عىلىم • 11 ءساۋىر، 2021

عىلىم مەن «جاسىل ەكونوميكا» سيمبيوزى

115 رەت كورسەتىلدى

الەمدە قالىپتاسقان دامۋ ۇردىستەرىندەگى تۇراقسىزدىق، جاھاندىق ەكونوميكانىڭ تۋربۋلەنتتىلىگى، ەكونوميكالىق، الەۋمەتتىك جانە ەكولوگيالىق فاكتورلاردىڭ كۇننەن-كۇنگە كۇشەيە تۇسكەن تەڭگەرىمسىزدىگى ىندەتتەن كەيىنگى كەزەڭدە ەكونوميكانىڭ جاڭا مودەلىن قالىپتاستىرۋ قاجەتتىلىگىن تۋىنداتىپ وتىر. مۇنداي قالىپتاسۋ ءححى عاسىردا بۇكىل ادامزات ءۇشىن باستى ماسەلە بولعان «جاسىل ەكونوميكا» جانە تۇراقتى دامۋ پاراديگماسى شەڭبەرىندە ىسكە اسىرىلۋى ءتيىس.

«جاسىل ەكونوميكا» (green economy)، جاسىل ءوسۋ نەگىزىندەگى ەكونوميكا (green growth)، تومەن كومىرتەكتى ەكونوميكا (low-carbon economy)، بيوەكونوميكا (bioeconomy)، كوك ەكونوميكا (blue economy) جانە باسقالارى سياقتى ەكولوگيالىق فاكتورلار ەسكەرىلەتىن ەكونوميكا مودەلدەرى تۇراقتىلىق تۇرعىسىندا ءسوز بولىپ وتىر. جاڭا «گيبريدتىك» تۇرلەر دە پايدا بولىپ جاتىر، مىسالى، تسيركۋليارلىق بيوەكونوميكا (circular bioeconomy). الايدا جالپى العاندا، ەكولوگيالىق جانە الەۋمەتتىك قۇراۋشىلاردىڭ قاجەتتى تەپە-تەڭدىگىن قامتاماسىز ەتۋگە قازىرگى ەكونوميكالىق جۇيەنىڭ كۇشى جەتپەيدى. تابيعي رەس­ۋرستاردى تۇگەسۋگە نەگىزدەلگەن دامۋ بارىسى ۇزاقمەرزىمدى پەرسپەكتيۆادا تۇراقتاپ قالا المايدى. جەر شارىنداعى ادام سانى 2040 جىلعا قاراي 7 ميل­لياردتان 9 ميللياردقا دەيىن وسەتىنىن، ال ورتا كلاستاعى تۇتىنۋشىلار سانى كەيىنگى 20 جىلدا 3 ميلليارد ادامعا كوبەيەتىنىن ەسكەرسەك، رەسۋرسقا دەگەن سۇرانىس گەومەتريالىق پروگرەسسيامەن ارتپاق. 2030 جىلعا قاراي الەم حالقىنىڭ ازىق-ت ۇلىككە سۇرانىسى ەڭ ازى 50%-عا، ەنەرگياعا – 45%-عا، ال سۋ رەسۋرستارىنا سۇرانىسى 30%-عا ارتادى جانە مۇنىڭ ءبارى قورشاعان ورتا احۋالىنىڭ كورسەتكىشتەرى ەكونوميكانىڭ ەكستەنسيۆتى وسۋىنە جاڭا شەكتەۋلەر قوياتىن ۋاقىتپەن قاتار جۇرەدى. وعان قوسا، الداعى ونجىلدىقتا ازىق-ت ۇلىك باعاسىنىڭ بۇكىل الەمدە 30-50%-عا وسەتىنىن نازارعا الساق، باعا تۇراقسىزدىعى ارتا تۇسەدى جانە ميلليونداعان ادامنىڭ جاعدايى ناشارلايدى.

