وعان تاريح تا كۋا. الىسقا بارماي-اق كەڭەستىك داۋىردە, ءبىراز حالىققا زوبالاڭ ءتيىپ, اتامەكەندەرىنەن الاستاپ, ءبىزدىڭ ەلىمىزگە جەر اۋدارعاندا, ولار حالقىمىزدىڭ كوڭىل جومارتتىعىن كورگەندىكتەن, قازىرگە دەيىن ولاردىڭ ۇرپاقتارى ريزاشىلىقتارىن بىلدىرەدى.
قازاقپىز عوي, قايسىمىز دا وسى قوناقجايلىققا بايلانىستى اڭگىمەلەرگە نازار اۋدارامىز. اتاقتى ادامداردىڭ سونداي جومارتتىعى تۋرالى ەستىسەك, ريزاشىلىقپەن ايتىپ تا جۇرەمىز. ماسەلەن, ۇلى سۋرەتشىمىز ءابىلحان قاستەەۆتىڭ قوناقجايلىعى تۋرالى اڭىز ەمەس-اۋ, كۋاگەرلەردىڭ اڭگىمەلەرىنىڭ ءوزى قانشاما؟! سونىڭ ءبىرىن اتاقتى سۋرەتشى ۇكى اجيەۆ ايتار ەدى. ونىڭ ءالى بالعىن شاكىرت كەزى بولسا كەرەك. ۇلى سۋرەتشىدەن ءجون-جوسىق, اقىل-كەڭەس سۇرايىن دەپ ونىڭ ۇيىنە كەلەدى. ابەكەڭ جوق ەكەن, جاس بالانى ونىڭ بايبىشەسى ساقىش اپامىز جاقسى قارسى الادى. بۇل قۇرمەت ۇلى سۋرەتشى كەلگەن سوڭ دا جالعاسادى. باتىلى جەتىپ, ءوزىنىڭ كىم ەكەنىن ايتا الماي, شاكىرت بالا قاتتى قىسىلادى. ءۇي يەلەرى قۇداعا لايىق قۇرمەت كورسەتىلگەن سوڭ عانا بالادان ءجون سۇرايدى. سويتسە, بۇل وسى ءۇيدىڭ جالپى ءتارتىبى ەكەن. ءومىر بويى مۇنى ۇمىتپاي كەتكەن ۇكى عانا ەمەس, وسىنداي عاجاپ ىقىلاسقا بۇل اڭگىمەنى ەستىگەن باسقالار دا رازى بولىپ قانا قويماي, رۋحاني ءنار دە الاتىنى ءسوزسىز.
تاعى ءبىر اڭگىمەنى ۇلى سۋرەتشىنىڭ قىزى گۇلداريا ايتادى. بىردە ۇيلەرىنە ءبىر قارت ادام كەلەدى. ەندى ابەكەڭنىڭ سىيلايتىن ادامى, تۋىس بولار دەپ, ءۇي-ءىشى جاقسىلاپ كۇتەدى. سۋرەتشىنىڭ ءوزى دە كەلگەن سوڭ, جاقسى ىقىلاس بىلدىرەدى. ەرتەسىنە ريزاشىلىعىن ءبىلدىرىپ, الگى قارت ادام كەتىپ قالادى. تۋىسقان, اعايىن بولسا, بىلە جۇرەيىك دەپ گۇلداريا اكەسىنەن: «بۇل كىسى كىم؟» دەپ سۇرايدى عوي. سوندا ابەكەڭ: «بىلمەيمىن. قوناق قوي», دەپتى. بىرەۋگە كۇلكىلى كورىنەر. ريزاشىلىقپەن كۇلۋگە دە بولار. ال تەرەڭىرەك ويلاعانعا, بۇل تابيعي تازالىقتىڭ, ادامگەرشىلىكتىڭ, جان جومارتتىعىنىڭ بيىك ۇلگىسى ەكەنى داۋسىز.
