلاما ادامنىڭ ءومىرىن ساقتاعانىن ەستىپ, شۇكىر ايتا وتىرىپ جىلادىم, شىراعىم. «حالىق جاۋى» دەگەن جامان ءسوز سوندا دا اۋلەتىمىزگە جابىسقان ەكەن, ارتىنان اكەمنىڭ باۋىرلارى الىبەك, قازىبەك تاعى دا ۇستالدى. اكەتكەننەن كەلمەدى. اۋىلىمىز – ايگىلى «الجير». باسىندا بار مۇڭ بولعان سوڭ انا اش-جالاڭاش ايەلدەردىڭ تەگىس «جاۋ» ەمەستىگىن اكە-شەشە اياپ, اقىرىن ايتىپ قويادى. نە كورمەدىك, شىراعىم. تالاي مىقتىنىڭ جارلارى, سۇيگەندەرى وتىرعانىن ارتىنان ەستىدىك قوي, ءۇيىمىز لاگەردەن ونشا الىس ەمەستىگىنەن ءجيى كورەمىز. قاراۋىلدارى اجالى جەتىپ, دەمى تاۋسىلعان ايەلدەردى ارباعا ءۇيىپ, ءۇستى-ۇستىنە سالىپ شۇڭقىرعا كومىپ, قايتار بەتتە ۇيگە توقتاپ, التىن تىستەردى كورسەتەدى, الاسىڭدار ما دەپ. كىشكەنتايمىز, ۇركەتىن دە ميىمىزدىڭ جوقتىعى عوي, قولىمىزبەن ۇستاپ, كەرەك ەمەس دەپ قايتارامىز. ول كەزدە ادامعا التىن ەمەس, اس كەرەك زامان. كەيىن اتا-انامىز «جولاماڭدار, ۇستاماڭدار» دەپ ۇيرەتتى عوي.
جۇزىنەن نۇرى توگىلىپ, جۇمساق سويلەي وتىرا, ءومىر پاراقتارىن اقتارىپ, ەل تاريحىمەن استاسقان اۋلەت بايانىن اڭگىمەلەگەن اپادان قالالىق ءومىرىنىڭ قاشان, قاي كەزدە باستالعانىن سۇرادىم.
– وي, شىراعىم-اۋ, ءجاسوسپىرىم شاعىم سوعىسقا تۋرا كەلدى. اۋىلدا ساۋاتتى ادام بولماعاندىقتان, «ينفورمبيۋرونىڭ» جاڭالىعىمەن تانىستىرىپ تۇراسىڭ دەپ اۋىلداعى شاعىن عانا كىتاپحانانى بەردى. وگىزبەن جەر جىرتىپ, مال كۇزەتىپ, پىشەن شابا جۇرە, اقپارات جيناپ, ەلگە مايداننان حابار تاراتامىن. جۇرتتىڭ كوزى جاستى بولعانىمەن, جەڭىسكە دەگەن ءۇمىت بار. سوعىس ۋاقىتىندا اجەم قايتتى. سوندا اجەمنىڭ قىرقىنا جيىلعان حالىققا اۋىلناي 40 ادامنىڭ «قارا قاعازىن» اكەلگەنى بار. ويتكەنى اۋىل ادامدارى ۇيىنە بىرەۋ بەتتەسە قورقادى, جامان حابار ايتا ما دەپ. سودان ءبارى جينالعاندا بىرىنە-ءبىرى سۇيەۋ بولسىن دەگەنى مە, اۋىلناي 40 «قارا قاعازدى» بىردەن بەردى. سۇمدىق-اي, سونداعى داۋىس قۇلاعىمدا قالدى, كۇنى بۇگىنگە دەيىن ەسكە تۇسكەندە توبە قۇيقام شىمىرلايدى. ونداي جىلاستى ودان بۇرىن دا, كەيىن دە كورگەن ەمەسپىن. اڭىراعان, جوقتاعان, ءبىر-بىرىمەن قۇشاقتاسىپ جىلاعان, جاۋلىعىن ج ۇلىپ الىپ, شاشىن جايىپ داۋىس قىلعان ايەلدەر ابدەن شارشاپ, سولىقتاپ بارىپ باسىلعان. سولاي, قارعام...
