ويتكەنى مۇندا جان مەن ءتاندى رۋحاني تازارتاتىن ورازا قۇلشىلىعى ورىندالادى. قۇدسي حاديستە اللا تاعالا: «ورازا – تەك مەن ءۇشىن. ونىڭ سىيىن (ساۋابىن) ءوزىم عانا بەرەمىن...» دەپ ايتقان. بيىلعى ورازانىڭ ەرەكشەلىگى – پاندەميالىق احۋالعا تاپ كەلىپ وتىر. سوندىقتان قاسيەتتى ايدا جاسالاتىن ءدىني جورالعىلار توڭىرەگىندە تۋىنداپ وتىرعان سۇراقتارعا دۇرىس جاۋاپ الۋ ءۇشىن قازاقستان مۇسىلماندارى ءدىني باسقارماسىنىڭ توراعاسى, باس ءمۇفتي ناۋرىزباي قاجى تاعان ۇلىنا جولىعىپ, كوپشىلىكتى تولعاندىرىپ جۇرگەن ساۋالعا جاۋاپ الدىق.
– اسسالاۋماعالەيكۋم ءمۇفتي حازىرەت, كۇللى مۇسىلمانعا پارىز ەتىلگەن ءھام ىشىندە ورازا قۇلشىلىعى بار رامازان ايى دا كەلىپ جەتتى. وزىڭىزگە جانە بارشا پايعامبار (س.ع.س) ۇمبەتتەرىنە قۇتتى بولسىن ايتامىز. وسى ورايدا, اتالعان قۇلشىلىقتىڭ مۇسىلمان بالاسى ءۇشىن ۇكىمى قانداي جانە ماڭىزى جايلى ايتىپ بەرسەڭىز؟
– بارلىق ماقتاۋ مەن ماداق اللاعا ءتان. ارداقتى پايعامبارىمىز مۇحاممەدكە اللانىڭ سالاۋاتى مەن سالەمى بولسىن! اسا قامقور, ەرەكشە مەيىرىمدى اللانىڭ اتىمەن باستايمىن!
اللا تاعالا قاسيەتتى قۇراننىڭ «باقارا» سۇرەسىندە ورازانىڭ ۇكىمى جايلى: ء«اي, مۇمىندەر! سەندەرگە بۇرىنعىلارعا پارىز بولعانداي ورازا پارىز ەتىلدى. ارينە, ساقسىنارسىڭدار...» دەيدى. وسى اياتتاعى «ساقسىنارسىڭدار» دەگەن سوزگە ايرىقشا توقتالعىم كەلەدى. بىردە ايگىلى ساحابا ءابۋ ھۇرايرا (اللا وعان رازى بولسىن) تاقۋالىق تۋرالى سۇراعان كىسىلەرگە بىلاي دەيدى: «سىزدەر ومىرىڭىزدە تىكەنى كوپ جولمەن ءجۇرىپ كوردىڭىزدەر مە؟». سوندا قاسىنداعى ادامدار: ء«يا, وتتىك», دەپ جاۋاپ بەردى. ءابۋ ھۇرايرا (اللا وعان رازى بولسىن) تاعى دا: «ولاي بولسا, سول جەردەن وتكەن كەزدە نە ىستەدىڭىزدەر؟» دەپ سۇرادى. ولار: «تىكەندەردەن ساقتانىپ وتتىك», دەپ جاۋاپ بەردى. سوندا ساحابا: «تاقۋالىق تا ءدال سولاي, كۇنا مەن قاتەلىكتەردەن ساقتانۋ», دەپ ءتۇسىندىرىپ بەرگەن ەكەن.
ورازا قۇلشىلىعىنىڭ ءمانى دە وسىندا. اۋىز بەكىتكەن ادامنىڭ ساناسىندا «وسى ءىسىم ورازامدى بۇزىپ جىبەرمەي مە؟» دەگەن ساۋال ءاردايىم جاڭعىرىپ تۇرادى. ءتىپتى ورازا ۇستاعان جان بىرەۋدى رەنجىتىپ الۋدان ساقتانىپ, ساۋاپتان قۇر قالماۋعا تىرىسادى.
