تاريح • 13 ءساۋىر، 2021

جان كۇيزەلتكەن جىلدار جادىندا

319 رەت كورسەتىلدى

جاسى 95-تەن اسقان كاكەن اپانىڭ قاسىندا ۋاقىتتىڭ قالاي وتكەنىن اڭداماي قالاسىز. اۋلەتىنەن 3 بىردەي جان «حالىق جاۋى» دەگەن جامان اتتى جامىلىپ، ءىز-ءتۇزسىز كەتكەن اكە-اعا­لارىنىڭ جالعاسىنداي بولىپ وتىرعان كەيۋانا ءومىرى كوپكە وي تاستاعانداي.

– اكەم بىرنەشە اعايىندى ەدى. وتىز ەكىنىڭ الاپات اشتىعىندا ەل توز-توز بولىپ، ءالى كەلگەندەر شۇبىرىپ، جان-جاققا نان ىزدەپ كەتتى. ال ءبىزدىڭ اۋلەت قوزعالا ال­­ماعان. سەبەبى ءبىر اعاسىنىڭ ۇيىندە اۋرۋ جان بولعاندىقتان، ءبارى سوعان قارايلادى. وزگە ۇي­لەردەن ءبىردى-ەكىلى بالا شەتى­نە­گەنىمەن، امان قالعان دا، ەرالى اكەمنىڭ ءۇيىن سول اشتىق تۇگەل جال­مادى. شاڭىراعى ورتاسىنا ءتۇستى. اكەمنىڭ ەندى ءبىر باۋىرى اشتىقتان بۇرىن ءوز اجالىنان قايتقان-دى، ال اشتىقتا سول ۇيدەگى شەشەمىز ءولىپ، ولاردىڭ جەتىم قالعان بالالارى ءبىزدىڭ ۇيگە كەلدى. الدىندا كولحوز قۇراردا اكەمنىڭ ءىنىسى ابدىكارىم: ء«بارى ورتاق، قازان دا، ايەل دە»، دەگەندى ەستىگەندە قارسى ءسوز ايتىپ، سول زاماتتا ۇس­تالعان. سودان ءىز-ءتۇزسىز كەتكەن، – دەپ اۋلەتىنىڭ تاريحىن ايتا باس­تاعان اپا ابدىكارىم اكە­سىنىڭ ەسىمى قازاقتىڭ ايتۋلى ءبىر ۇلىنا قالاي كومەكتەسكەنىن ايتىپ بەرگەن. – قالقام، سول قيىنشىلىق زاماندا 6-سىنىپتى ءبىتىرىپ، 7-شىدە وقىپ جۇرگەندە سوعىس باستالىپ، ءارى قاراي كولحوزدىڭ جۇمىسى­نا كىردىم. بىراق سول بىلىمىممەن ءومىر بويىنا كىتاپ، گازەت-جۋرنالمەن دوس بولدىم. سەندەردىڭ «ەگەمەندەرىڭدى» ءومىر بويى وقىپ كەلەمىن. 1991 جىلى گازەت اقتارىپ وتىرىپ، «50 جىل وزگە ادامنىڭ تەگىنە جازىلىپ كەلدىم، ەندى قا­جىلىققا باراردا ءوز اكەمنىڭ ەسى­مىن قايتارعىم كەلەدى. اكەم سا­دۋاقاس عىلمانيدىڭ باسىن امان الىپ قالۋ ءۇشىن تۇرمەدە قاي­تىس بولعان ابدىكارىم ءمۋسيننىڭ قۇجاتىن اكەمە بەرىپ، عىلماني قايتتى دەپ رەسىمدەيدى. سودان مەن ءومىر بويىنا مۋسينا ۇكى­جان ابدىكارىمقىزى بولىپ كە­لەمىن. ەندى قارتايعان شاعىمدا عىل­مانيقىزى اتانسام دەگەندى وقىپ، ال كەپ اڭىرا. اكەمنىڭ كوزى ءتورت بولىپ، باۋىرىم قايدا ەكەن، ءتىرى جۇرسە تابىلار دەگەن ءۇمىتىنىڭ سول جىلداردا-اق سونگەنىن، ەسەسىنە اتىنىڭ عۇلاما ادامنىڭ ءومىرىن ساقتاعانىن ەستىپ، شۇكىر ايتا وتى­رىپ جىلادىم، شىراعىم. «حا­لىق جاۋى» دەگەن جامان ءسوز سوندا دا اۋلەتىمىزگە جابىسقان ەكەن، ارتىنان اكەمنىڭ باۋىرلارى الىبەك، قازىبەك تاعى دا ۇستالدى. اكەتكەننەن كەلمەدى. اۋىلىمىز – ايگىلى «الجير». باسىندا بار مۇڭ بولعان سوڭ انا اش-جالاڭاش ايەلدەردىڭ تەگىس «جاۋ» ەمەستىگىن اكە-شەشە اياپ، اقىرىن ايتىپ قويادى. نە كورمەدىك، شىراعىم. تالاي مىقتىنىڭ جارلارى، سۇي­گەندەرى وتىرعانىن ارتىنان ەس­تىدىك قوي، ءۇيىمىز لاگەردەن ون­شا الىس ەمەستىگىنەن ءجيى كورەمىز. قا­راۋىلدارى اجالى جەتىپ، دەمى تاۋ­سىلعان ايەلدەردى ارباعا ءۇيىپ، ءۇستى-ۇستىنە سالىپ شۇڭقىرعا كو­مىپ، قايتار بەتتە ۇيگە توقتاپ، التىن تىستەردى كورسەتەدى، الاسىڭدار ما دەپ. كىشكەنتايمىز، ۇركەتىن دە ميىمىزدىڭ جوقتىعى عوي، قو­لىمىزبەن ۇستاپ، كەرەك ەمەس دەپ قايتارامىز. ول كەزدە ادامعا التىن ەمەس، اس كەرەك زامان. كە­يىن اتا-انامىز «جولاماڭدار، ۇستاماڭدار» دەپ ۇيرەتتى عوي.