وسىنداي قوردالانعان ماسەلەلەردىڭ شەشىمى – وندىرىستىك سەكتورلاردا جاپپاي جاسىل ەكونوميكانى دامىتۋ بولماق. ءالى كۇنگە دەيىن «جاسىل ەكونوميكا» تەر­مينىنىڭ ناقتى انىقتاماسىنىڭ جوقتىعى جانە جاسىل ەكونوميكا انىقتاماسىنىڭ حالىقارالىق دەڭگەيدە كەلىسىلگەن انىق­تاماسىنىڭ بەلگىلەنبەگەنى وكىنىشتى جايت جانە تاياۋداعى جاريالانىمداردا وسى تەرميننىڭ سەگىزگە جۋىق انىقتاماسى جاريا­لاندى. بۇگىندە دايەكسوز رەتىندە ەڭ ءجيى ايتىلىپ جۇرگەنى UNEP انىقتاماسى، وندا «جاسىل ەكونوميكا» – كەلەشەك ۇرپاقتى ەكولوگيالىق قاتەرلەرگە ۇشىرات­پايتىن جانە ەكولوگيالىق رەسۋرستاردىڭ تاپشىلىعىن تومەندەتەتىن، ادامداردىڭ ءال-اۋقاتىن ۇزاقمەرزىمدى پەرسپەكتيۆادا جاقسارتۋعا اكەلەتىن تاۋارلار مەن قىزمەتتەردى وندىرۋگە، تاراتۋعا بايلانىس­تى ەكونوميكالىق قىزمەت (UNEP 2012). «جاسىل ەكونوميكانىڭ» تەك ۇعىمدىق ماعىناسىنىڭ دامۋ قارقىنى دۇنيەجۇزىلىك قاۋىمداستىقتىڭ جاسىل بولاشاققا قاراي بەت العانىن كورسەتىپ وتىر. بۇل – شىندىق ءارى زامان تالابى.

وسى تەرميننىڭ ماعىناسىنا بويلاماي تۇرىپ، ونىڭ شىعۋ تاريحىنا كوز جۇگىرتىپ كورەيىك. «جاسىل ەكونوميكا» تەرمينى العاش رەت 1989 جىلى پايدا بولدى. ۇلىبريتانيا بىرىككەن كورولدىگىنىڭ  ۇكىمەتىنە ارناپ ءبىر توپ ەكولوگ-ەكونوميست ازىرلەگەن «جاسىل ەكونوميكا جوس­پارى» (Pearce، Markandya، and Barbier 1989) دەپ اتالاتىن باياندامادا وسى تەرمين قولدانىلدى. 2008 جىلى كوپتەگەن جاھاندىق داعدارىسقا قارسى ساياسي امالدار جاساۋ تۋرالى پىكىرتالاستا وسى تەرمين تاعى دا اۋىزعا ىلىكتى. قارجى داعدارىسىنا جانە جاھاندىق رەتسەسسياعا الاڭداۋشىلىق تانىتقان يۋنەپ «جاسىل ىنتالاندىرمالار پاكەتى» يدەياسىن جاقتاپ، ءىرى اۋقىمدى مەملەكەتتىك ينۆەستيتسيالار «جاسىل ەكونوميكاعا» سەرپىن بەرەتىن ناقتى سالالاردى ايقىندادى (Stone 2011). وسىنىڭ ناتيجەسىندە، بىرنەشە ەلدىڭ ۇكىمەتى ەكونوميكانى قالپىنا كەلتىرۋگە كۇش سالا وتىرىپ، ماڭىزدى «جاسىل ىنتالاندىرما پاكەتىن» ەنگىزۋدى قولعا الدى.