ادەتكى كۇندە بىرەۋدىڭ ادەپسىز ارەكەتىنىڭ «قارىمتاسىن» بەرۋگە اسىعىپ تۇراتىن جان قاسيەتتى رامازان ايىندا وزگە ادام داۋىس كوتەرىپ, شەكتەن شىعىپ جاتسا دا «مەن ورازا ەدىم» دەپ ماسەلەنى تاقۋالىق جولمەن شەشەدى. ويتكەنى رامازاندا «مەن ورازامىن» دەپ ايتۋ – سۇننەت امال, ياعني پايعامبار جولى. ارداقتى پايعامبارىمىز: «كىمدە-كىم اۋزى بەرىك بولسا, جامان ءسوز سويلەمەسىن. داۋىس كوتەرىپ, ايقاي شىعارماسىن. بىرەۋ وعان ءتىل تيگىزسە نەمەسە ونىمەن كەرىسكىسى كەلسە وعان «مەن ورازامىن» دەسىن» دەپ وسيەت ەتكەن.
تاقۋالىق – ارنايى ىزدەپ, ۋاقىت-ءساتىن كۇتىپ جاسايتىن امال ەمەس. اللادان قورقۋ, كۇنادان ساقتانۋ كۇندەلىكتى تىرشىلىگىمىزدە, جۇمىسىمىز بەن وتباسىمىزدا, كەز كەلگەن قوعامدىق ورتادا كورىنىس تابۋى ءتيىس. ال ورازا ايى تاقۋالىقتى تۋ ەتەتىن ورايلى ءسات.
اۋىز بەكىتىپ جۇرگەنىمىزدىڭ ءوزى بىزگە ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىك جۇكتەيدى. ابۋباكىر كەردەرىنىڭ:
«مۇسىلمان بولساڭ – ءىجدات قىل,
يمان, رۋزا, نامازعا.
اعايىن بولساڭ, تاتۋ بول,
اۋەس بولما ارازعا!» دەپ جىرلايدى.
اۋزى بەرىك ادام بويىنداعى كۇش-قۋاتىن ونبەس داۋدى قۋىپ, بوس نارسەگە جۇمسامايدى. ءناپسى-قالاۋى «جۋاسىپ» قالعان جان جاماندىقتان قاشىق جۇرەدى. قۋ ءناپسى ادامدى ازدىراتىن امالعا جەتەلەگەنمەن, اقىلدى مۇسىلمان ءناپسى قالاۋىنا ەرمەيدى. ال قالاۋعا ەرىك بەرگەن پەندە ونىڭ «قۇلىنا» اينالماق. ءناپسىنى تاربيەلەۋدىڭ توتە جولى – اشتىق, ياعني ورازا ۇستاۋ.
ورازانىڭ مۇمىندەر ومىرىندەگى ماڭىزى ەرەكشە. بۇل ايدا مۇسىلمان بالاسىنىڭ نيەتى مەن امالى ۇيلەسىپ, جاقسىلىققا ۇمتىلادى. ىزگى عۇلامالاردىڭ ءبىرى «ەرەجەپ – جەلگە, شاعبان – بۇلتقا, رامازان جاڭبىرعا ۇقسايدى. ەرەجەپ ايىندا ءدان ەگىلمەسە, شاعباندا سۋارىلماسا, رامازاندا قانداي ەگىن كۇتۋگە بولادى» دەگەن ەكەن. سول ايتپاقشى, رامازان – رۋحاني ازىق جينايتىن بەرەكەلى اي. پەندە ورازا كەزىندە وزىندە بار نىعمەتتىڭ بەرەكەسىن سەزىنەدى, قادىرىنە جەتەدى.