جۇزىنەن نۇرى توگىلىپ، جۇمساق سويلەي وتىرا، ءومىر پاراقتارىن اقتارىپ، ەل تاريحىمەن استاسقان اۋلەت بايانىن اڭگىمەلەگەن اپادان قالالىق ءومىرىنىڭ قاشان، قاي كەزدە باستالعانىن سۇرادىم.

– وي، شىراعىم-اۋ، ءجاسوسپى­­رىم شاعىم سوعىسقا تۋرا كەلدى. اۋىل­دا ساۋاتتى ادام بولماعان­دىق­تان، «ينفورمبيۋرونىڭ» جاڭا­لى­عىمەن تانىستىرىپ تۇرا­سىڭ دەپ اۋىلداعى شاعىن عانا كىتاپحانانى بەردى. وگىزبەن جەر جىرتىپ، مال كۇزەتىپ، پىشەن شابا جۇرە، اقپارات جيناپ، ەلگە مايداننان حابار تاراتامىن. جۇرت­تىڭ كوزى جاستى بولعانىمەن، جە­ڭىسكە دەگەن ءۇمىت بار. سوعىس ۋاقىتىندا اجەم قايتتى. سوندا اجەمنىڭ قىرقىنا جيىلعان حا­لىققا اۋىلناي 40 ادامنىڭ «قا­را قاعازىن» اكەلگەنى بار. ويتكەنى اۋىل ادامدارى ۇيىنە بىرەۋ بەتتەسە قورقادى، جامان حابار ايتا ما دەپ. سودان ءبارى جينالعاندا بىرىنە-ءبىرى سۇيەۋ بولسىن دەگەنى مە، اۋىلناي 40 «قارا قاعازدى» بىردەن بەردى. سۇمدىق-اي، سونداعى داۋىس قۇلاعىمدا قالدى، كۇنى بۇ­گىنگە دەيىن ەسكە تۇسكەندە توبە قۇي­قام شىمىرلايدى. ونداي جى­لاستى ودان بۇرىن دا، كەيىن دە كورگەن ەمەسپىن. اڭىراعان، جوقتاعان، ءبىر-بىرىمەن قۇشاقتاسىپ جىلاعان، جاۋلىعىن ج ۇلىپ الىپ، شاشىن جايىپ داۋىس قىلعان ايەلدەر ابدەن شارشاپ، سولىقتاپ بارىپ باسىلعان. سولاي، قارعام...