كوپ ادامدى ەرەكشەلەپ تۇراتىن, وعان دەگەن قۇرمەتكە جول اشاتىن ونىڭ قوناقجايلىعى, قولى اشىقتىعى. بەرەكە دە, ىنتىماق تا, ءماندى ءومىر دە سونداي ادامداردىڭ وتباسىندا. تاربيەلى دە, جايدارى دا بالالار سونداي وتباسىندا ءوسىپ جاتادى. سولارعا ىقىلاسىمىز دا بولەك.
باسپاسوزگە جاقىن قاۋىمعا اتى بەلگىلى ءفوتوتىلشى سيەز باسىبەكوۆ اعامىز «ەگەمەن قازاقستاندا» ۇزاق جىل قىزمەت ىستەدى جانە ءسىرا, رەسپۋبليكادا ول بارماعان ايماق جوق تا بولار. سول اعامىزدىڭ كوپ ساپاردا بولىپ, قوناقجايلىقتىڭ ۇلگىسىن كوزىمەن كورىپ, جانىمەن ۇققاندىعىنان دا شىعار, ءوزىنىڭ دە قوناقجايلىعى دوستارى مەن تانىستارى اراسىندا اڭىزعا اينالعان. سونىڭ ءبىرازىن اتاقتى قادىر مىرزا ءالى اعامىز جۇرتتى كۇلدىرۋ ءۇشىن ايتاتىن.
قادەكەڭ مەن سيەز اعامىزدىڭ ناعاشىلى-جيەندىك تۋىستىعى دا بار. سونان سوڭ بۇل اڭگىمەگە ازىن-اۋلاق ءازىل دە ارالاسادى. «بۇل ساكەڭ قونعان ءۇيىنىڭ ادامدارىن الماتىعا قوناققا شاقىرادى», دەيتىن. سودان دا ىزدەپ كەلىپ جاتاتىندار دا بارشىلىق بولاتىن. بىراق سيەز اعامىز مۇنىمەن شەكتەلمەيتىن.
مىنا ءبىر جايدى كاۋساريا جەڭگەمىز ايتادى. بىردە سەكەڭ ۇيىنە ءبىر ادامدى ەرتىپ كەلەدى. قوناق ءبىراز شارشاعان كەيىپتە. دەرەۋ شاي ءىشىلىپ, قازانعا تاماق سالىنادى. ءشولىن باسقان سوڭ الگى ادام جۋىنۋعا ۆانناعا كىرەدى. وندا ول ۇزاق كىدىرەدى. «قوناعىڭ نەگە شىقپايدى, ءوزى وندا نە ىستەپ جاتىر, تاماق تا دايىن», دەيدى جەڭگەمىز. سوندا سەكەڭ: ء«اي, كىم! شىقپايسىڭ با؟» دەيدى. «قوناعىڭنىڭ اتىن دا بىلمەيسىڭ بە؟» دەيدى كاۋساريا جەڭگەمىز. «بىلمەيمىن. قوناق قوي» دەگەن ءسوز بولىپتى اعامىزدىڭ جاۋابى. الگى قوناق سويتسە, ءوزى عانا جۋىنىپ قويماي, ۇستىندەگى كيىمدەرىن دە جۋىپ ۇلگەرىپ, كەپتىرىپ كيىپ السا كەرەك. بۇل ادام سيەز اعامىزدى انا دۇنيەدە دە ۇمىتپاس.
ەندى وسىنى كەيبىرەۋلەر ايتاتىنداي, ورىنسىز قولاشىقتىق (داراقىلىق دەۋگە اۋىز بارمايدى) دەيمىز بە, جوق دارقان كوڭىلدىك دەيمىز بە؟ باسىم كوپشىلىك سوڭعىسىنا توقتايتىن شىعار-اۋ. ايتپەسە, مۇنداي ادامداردى, ولاردىڭ الگىندەي ءىس-ارەكەتتەرىن اڭىز عىپ ايتار ما ەدىك؟!