– بيىلعى ورازا پاندەميالىق جاعدايعا تاپ كەلگەندىكتەن, پارىز-سۇننەت قۇلشىلىقتاردى جاساۋدا قانداي وزگەرىستەر بار جانە ورىندالۋى جايلى نە ۇكىم ايتاسىز؟
– ءبىز ەلىمىزدەگى پاندەميالىق جاعدايدى ەسكەرىپ, جۇقپالى كوروناۆيرۋس ىندەتىنىڭ الدىن الۋ جانە ودان ساقتانۋ ءۇشىن قۇلشىلىق جاساۋ ماسەلەسىن ءۇش ايماققا, ياعني «جاسىل», «سارى», «قىزىل» دەپ بولدىك. «جاسىل» ايماقتاعى مەشىتتەردە تاراۋىق نامازىندا قىسقا سۇرەلەر وقىلادى. ال اۋا رايى قولايلى, مىسالى وڭتۇستىك ايماقتاردا وقىلاتىن تاراۋىق نامازى مۇمكىندىگىنشە مەشىت اۋلاسىندا وتكىزىلەدى. تاراۋىق نامازى رۇقسات ەتىلگەن مەشىتتەردە قۇران حاتىمدى ءبىر پارادان اسىرماي وقۋ تۋرالى يمامدارعا ءتيىستى تاپسىرما بەرىلدى. جاماعات نامازى كەزىندە اراقاشىقتىق ساقتالادى. بۇعان قاتىستى ارنايى ءپاتۋا شىققان. وسى رەتتە جاسى ۇلكەن كىسىلەرگە, دەنساۋلىعى ناشار ادامدارعا جəنە جاس بالالارعا نامازدارىن ۇيلەرىندە وقۋعا كەڭەس بەرەمىز. مەشىتكە بەتپەردەمەن كەلۋ مىندەتتى.
ال «قىزىل» ايماقتاعى مەشىتتەردە, وكىنىشكە قاراي, جاماعاتپەن ناماز وقىلمايدى. مەشىتتە بەلگىلەنگەن ورىنداردا جەكە قۇلشىلىق جاسالادى. جۇقپالى دەرتتى وقشاۋلانۋ, ساقتانۋ ارقىلى عانا جەڭۋگە بولاتىنىنا كوزىمىز جەتتى. وسى رەتتە بارشا وتانداستارىمدى اۋىزاشار كەزىندە, قۇلشىلىق ساتتەرىندە سانيتارلىق تالاپتاردى قاتاڭ ساقتاۋعا شاقىرامىن!
– اۋىزاشار دەپ قالدىڭىز, ورازا قۇلشىلىعىندا ادەتتەگىدەي «اۋىزاشار» ادەبى بار. وسى ماسەلەگە بايلانىستى نە ايتاسىز؟
– ارينە, ورازا كەزىندە اۋىزاشار بەرىپ, ساۋاپ الۋعا تىرىسامىز. الايدا پاندەميالىق جاعدايدا جاقىندارىمىزعا زيان تيگىزبەي, ولاردىڭ ومىرىنە قاۋىپ توندىرمەي, جۇقپالى دەرتتى تاراتپاۋعا ۇلەس قوسۋ – بۇگىنگى كۇننىڭ ماڭىزدى ءارى ۇلكەن ساۋاپتى ءىسىنىڭ ءبىرى. ساۋاپ الام دەپ بىرەۋدىڭ وبالىنا قالىپ جۇرمەيىك دەگىم كەلەدى. قازىرگى جاعداي بارىنشا ساقتانۋ قاجەتتىگىن ۇقتىرىپ وتىر. باس مەملەكەتتىك سانيتارلىق دارىگەردىڭ №68 قاۋلىسىندا قوعامدىق تاماقتانۋ وبەكتىلەرىندە ەسكە الۋ راسىمدەرىنە رۇقسات بەرىلگەنىنە قاراماستان, اۋىزاشاردى مۇمكىندىگىنشە وتباسى ورتاسىندا وتكىزۋدى ۇسىنامىز.