سوعىسقا كەتكەندەردەن جارالى بولىپ ورالعاندار از، ال بريگادير اتاۋلى، كولحوز باستىعى قىزدارعا قىرىندايدى. ءبىز بايعۇستىڭ اجارىمىز بار، بالاۋسا جاسپىز، وعان قاراپ وبال دەيتىن جان جوق، سودان قوي قۇرىسىن، تەزىرەك كۇيەۋگە تيەيىن دەدىم. بىراق اياعىم اۋىر كۇيدە جەسىر قالدىم. اتا-ەنەم بار. ولار مەنىڭ جايىمدى ويلاپ، مىنا جاس ادام قاشانعى وتىرادى دەپ قالادا جۇرگەن تۋى­­سىن شاقىرىپ، «جەسىرىڭدى ال، بالانى جەتىم ەتپە» دەيدى. «سو­عىستان كەيىن تەمىرجولعا جۇ­مىسقا ورنالاستىم، تابىسىم جاق­سى، بەرسەڭدەر الىپ كەتەيىن، اۋىل­عا كوشىپ كەلە المايمىن»، دەيدى ول. سودان تۇڭعىشىم اتا-ەنەمدە قالىپ، قالاعا كەلدىم. ال­عاشىندا بازارعا بارىپ، اۋىل­داستاردان بالامنىڭ جايىن سۇراپ جىلاپ ءجۇردىم. ىلە اياعىم اۋىر­لاپ، قىزىم دۇنيەگە كەلدى. سو­سىن اتا-ەنەمنىڭ جۇبانىشى عوي، مەنى قۇداي قۇر تاستاماي بالا بەر­دى عوي دەپ جۇباندىم. ۇلىم جەتىنشى ءبىتىرىپ بارىپ، اتا-اجەسى دۇنيە سالعان سوڭ قولىمىزعا كەلدى. ول كەزدە قازاقتىڭ قولى­نان ءىس كەلەدى، بۇلار بىردەڭە بى­لەدى دەمەيتىن زامان. نانساڭ، قالاداعى تەمىرجولشىلار ۇيىنە كيىمىلگىشكە جۇمىسقا ۇلكەن كۇ­مانمەن زورعا قابىلدادى. بىردە ديرەكتوردىڭ ايەلىنىڭ، ول ءوزى بي ۇيىرمەسىن باسقاراتىن، مەكسيكا ءبيىن بيلەيتىن بيشىلەر كيىمىنىڭ جەڭىن قوندىرا الماي، اۋرەگە ءتۇسىپ جاتقانىن كورىپ، بىلاي-بىلاي دەپ وپ-وڭاي تىگىسىن ايتا قويدىم. ەرتەسىنە ديرەكتور شاقىرىپ: «سامەتوۆا، سەن تىگىنشىلىكتى وقى­عانسىڭ با؟» دەيدى. «جوق، اجەم ۇيرەتكەن دەيمىن». «وندا سەن كيىمبەرۋشى كوستيۋمەردىڭ كو­مەكشىسى بول»، دەدى. ول كەزدە ۇيىر­مەنىڭ بارلىق كيىمى قولدان تىگىلەدى. 15 ۇلتتىڭ كيىمىن، بي­شىلەر مەن وركەستردىڭ ساحناعا كيە­تىندەرىن كوز مايىمدى تاۋىسىپ تىگىپ، ولار رەسپۋبليكالىق سايىس­تان ورىن الىپ، كوزگە ىلمەيتىن قازاقتان قۇرمەتتى قازاق بولىپ شىعا كەلدىم.