كەيىنىرەك، 2008 جىل مەن 2012 جىل ارالىعىندا بىرىنەن كەيىن ءبىرى «جاسىل ەكونوميكا» تۇجىرىمداماسىنىڭ ماڭىزدىلىعىنا دۇنيەجۇزىلىك قاۋىم­داستىقتىڭ نازارىن اۋدارتقان بىرقاتار وقيعا بولدى، ولاردىڭ ىشىندە: 2009 جىلى جوعارىدا ايتىلعان ال­عاشقى «جاسىل ەكونوميكا جوس­پارىنىڭ» اۆتورى ەدۆارد باربەر «جاڭا جاھاندىق جاسىل باعىت» بايانداماسىن جازدى، سونداي-اق بۇۇ باس اسسامبلەياسى «جاسىل ەكونوميكانى» 2010 جىلعى ناۋ­رىز كونفەرەنتسياسىندا باس­تى تاقىرىپ ەتىپ كوتەردى. وعان قوسا، 2010 جىلعى اقپاندا پرەمەر-
مينيسترلەر مەن يۋنەپ دەلەگاتسياسىنىڭ باسشىلارى نۋسا-دۋادا وتكەن پرەمەر-مينيسترلەر دەڭگەيىندەگى قورشاعان ورتا جونىندەگى جاھاندىق فورۋمدا جاسىل ەكونوميكا تۇجى­رىمداماسى اعىمداعى بىرقاتار قيىندىقتى شەشە الاتىنىن جانە الەمدەگى بارلىق مەملەكەتتەرگە ەكونوميكالىق دامۋعا مۇمكىندىك بەرەتىنىن جانە پايداسىنىڭ زور ەكەنىن ءوز مالىمدەمەسىندە مويىندادى.

بۇل جاھاندىق جاعدايات ءبىزدىڭ ەلىمىزدى دە اينالىپ وتكەن جوق. سوڭعى 10 جىل ىشىندە جاھاندىق كليمات وزگەرىستەرى، ەكونوميكانىڭ ەنەرگيا سىيىمدىلىعىنىڭ تومەندەۋى جانە تۇراقتى دامۋ سياقتى پروب­لەمالار جوعارعى دەڭگەيدە تالقىلانىپ جاتىر. وسىلاردىڭ ناتيجەسىندە، ەلىمىزدىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى ن.ءا.نازارباەۆتىڭ باستاماسى بويىنشا 2013 جىلعى 30 مامىردا «جاسىل ەكونوميكاعا» كوشۋ جونىندەگى تۇجىرىمداما ازىرلەنىپ، قول قويىلدى. تۇجىرىمدامادا، ءبىرىنشى كەزەكتە، ەكونوميكانىڭ بەلگىلى ءبىر سالالارىن رەفورمالاۋعا باعىتتالعان باسىم مىندەتتەردىڭ ءتىزىمى ۇسىنىلدى.

قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ «جاسىل ەكونوميكاعا» كوشۋى جونىندەگى تۇجىرىمداما (بۇدان ءارى - تۇجىرىمداما) قازاقستان حالقىنىڭ ءال-اۋقاتىن، ءومىر ءسۇرۋ ساپاسىن ارتتىرۋ جانە ەلدىڭ الەمنىڭ نەعۇرلىم دامىعان 30 ەلىنىڭ قاتارىنا كىرۋى ارقىلى قورشاعان ورتاعا تۇسەتىن جۇكتەمە مەن تابيعي رەسۋرستاردىڭ توزۋىن بارىنشا ازايتا وتىرىپ، «جاسىل ەكونوميكاعا» كوشۋ ماقساتىندا تەرەڭ جۇيەلى جاڭارتۋلار ءۇشىن نەگىز قالايدى (قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ «جاسىل ەكونوميكاعا» كوشۋى جونىندەگى تۇجىرىمداما، 2013).

تۇجىرىمدامانى ءۇش كەزەڭمەن: 2013 جىلدان باستاپ 2050 جىلعا دەيىن ىسكە اسىرۋ جوسپارلانىپ وتىر. «جاسىل ەكو­نوميكاعا» كوشۋ بويىنشا شارالار تۇ­جىرىمداماعا سايكەس مىناداي باعىتتار بويىنشا جۇزەگە اسىرىلادى: سۋ رەسۋرستارىن تۇراقتى پايدالانۋ، تۇراقتى جانە ونىمدىلىگى جوعارى اۋىل شارۋاشىلىعىن دامىتۋ، ەنەرگيا ۇنەمدەۋ جانە ەنەرگيا تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ، ەلەكتر ەنەرگەتيكاسىن دامىتۋ، قالدىقتاردى باسقارۋ جۇيەسى، اۋانىڭ لاستانۋىن ازايتۋ جانە ەكوجۇيەلەردى ساقتاۋ جانە ءتيىمدى باسقارۋ.