قاسيەتتى ايدا قايىرىمدىلىق جاساپ, ساۋاپ الۋدى نيەت ەتكەن جاندارعا ايتارىم: اۋىزاشار قوراپتارىن ەرىكتىلەر نەمەسە مەشىت قىزمەتكەرلەرى ارقىلى كومەككە مۇقتاج ازاماتتارعا جەتكىزۋگە بولاتىنىن قاپەرلەرىڭىزگە سالامىن. ءدىني باسقارما رامازان ايىندا سانيتارلىق تالاپتاردى ساقتاي وتىرىپ, قايىرىمدىلىق ءىس-شارالارىن جوسپارلى تۇردە جۇزەگە اسىرادى. بارشا قاۋىمدى يگى ىسكە ۇلەس قوسۋعا شاقىرامىن!
– وتكەن جىلدارى ورازا كەزىندە اۋىل-ءۇيدى ارالاپ «جاراپازان» ايتۋشىلاردى كورىپ قالدىق... بۇل ارەكەت دىندە بار ما, الدە ءداستۇر مە؟
– جاراپازان ءسوزى «جا-رامازان», ياعني اراب تىلىندەگى «رامازان كەلدى» دەگەن سوزدەن شىعادى. جاراپازان جىرىنىڭ مازمۇنىندا اللاعا ماداق, پايعامبارعا سالاۋات ايتىلادى. جاراپازان جىرى يسلامنان بۇرىن پايدا بولعان دەگەن تۇجىرىم بار. وسىنداي تۇجىرىم ايتقان عالىمنىڭ ءبىرى – حالەل دوسمۇحامەد ۇلى. ول: «بۇل جىرلار جارتىلاي ءدىني سيپاتتى: جاراپازانشىلار ءوز ولەڭدەرىندە شاريعاتقا يەك ارتا وتىرىپ, قايىر-ساداقا, سىي سۇرايدى» دەپ جازعان. ال احمەت بايتۇرسىنوۆ: «جاراپازان – رامازان دەگەن سوزدەن شىققان, ورازا ۋاقىتىندا بالالار, بوزبالالار تۇندە ءۇيدىڭ تىسىندا تۇرىپ, جاراپازان ولەڭىن ايتادى» دەگەن.
اقىن-جازۋشىلارىمىز ءدىندى, ادامگەرشىلىكتى ولەڭ-جىرمەن ناسيحاتتاعان. مۇحتار اۋەزوۆ: «قازاق ورتاسىنا ءىسلام ءدىنىنىڭ تاراۋىنا كوبىنە قازاقتىڭ اقىندىقتى ءسۇيۋى سەبەپ بولدى دەگەن دۇرىس پىكىر» دەپ جازادى.
جاراپازان – قاسيەتتى رامازان ايىنىڭ كەلگەنىن حابارلايتىن, حالىقتى ىزگىلىككە ۇندەيتىن جىر. قازاقستان مۇسىلماندارى ءدىني باسقارماسى بۇعان دەيىن جاراپازان جىرىن جاتقا ايتۋشىلار اراسىندا ارنايى سايىستار ۇيىمداستىرىپ, جەر-جەردە بايقاۋلار وتكىزىپ, وسى يگى ءداستۇردىڭ بۇقارالىق سيپات الۋى ءۇشىن بىرنەشە جوبانى جۇزەگە اسىردى. جاراپازان ايتۋ دىنىمىزدە بولماعانىمەن, داستۇرىمىزدە بار جاقسى ءۇردىستىڭ, جاقسى عۇرىپتىڭ ءبىرى.