سوعىسقا كەتكەندەردەن جارالى بولىپ ورالعاندار از, ال بريگادير اتاۋلى, كولحوز باستىعى قىزدارعا قىرىندايدى. ءبىز بايعۇستىڭ اجارىمىز بار, بالاۋسا جاسپىز, وعان قاراپ وبال دەيتىن جان جوق, سودان قوي قۇرىسىن, تەزىرەك كۇيەۋگە تيەيىن دەدىم. بىراق اياعىم اۋىر كۇيدە جەسىر قالدىم. اتا-ەنەم بار. ولار مەنىڭ جايىمدى ويلاپ, مىنا جاس ادام قاشانعى وتىرادى دەپ قالادا جۇرگەن تۋىسىن شاقىرىپ, «جەسىرىڭدى ال, بالانى جەتىم ەتپە» دەيدى. «سوعىستان كەيىن تەمىرجولعا جۇمىسقا ورنالاستىم, تابىسىم جاقسى, بەرسەڭدەر الىپ كەتەيىن, اۋىلعا كوشىپ كەلە المايمىن», دەيدى ول. سودان تۇڭعىشىم اتا-ەنەمدە قالىپ, قالاعا كەلدىم. العاشىندا بازارعا بارىپ, اۋىلداستاردان بالامنىڭ جايىن سۇراپ جىلاپ ءجۇردىم. ىلە اياعىم اۋىرلاپ, قىزىم دۇنيەگە كەلدى. سوسىن اتا-ەنەمنىڭ جۇبانىشى عوي, مەنى قۇداي قۇر تاستاماي بالا بەردى عوي دەپ جۇباندىم. ۇلىم جەتىنشى ءبىتىرىپ بارىپ, اتا-اجەسى دۇنيە سالعان سوڭ قولىمىزعا كەلدى. ول كەزدە قازاقتىڭ قولىنان ءىس كەلەدى, بۇلار بىردەڭە بىلەدى دەمەيتىن زامان. نانساڭ, قالاداعى تەمىرجولشىلار ۇيىنە كيىمىلگىشكە جۇمىسقا ۇلكەن كۇمانمەن زورعا قابىلدادى. بىردە ديرەكتوردىڭ ايەلىنىڭ, ول ءوزى بي ۇيىرمەسىن باسقاراتىن, مەكسيكا ءبيىن بيلەيتىن بيشىلەر كيىمىنىڭ جەڭىن قوندىرا الماي, اۋرەگە ءتۇسىپ جاتقانىن كورىپ, بىلاي-بىلاي دەپ وپ-وڭاي تىگىسىن ايتا قويدىم. ەرتەسىنە ديرەكتور شاقىرىپ: «سامەتوۆا, سەن تىگىنشىلىكتى وقىعانسىڭ با؟» دەيدى. «جوق, اجەم ۇيرەتكەن دەيمىن». «وندا سەن كيىمبەرۋشى كوستيۋمەردىڭ كومەكشىسى بول», دەدى. ول كەزدە ۇيىرمەنىڭ بارلىق كيىمى قولدان تىگىلەدى. 15 ۇلتتىڭ كيىمىن, بيشىلەر مەن وركەستردىڭ ساحناعا كيەتىندەرىن كوز مايىمدى تاۋىسىپ تىگىپ, ولار رەسپۋبليكالىق سايىستان ورىن الىپ, كوزگە ىلمەيتىن قازاقتان قۇرمەتتى قازاق بولىپ شىعا كەلدىم.
ول زاماندا قازاققا ءۇي دە تيمەيدى, ايتەۋىر, كۇيەۋىم دە جۇمىسىن جاقسى اتقاراتىندىقتان, 5 بالامىز بولعاندا وسى وتىرعان ءۇيىمىزدى بەردى. بۇرىنعى بالالار بولمەسى – قازىر مەنىڭ بولمەم, شالىم ەكەۋمىزدىڭ قولىمىزدا وسكەن ۇلكەن نەمەرەم وسى قاراشاڭىراقتا. نامازىمدى قازا ەتپەي, قۇلشىلىعىمدى جاساپ, قاجىلىققا دا باردىم», دەگەن كاكەن اپانى اقمولالىق بايىرعى تۇرعىندار دا جاقسى تانيدى ەكەن. سونىڭ ءبىرى, ونەر مەن ۇلتتىق مادەنيەتتىڭ جاناشىرى وسپان سۇلەيمەن ۇلى: «كاكەن اپانىڭ شاپاعاتىن ۇلتتىق ونەردى ناسيحاتتاۋشىلار ءبىراز كوردىك. ول كەزدە كونتسەرتكە ۇلتتىق بىردەڭە الىپ شىعايىن دەسەڭ, كيەتىن كونتسەرتتىك كيىم جوق. وركەستر شىعارايىق دەسەك تە سول قولبايلاۋ. جۇگىرىپ اپاعا كەلەمىز. اپانىڭ ارقاسىندا سول كەزدەگى تسەلينوگرادتا العاش ۇلتتىق كيىم كيگەن وركەستر شىعارعانبىز. ول كەز نەسىن ايتاسىز, ۇلتتىق ءار دۇنيە ءۇشىن كادىمگىدەي مايدان ەدى عوي. سونداي كەزدەردە كاكەن اپا قاسىمىزدان تابىلاتىن», دەيدى ريزاشىلىقپەن.
اپا 1988 جىلى زەينەتكە شىققان سوڭ دا وتىرماپتى. شايزا سەكسەنباەۆا, كۇنبالا وبانوۆا, زەكەن ابدۋللينا, ۇرقيا ەلەۋسىزوۆا بەسەۋى جينالىپ, ۇلتتىق دۇنيەلەردى تىرىلتەمىز, بالالارعا ۇيرەتەمىز دەپ انسامبل قۇرىپ, ۇلتتىق سالت-سانا, ءداستۇردى ۇرپاققا سىڭىرەمىز دەپ ءبىراز ەڭبەكتەنگەن ەكەن. تابيعاتىندا ونەرسۇيەر اپانىڭ بويىندا اقىندىقتىڭ ۇشقىنى دا بار. بالالارى ەكى جيناعىن شىعارىپ بەرگەن كاكەن بالابەكقىزى سوناۋ جىلدارى بوگەنباي باتىردىڭ اسىندا «قالامىزعا بايىرعى اتاۋىن قايتارىڭدار, اقمولامەن قاشان قاۋىشامىز؟» دەپ ولەڭمەن ساۋال دا قويعان ەكەن. 95-تەن اسقان كاكەن اپا: «قاراعىم, بۇگىندە نەمەرە-شوبەرەلەرىمنىڭ وسى تاۋەلسىز ەلدە, ەشكىمگە جالتاقتاماي, كوزگە ىلىنبەيتىن ەمەس, مەملەكەت قۇرايتىن ۇلتتىڭ ۇل-قىزى, ازاماتى بولعانىنا كۇنىنە مىڭ شۇكىر ايتامىن. تاۋەلسىزدىك ءبىز تۇگىل, اتالارىمىزعا ارمان بولىپ ەدى عوي, تاۋبە, تاۋبە», دەيدى.