ەكونوميكانى «جاسىلداندىرۋدىڭ» ستراتەگيالىق ماڭىزدىلىعى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى ق.توقاەۆ­تىڭ قازاقستان حالقىنا جولداۋلارىندا اتاپ كورسەتىلدى. ستراتەگيالىق قۇجاتتار مەن پرەزيدەنت جولداۋلارىندا قويىلعان مىندەتتەردى تابىستى ىسكە اسىرۋ ءۇشىن «جاسىل ەكونوميكاداعى» عىلىمدى دامىتۋ ماڭىزدى ءرول اتقارادى.

قازاقستاننىڭ ەكونوميكالىق دامۋ جاع­دايىن، سونداي-اق «جاسىل ەكونوميكاعا» كوشۋگە تىكەلەي تارتىلعان وندىرىستەر سالالارىنىڭ جاي-كۇيىن ەسكەرسەك، ىرگەلى عىلىم مەن عىلىمي قوعامداستىقتى قولداۋ – تۇجىرىمدامانى ىسكە اسىرۋ ءۇشىن نەگىز قالاۋشى ءرول اتقارادى. A.Newton، E.Cantarello «جاسىل ەكونوميكاعا كىرىسپە. عىلىم، جۇيە جانە تۇراقتىلىق» (2014) ەڭبەگىندە اتاپ وتكەنىندەي، تۇراقتى دامۋ مەن «جاسىل ەكونوميكانى» ەنگىزۋدىڭ عىلىمي قاعيداتتارى ءتيىمدى، جۇيەلى ءتاسىلدىڭ نەگىزى بولىپ تابىلادى. اۆتورلار ءوز كىتابىندا «جاسىل ەكونوميكانى» تابىستى جانە ءىس جۇزىندە ەنگىزۋ جولىن جۇيەلەۋ بارىسىندا ەكولوگيا، گەوگرافيا، الەۋمەتتىك عىلىمدار، پسيحولوگيا، تۇراقتى دامۋ تۋرالى عىلىم، قۇقىق جانە ەكونوميكا سياقتى ىرگەلى عىلىمداردىڭ قاعيداتتارىن اتاپ كورسەتەدى. كوپتەگەن زەرتتەۋگە ساي اقش-تىڭ عىلىمعا سالعان ءبىر دوللارى ناتيجەسىندە ەكى دوللار بولىپ قايتاتىنى دالەلدەنىپ وتىر. دامۋ جىلدامدىعى ءارتۇرلى بولعانىمەن، عىلىمي زەرتتەۋلەر مەن تاجىريبەلىك-كونس­ترۋكتورلىق ازىرلەمەلەر (عزتكا) بارلىق باعىتتار بويىنشا ەكونوميكالىق ءوسۋدىڭ ماڭىزدى فاكتورى بولىپ تابىلادى.

دەمەك، «جاسىل ەكونوميكاعا» كوشۋ تۇجىرىمداماسىندا ءوز الدىنا ءورشىل ماقساتتار قويعان قازاقستان عىلىم مەن عىلىمي قوعامداستىققا كوبىرەك كوڭىل ءبولىپ، قولداۋ كورسەتۋى قاجەت. UNESCO (2019) ستاتيستيكالىق زەرتتەۋلەرىنە ساي­كەس قازاقستان عزتكا-گە ىشكى جالپى ءونىم­نىڭ 0.12% جۇمسايدى، سالىستىرىپ قارا­ساق، الدىڭعى قاتارلى ەلدەر بۇل رەي­تينگ­تە 3.37% (شۆەيتساريا)، 4.81% (كورەيا رەس­پۋب­ليكاسى) جانە 4.95% (يزرايل) جۇمسايدى.