قازاقشا «عۇرىپ» ءسوزى ء«ال-ۋرف» سوزىنەن شىققان. اراب تىلىندە ادامدارعا ۇيرەنشىكتى بولعان, ادەتتەگى ءىس-ارەكەت, ءۇردىس دەگەن ماعىنالاردى بىلدىرەدى. ء«ال-ۋرف» ءسوزىنىڭ شاريعاتتاعى تەرميندىك انىقتاماسى مىناداي: «ول اقىل-ويدىڭ, لوگيكانىڭ قۇپتاۋىمەن كوڭىلدەرگە ورنىققان, ادام تابيعاتى قابىل الاتىن نارسەلەر». «ادەت» ءسوزى ارابتىڭ ء«ال-اادا» سوزىنەن شىققان. ماعىناسى ادامدار اراسىندا كوپ قايتالاناتىندىقتان داعدىعا اينالعان ىستەر دەگەندى بىلدىرەدى.
ايتايىن دەگەنىم, جاراپازان جىرى دا كوڭىلگە ورنىققان, حالقىمىزعا ۇيرەنشىكتى بولعان, ادامدار اراسىندا كوپ ايتىلاتىن جاقسى داعدىمىزدىڭ ءبىرى. سوندىقتان وسى داعدىنى قايتا جاڭعىرتىپ, ونىڭ جاڭا زاماناۋي ۇلگىسىن قولدانىسقا ەنگىزۋىمىز كەرەك دەپ ەسەپتەيمىن.
– جالپى, مۇسىلمان جاماعاتى اراسىندا «ورازا ساۋاپ ايى» دەگەن ۇعىم بار. وسىنىڭ ناقتى شاريعي جولى جانە ءمىنسىز دۇرىس ورىندالۋى جايلى ايتىپ بەرسەڭىز؟
– اللا تاعالا «فۋسسيلات» سۇرەسىنىڭ 34-اياتىندا: «جاقسىلىق پەن جاماندىق تەڭ بولمايدى. جاماندىقتى جاقسى ىسىڭمەن جولعا سال. سوندا عانا سەنىمەن دۇشپاندىعى بار قاس ادام, ءوزىڭنىڭ سىرلاس (وتە جاقىن) دوسىڭداي بولىپ كەتەدى» دەپ باياندايدى.
«مۇسىلمان» دەگەن ءسوز «مويىنسۇنۋشى» دەگەن ماعىنانى بىلدىرەدى. دەمەك, مۇسىلمان بالاسى ءار ىسىندە اللانىڭ امىرىنە مويىنسۇنادى. ءتىپتى, بىرەۋ جامان نيەتپەن دورەكىلىك تانىتسا, وعان كوركەم تۇردە جاۋاپ بەرەدى. بىرەۋ اۋىز بەكىتكەن مۇسىلمانعا ءتىل تيگىزسە نەمەسە ونىمەن ارازداسقىسى كەلسە وعان «مەن ورازامىن» دەپ جاۋاپ بەرەدى. جوعارىدا ايتقانىمداي, اۋزى بەرىك ادام ءاربىر تەرىس نارسەدەن ساقتانىپ, ءار امالىن ادامگەرشىلىك تارازىسىمەن ولشەيدى.
«ورازا ساۋابى» دەگەن ىزدەپ ءجۇرىپ, ورايىن كۇتىپ الاتىن نىعمەت ەمەس. ەگەر كەز كەلگەن جاعدايدى, سىندارلى ءساتتى سابىرمەن قابىلداپ, قايىرىن قۇدايدان كۇتەتىن بولساق, ورازا ۇستاعان ادامنىڭ ءار ءساتى ساۋاپقا تولى. دەمەك, ورازانىڭ ءار ءساتى ساۋاپ. ابۋباكىر كەردەرىنىڭ «مۇسىلمان بولساڭ – ءىجدات قىل» دەيتىنى سوندىقتان. ءار ىسكە ىجداھات, دۇرىس نيەت كەرەك. نيەت پەن ءسوز تۇزەلمەي, امال تۇزەلمەيدى. ء«سوزىڭدى تۇزە – ادەتىڭە اينالادى, ادەتىڭ – مىنەزىڭە اينالادى. مىنەزىڭ – سەنىڭ تاعدىرىڭ» دەيدى شاكارىم قۇدايبەردى ۇلى. مىنە, كوركەم مىنەز دەگەنىمىز وسى. كوركەم مىنەزدى مۇسىلمان اينالاسىنا يسلام قۇندىلىقتارىن پاش ەتەدى.