ول زاماندا قازاققا ءۇي دە تي­مەيدى، ايتەۋىر، كۇيەۋىم دە جۇ­مى­سىن جاقسى اتقا­را­تىن­دىق­تان، 5 بالامىز بولعاندا وسى وتىرعان ءۇيىمىزدى بەردى. بۇ­رىن­عى بالالار بولمەسى – قازىر مە­نىڭ بولمەم، شالىم ەكەۋمىزدىڭ قو­لىمىزدا وسكەن ۇلكەن نەمەرەم وسى قاراشاڭىراقتا. نامازىمدى قازا ەتپەي، قۇلشىلىعىمدى جاساپ، قاجىلىققا دا باردىم»، دە­گەن كاكەن اپانى اقمولالىق با­يىرعى تۇرعىندار دا جاقسى تا­نيدى ەكەن. سونىڭ ءبىرى، ونەر مەن ۇلتتىق مادەنيەتتىڭ جانا­شى­رى وسپان سۇلەيمەن ۇلى: «كا­كەن اپانىڭ شاپاعاتىن ۇلت­تىق ونەردى ناسيحاتتاۋشىلار ءبى­راز كوردىك. ول كەزدە كونتسەرتكە ۇلت­­تىق بىردەڭە الىپ شىعايىن دە­سەڭ، كيەتىن كونتسەرتتىك كيىم جوق. وركەستر شىعارايىق دەسەك تە سول قولبايلاۋ. جۇگىرىپ اپاعا كەلەمىز. اپانىڭ ارقاسىندا سول كەزدەگى تسەلينوگرادتا العاش ۇلتتىق كيىم كيگەن وركەستر شىعارعانبىز. ول كەز نەسىن ايتاسىز، ۇلتتىق ءار دۇ­نيە ءۇشىن كادىمگىدەي مايدان ەدى عوي. سونداي كەزدەردە كاكەن اپا قاسىمىزدان تابىلاتىن»، دەيدى ريزاشىلىقپەن.

اپا 1988 جىلى زەينەتكە شىققان سوڭ دا وتىرماپتى. شاي­­زا سەكسەنباەۆا، كۇنبالا وبا­­نوۆا، زەكەن ابدۋللينا، ۇر­قيا ەلەۋسىزوۆا بەسەۋى جينا­لىپ، ۇلت­تىق دۇنيەلەردى تىرىلتەمىز، بالا­لار­عا ۇيرەتەمىز دەپ انسامبل قۇ­رىپ، ۇلتتىق سالت-سانا، ءداستۇردى ۇر­پاق­قا سىڭىرەمىز دەپ ءبىراز ەڭ­بەك­تەنگەن ەكەن. تابيعاتىندا ونەر­­سۇيەر اپانىڭ بويىندا اقىن­دىق­­تىڭ ۇشقىنى دا بار. بالالا­رى ەكى جيناعىن شىعارىپ بەرگەن كاكەن بالابەكقىزى سوناۋ جىلدارى بوگەنباي باتىردىڭ اسىندا «قالامىزعا بايىرعى اتاۋىن قايتارىڭدار، اقمولامەن قاشان قاۋىشامىز؟» دەپ ولەڭمەن ساۋال دا قويعان ەكەن. 95-تەن اسقان كاكەن اپا: «قاراعىم، بۇگىندە نەمەرە-شوبەرەلەرىمنىڭ وسى تاۋەلسىز ەلدە، ەشكىمگە جالتاقتاماي، كوز­گە ىلىنبەيتىن ەمەس، مەملەكەت قۇ­رايتىن ۇلتتىڭ ۇل-قىزى، ازاماتى بولعانىنا كۇنىنە مىڭ شۇكىر ايتامىن. تاۋەلسىزدىك ءبىز تۇگىل، اتالارىمىزعا ارمان بولىپ ەدى عوي، تاۋبە، تاۋبە»، دەيدى.

سوڭعى جاڭالىقتار

ارداگەرلەر ازايىپ بارا جاتىر...

قازاقستان • بۇگىن، 19:00

مەرەكە كۇندەر جاڭبىرلى بولادى

اۋا رايى • بۇگىن، 16:00

فۋتبول: «چەلسي» فينالعا شىقتى

فۋتبول • بۇگىن، 15:01

اممانعا اتتاندى

سپورت • بۇگىن، 14:10

قازاندا كۇش سىناسۋدا

سپورت • بۇگىن، 13:40

شەت ەلدەگى قازاق گەنەرالدارى

قازاقستان • بۇگىن، 11:54

قادىر ءتۇنىنىڭ قاسيەتى

رۋحانيات • بۇگىن، 08:10

ەرلىك پەن پاتريوتيزم مەكتەبى

قازاقستان • بۇگىن، 08:06

قارۋلى كۇشتەرىمىز وسىلاي قۇرىلعان

قازاقستان • بۇگىن، 08:05

ۇقساس جاڭالىقتار