سونىمەن قاتار Boras I، Khan جانە Kumar (2019) زەرتتەۋلەرىنە سايكەس، جاسىل تەحنولوگيالاردىڭ جاھاندىق نارىعىنىڭ سىيىمدىلىعى 2019 جىلدىڭ سوڭىنا قاراي 8.49 ملرد $ USD قۇرادى، ال 2027 جىلعا قاراي ونىڭ 48.36 ملرد $ USD دەيىن ءوسۋى بولجانۋدا. بۇل الەمنىڭ ءىرى ەكونوميكالارى مەن الەمدىك كورپوراتسيالار وسى سەكتورداعى ءوز ورنى ءۇشىن اگرەسسيۆتى كۇرەسىپ، ينۆەستيتسيالاردى قارقىندى تۇردە جاسىلداندىراتىنىن بىلدىرەدى. ناتيجەسىندە، باعدارلاي المايتىن جانە وسى ترەندكە قارسى تۇرا المايتىن ەلدەر ەكونوميكالىق ءوسۋ قارقىنى بويىنشا ءتىزىمىڭ سوڭىندا بولۋلارى مۇمكىن. بۇل بولاشاقتا جاسىل ەكونوميكانى بەلسەندى دامىتۋدىڭ شۇعىل قاجەتتىلىگىن تاعى دا راستايدى.

جەرگىلىكتى جاعدايلار مەن ەرەكشە­لىكتەردى ەسكەرسەك، ءبىزدىڭ ەلىمىز جاسىل عىلىمدى دامىتۋ باعىتىندا تابىستى دا سەنىمدى قادامدار جاساپ وتىرعانىن بايقاۋعا بولادى. حالىقارالىق جاسىل تەحنولوگيالار جانە ينۆەستيتسيالىق جوبالار ورتالىعىندا عتد، عتك (عىلىمي-تەحنيكالىق كەڭەس) جانە «جاسىل كوپىر» ينستيتۋتى بازاسىندا 2019 جىلعى 29 قارا­شادا 98-دەن استام ماماننىڭ: كورپوراتسيا وكىلدەرى، مەملەكەتتىك قايراتكەرلەر جانە رەسپۋبليكانىڭ بارلىق سالالارىندا «جاسىل ەكونوميكانى» ىلگەرىلەتۋگە قىزىعۋشىلىق تانىتقان جانە وسى ىسكە تىكە­لەي تارتىلعان عالىمداردىڭ باسىن قوس­قان عىلىمي-تەحنيكالىق كەڭەس قۇرىلدى. كەڭەستىڭ توراعاسى قىزمەتىن پارلا­مەنت سەناتىنىڭ دەپۋتاتى باقىت­جان جۇماعۇلوۆ اتقارىپ كەلەدى.

وسى عتك ساراپتاۋ پلاتفورماسى قۇرىل­عالى بەرى ەلىمىزدىڭ جاسىل دامۋى سالاسىندا ۇسىنىلعان عىلىمي-تەحني­كالىق جانە وزگە دە جوبالاردىڭ ىسكە اسىرىلۋىن كەشەندى باعالاۋ بويىنشا اۋقىمدى جۇمىستاردى اتقاردى; «جاسىل ەكونوميكا» سالاسىنداعى عىلىمي جانە يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق جوبالارعا عىلىمي ساراپتامالار مەن ساراپتامالىق سۇيەمەلدەۋ جۇرگىزدى; جوسپارلانعان جاسىل جوبالاردىڭ جەرگىلىكتى جاعدايلارعا بەيىمدەلۋىنە باعالاۋ جانە تاعى باسقا جۇمىستى جۇرگىزدى.

قازىرگى ۋاقىتتا عىلىمي-تەحنيكالىق كەڭەس 4 ءماجىلىس وتكىزدى، وندا قازاقستان پرەزيدەنتى اكىمشىلىگىنىڭ، ەكولوگيا، گەو­لوگيا جانە تابيعي رەسۋرستار مينيستر­لىگىنىڭ سۇراۋلارى جانە دەپۋتات ساۋالدارى بويىنشا ماڭىزدى قۇجاتتار جانە «حجتيجو» كەاق-قا ەلىمىزدەگى عزي، جوو جانە عالىمداردان كەلىپ تۇسكەن جوبالار قارالدى.