– رامازان ايىندا «قادىر ءتۇنى» بار. وسى قاسيەتتى ءتۇننىڭ قۇلشىلىق ۇكىمى جايلى ايتىپ وتسەڭىز؟
– اللا تاعالا جىلداردىڭ ىشىنەن ارداقتى پايعامبارىمىز مۇحاممەد (وعان سالاۋاتى مەن سالەمى بولسىن) دۇنيەگە كەلگەن جىلدى بەرەكەلى ەتىپ قويدى. ايلاردىڭ ىشىندە رامازان –قاسيەتتى اي. كۇندەردىڭ ىشىندە جۇما, اراپا كۇندەرىنىڭ قاسيەتى ەرەكشە. ال جاراتقان جاببار يەمىز تۇندەردىڭ ىشىنەن قادىر كەشىنىڭ قادىرى مەن قاسيەتىن, دارەجەسى مەن ساۋابىن ارتتىرىپ قويعان.
ءيىسى مۇسىلمان بالاسىنىڭ تاعدىر جازىلاتىن ءتۇندى تاعاتسىزدانا كۇتۋىنىڭ ءبىر حيكمەتى – جاراتقانعا جاقىنداي تۇسۋگە تالپىنۋى. قادىر كەشىنىڭ ءاربىر ءساتىن قۇلشىلىقپەن, دۇعامەن, قۇران وقۋمەن, ت.ب. اللاعا ۇنامدى ساۋاپتى امالدارمەن وتكىزەتىنىمىز سوندىقتان.
قادىر ءتۇنىنىڭ نەگىزگى قاسيەتى – ادامزات بالاسىن ەكى دۇنيە باقىتىنا جەتەلەيتىن قۇران كارىمنىڭ تۇسۋىندە. اللا تاعالا بۇل تۋرالى بىلاي باياندايدى: ء«بىز شىنىندا, قۇراندى قادىر تۇنىندە تۇسىردىك. قادىر ءتۇنىنىڭ نە ەكەنىن بىلەسىڭ بە؟ قادىر ءتۇنى (قاسيەت جانە ساۋاپ جاعىنان) مىڭ ايدان دا قايىرلى. سول تۇندە پەرىشتىلەر جانە جابىرەيىل اللانىڭ امىرىمەن (جەر بەتىنە اللا تاعدىر ەتكەن) بارلىق ءىستى اتقارۋ ءۇشىن تۇسەدى. سول ءبىر ءتۇن, اعارىپ تاڭ اتقانعا دەيىن اماندىق-تىنىشتىق ءتۇنى بولادى» («قادىر» سۇرەسى, 1-5-اياتتار).
پايعامبارىمىز (وعان اللانىڭ سالاۋاتى مەن سالەمى بولسىن) ءبىر حاديسىندە: «كىمدە-كىم قادىر ءتۇنى يمانمەن جانە ساۋابىن ءۇمىت ەتىپ قۇلشىلىق ەتسە, ونىڭ الدىڭعى كۇنالارى كەشىرىلەدى», دەگەن.
بۇل تۇندە جاراتقانعا شىنايى جالبارىنعان پەندەلەردىڭ تىلەكتەرى قابىل ەتىلىپ, تاعدىرى جازىلىپ, ريزىق-نەسىبەسى بەكىتىلەدى. كەيبىر عۇلامالار قاسيەتتى قادىر كەشىندە كىمدەردىڭ قاجىلىققا باراتىنى بەلگىلى بولادى دەگەن. دەمەك, ءار ادامعا قاتىستى ۇكىم شىعارىلاتىن ءتۇندى بارىنشا ساۋاپتى امالعا ارناعانىمىز ابزال.