عتك-گە كەلىپ تۇسكەن جوبالاردىڭ ىشىندە ەل ەكونوميكاسىن «جاسىل» رەلس­تەرگە باعىتتاۋعا نەگىزدەلگەن جوبا – «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تومەن كومىرتەكتى دامۋ ستراتەگياسى: ترانسفورماتسيا ماقساتتارى مەن جولدارىن» (تكدس) اتاپ وتكەن ءجون. عتك مۇشەلەرى تكدس تالقىلاي كەلە 24 ەسكەرتپە مەن 14 ۇسىنىس بەردى، ولاردىڭ نەگىزگىلەرى – ۇسىنىلعان دەرەكتەردىڭ دالسىزدىگى جانە قازاقستاننىڭ وتىن-ەنەرگەتيكا سەكتورىنىڭ وزەكتى پروبلەمالارىنىڭ ەسكەرىلمەۋى بولىپ تابىلادى. ناتيجەسىندە، عتك تكدس ماقساتتارىن ىسكە اسىرۋعا جانە قازاقستان پرەزيدەنتى جولداۋلارىنىڭ مىندەتتەرىن ورىنداۋعا باعا جەتپەس ۇلەس قوستى، ال عى­لىمي قوعامداستىقتى وسىنداي ستراتە­گيالىق ماڭىزدى قۇجاتتى ازىرلەۋگە تارتۋ ەلدىڭ جالپى تۇراقتى دامۋىنداعى ۇلتتىق عىلىمنىڭ قۇندىلىعىن كورسەتتى.

سونىمەن قاتار عىلىمي-تەحنيكالىق كەڭەس جۇمىس بارىسىندا قالدىقتارمەن جۇمىس ىستەۋ، سۋدى ءتيىمدى پايدالانۋ، جا­سىل كولىك جانە تۇراقتى اۋىل شارۋا­شى­لىعى باعىتتارى بويىنشا 20 «جاسىل» جوبا بويىنشا قورىتىندى بەردى.

بۇعان قوسا، حجتيجو عىلىمي-تەحنولوگيالىق دامۋ ءوفيسىنىڭ بازاسىندا «جاسىل كوپىر» ينستيتۋتىن قۇرۋ جونىندە باستاما كوتەرىلدى. بۇل ينستيتۋتتىڭ قىزمەتى ەل اۋقىمىندا «جاسىل ەكونوميكانى» دامىتۋ باعىتىندا ءبىلىم بەرۋ جانە عىلىمي-زەرتتەۋ قىزمەتىن جۇيەلەندىرۋگە ارنالعان. «جاسىل كوپىر» ينستيتۋتىنىڭ ميسسياسى – ءبىر جاعىنان رەسپۋبليكانىڭ جوو-لارى مەن عزي اراسىندا وڭىرلىك ۇيلەستىرۋشى جانە بايلانىستىرۋشى بۋىن بولۋ، ەكىنشى جاعىنان دۇنيەجۇزىلىك قاۋىمداستىق، ۇيىمدار، كورپوراتسيالار جانە ءىرى حالىقارالىق ينۆەستيتسيالار ۇسىنىپ وتىرعان جاھاندىق «جاسىل» كۇن ءتارتىبىنىڭ ءرولىن اتقارۋ. ينستيتۋت قىزمەتى جاسىل تەحنولوگيالار مەن جاسىل ەكونوميكا سالاسىنداعى زەرتتەۋلەر مەن جوبالاردىڭ عىلىمي ناتيجەلەرىنىڭ ساپالى دەڭگەيىنە قول جەتكىزە وتىرىپ، باسەكەگە قابىلەتتىلىگىن ارتتىرۋى ءتيىس. ءدال وسى تۇستا ينستيتۋتقا حجتيجو عىلىمي-تەحنيكالىق كەڭەسى باعا جەتپەس كومەك بەرەدى.

مۇنداي ينستيتۋتتى قۇرۋ قاجەتتىلىگى ءتيىمدى قۇرال رەتىندە ءوزىن ءوزى دالەلدەدى جانە كوپتەگەن دامىعان ەلدەر ونى كەڭىنەن پايدالانىپ وتىر. مىسالى، كورەيا رەسپۋبليكاسىنىڭ جاسىل تەحنولوگيالار ورتالىعىنىڭ عىلىمي-زەرتتەۋ ديۆيزيونىن (Green Technologies Center – R&D division) ايتىپ وتۋگە بولادى. بۇل مەكەمەنى دامىعان قارجىلىق-تەحنولوگيالىق پلاتفورمادا ۇلتتىق «جاسىل» زەرتتەۋلەردى كەڭەيتۋ ماقساتىندا كورەيا رەسپۋبليكاسىنىڭ عىلىم مينيستر­لىگى تىكەلەي ۇيلەستىرەدى، بۇل جوبالار مەن زەرتتەۋلەرگە دامۋدىڭ العاشقى كەزەڭ­دەرىندە ءوز الەۋەتىن جوعالتپاۋعا مۇمكىندىك بەرەدى (Green Technology Center، 2021).

سونىمەن قاتار گەرمانيانىڭ ۆۋپ­پەرتال ينستيتۋتىن دا اتاپ وتۋگە بولادى (Wuppertal Institut für Klima، Umwelt، Energie، 2021). ۆۋپپەرتال ينستيتۋتىنداعى زەرتتەۋلەر ەكولوگيانىڭ ەكونوميكامەن جانە قوعاممەن بايلانىسىنا نەگىزدەلگەن. كوپتەگەن ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتتەرمەن تىكەلەي ىنتىماقتاستىق جاساي وتىرىپ، ەكونوميكالىق ءوسىپ-وركەندەۋدى تابيعي رەسۋرستاردى پايدالانۋدان الشاقتاتاتىن تەحنولوگيالىق جانە الەۋمەتتىك يننوۆاتسيالاردى تالداۋ جانە قولداۋعا ەرەكشە كوڭىل بولىنەدى. ول تۇراقتى دامۋدى قولداۋعا ارنالعان مودەلدەر، ستراتەگيالار مەن قۇرالداردى جەرگىلىكتى، ۇلتتىق جانە حالىقارالىق دەڭگەيدە زەرتتەپ، دامىتادى. ينستيتۋتتىڭ كليەنتتەر بازاسى جەرگىلىكتى بيلىك ورگاندارى مەن مينيسترلىكتەردەن باستاپ بيزنەس پەن يندۋستريا وكىلدەرىنە دەيىن قامتيدى. ونى قارجىلاندىرۋدىڭ نەگىزگى بولىگى سىرتقى تاراپتاردىڭ زەرتتەۋ جوبالارىنان تۇسەدى.

قورىتا كەلە، ادامزاتتىڭ جاھاندىق ىلگەرىلەۋىندەگى عىلىمنىڭ ءرولى وتە ماڭىزدى جانە باعا جەتپەس مۇمكىندىك پەن قۇندىلىق. يننوۆاتسيالىق جانە زەرتتەۋ قىزمەتى ءاردايىم جاڭعىرۋ مەن دامۋدىڭ قوزعاۋشى كۇشى ەكەنى انىق. «جاسىل ەكونوميكا» دەپ اتالاتىن قازىرگى جاھاندىق كۇن ءتارتىبىن ەسكەرسەك، تۇراقتى دامۋ دا، عىلىمدى جاسىلداندىرۋ دا تۇبەگەيلى ماسەلەگە اينالىپ وتىر.

 

گۇلبازار مەديەۆا،

ەكونوميكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى، ۇيا اكادەميگى، حالىقارالىق جاسىل تەحنولوگيالار جانە ينۆەستيتسيالىق جوبالار ورتالىعى جانىنداعى عتد، عتك ءوفيسىنىڭ جانە «جاسىل كوپىر» ينستيتۋتىنىڭ باسشىسى

سوڭعى جاڭالىقتار

اراق ساتىلمايتىن اۋدان

ايماقتار • 14 مامىر، 2021

ۇقساس جاڭالىقتار