وسى رەتتە قادىر تۇنىندە جاسايتىن قايىرلى امالدارعا توقتالا كەتەيىن. ەڭ باستىسى, مۇسىلمان بالاسى بۇل كەشتى يمانمەن, اللاعا دەگەن مىقتى سەنىممەن, ساۋابىن ءۇمىت ەتە وتىرىپ وتكىزۋى ءتيىس. ناماز, قۇران وقىپ, دۇعا جاساپ, اللادان كەشىرىم سۇراپ, ارداقتى پايعامبارىمىز مۇحاممەدكە (وعان اللانىڭ سالاۋاتى مەن سالەمى بولسىن) سالاۋات ايتىپ, ۋاعىز-ناسيحات تىڭداپ وتكىزۋگە اسا ءمان بەرۋ كەرەك. سونىمەن قاتار الدىن الا قادىر ءتۇنىنىڭ قاسيەتى تۋرالى وقىپ-ءبىلىپ العان ءجون. ويتكەنى بۇل كەشتىڭ ءمانى مەن ماڭىزىن, دارەجەسى مەن مارتەبەسىن, ساۋابى مەن قاسيەتىن تۇسىنگەن ادام ونىڭ بەرەكەتىنەن استە ماقۇرىم قالماۋعا تىرىسادى.
– ءمۇفتي حازىرەتى, بيىلعى ورازا قۇلشىلىعى قارساڭىندا ەلىمىز كولەمىندە جۇقپالى ىندەت كوروناۆيرۋسقا قارسى ەكپە سالدىرۋ ناۋقانى ءجۇرىپ جاتىر. وسى ماسەلەدە مۇسىلماندار اراسىندا ءارتۇرلى پىكىر بار. ەلىمىزدىڭ ءدىن باسشىسى رەتىندە ءسىز نە ايتاسىز؟
– يسلام دىنىندە ادامنىڭ ءومىرى مەن دەنساۋلىعىنان اسقان قۇندىلىق جوق. سوندىقتان ءاربىر ادام ءوز دەنساۋلىعىنا اسا ءمان بەرۋى قاجەت. اللا تاعالا «باقارا» سۇرەسىنىڭ 195-اياتىندا: «وزدەرىڭدى ءوز قولدارىڭمەن قاۋىپ-قاتەرگە سالماڭدار», – دەپ بۇيىرعان.
اللا ەلشىسى (وعان اللانىڭ سالاۋاتى مەن سالەمى بولسىن): «ەمدەلىڭدەر, راسىندا اللا ءاربىر دەرتتى شيپاسىمەن قوسا جاراتتى», دەگەن. حالقىمىزدا: «اۋىرىپ ەم ىزدەگەنشە, اۋىرمايتىن جول ىزدە», دەگەن ناقىل بار. سول ءۇشىن كەز كەلگەن ادام ەمدەلۋدىڭ جانە اۋرۋدىڭ الدىن الۋ جولدارىن قاراستىرۋى ءتيىس.
ارنايى مەديتسينا ماماندارى قازىرگى تاڭدا الەمگە قاۋىپ توندىرگەن كوروناۆيرۋس ىندەتىنىڭ الدىن الۋ ءۇشىن ۆاكتسيناتسيالاۋدىڭ ادام دەنساۋلىعىن ساقتاپ قالۋدىڭ قاۋىپسىز جانە ءتيىمدى ءادىسى ەكەنىن ايتۋدا. ال شاريعات بويىنشا ءزارۋ جاعدايدا ەكپە سالۋعا بولادى. الايدا ەكپە سالدىرۋ – ءار ازاماتتىڭ ءوز ەركى.
ءسوز سوڭىندا ايتارىم, اللا تاعالا ەلىمىزگە اماندىق, جەرىمىزگە تىنىشتىق ءناسىپ ەتىپ, ادامزاتتى جۇقپالى ىندەتتەن ساقتاعاي. قاسيەتتى رامازان ايىندا ۇستاعان ورازامىز بەن جاساعان ءاربىر جاقسى امالىمىز قابىل بولعاي. ءامين!