تولەگەن ايبەرگەنوۆتەي كەرەمەت اقىندى بىلمەيتىن قازاق جوق شىعار. ەندى ومىردەن تىم ەرتە كەتكەن سول ازاماتتىڭ ادامگەرشىلىك قاسيەتتەرى دە سول اقىندىعىمەن استاسىپ جاتادى. سونىڭ ءبىرى – قوناقجايلىعى. ءبىر اڭىزدا بىلاي دەلىنەدى. توكەڭ كەشكىسىن ۇيىنە كەلگەندە, قازانعا قارايدى ەكەن. جالپى, ەر ادامنىڭ قازانعا قاراعانى جاقسى ەمەس دەيمىز عوي. بىراق توكەڭنىڭ قاراسى مۇلدە باسقا. سول قازاندا بەرەكەلى دامدىلەۋ اس ءپىسىرىلىپ جاتسا, «قوي, مۇنى ءوزىمىز عانا جەگەنىمىز ءجون بولماس, بىرەۋدى تاۋىپ كەلەيىن», دەيدى ەكەن. ول زاماندا قازىرگىدەي ۇيالى تەلەفون جوق, ءوزى كوشەگە شىعىپ, ايتپەسە تانىستارى بار مەكەمەگە بارىپ, بىرەۋلەردى ەرتىپ كەلەدى ەكەن. ەندى مۇنى اپەندەلىك دەيمىز بە؟ ءاي, بىراق سول اپەندە جارىقتىق تا جاقسى ادام بولعان عوي.
قاي اۋىلدان دا قوناقجايلىعىمەن اۋىزعا ىلىنگەن ءبىر ەمەس, تالاي ادامنىڭ اتىن ايتۋعا بولار. «بۇل قالاي, قوناق كەلمەي كەتتى عوي؟», دەپ ايتاتىن اتالارىمىزدىڭ دا كوزىن كورىپ قالعانبىز. ۇلتتىڭ ەڭ ءبىر قاستەرلى قاسيەتىن قالىپتاستىرعان جارىقتىقتار ەدى عوي سولار.
1991 جىلى الماتىدان 10 جۋرناليست گەرمانياعا ىسساپارمەن باردىق. ماقساتىمىز – بىزدەن وزدەرىنىڭ تاريحي وتانىنا كەتكەن قازاقستاندىق نەمىستەردىڭ قالاي ورنالاسقانىن كورىپ قايتۋ. ءبىراز نارسەنى كوردىك, بىلدىك. ايرىقشا اسەر قالدىرعان ءبىر جاي بولدى. ميۋنحەننىڭ ماڭىنداعى ءبىر جەرگە بارعانىمىزدا ءبىر جىگىت: «اسسالاۋماعالەيكۇم, كوكە!» دەپ سالەم بەردى. قازاقشالاپ سالەمىن الدىق, ءىشىمىز جىلىپ سالا بەرگەن. وڭاشالانىڭقىراپ اڭگىمەلەستىك. جاعدايىن سۇرادىق. «جامان ەمەس» دەپ ءبىر قويدى دا: ء«الى ۇيرەنىسە الماي ءجۇرمىز», دەگەندى ايتتى. «مۇندا بىرەۋ مەن بىرەۋدىڭ جۇمىسى جوق سياقتى. ال ءبىز اعايىندىققا ۇيرەنىپ قالعانبىز. اۋىلدا ءبىر ۇيدە توي بولسا, بارىمىزگە توي ەدى. ال مۇندا كورشىڭ ۇيىنە شاقىرا قويمايدى. بۇل نە ءومىر؟», دەدى ول. تۇسىندىك. سول شەتەلدەگى باسقا ۇلت وكىلىنىڭ سوزىنەن قازاق حالقىنىڭ قاسيەتىن ۇققانداي بولدىق.
ارينە, قازىر زامان باسقا. ەشكىم بۇل كۇندە ءۇيىڭنىڭ تۇسىنا كەلىپ, تەرەزەڭدى قاعىپ: «سويلەس-اۋ, قۇدايى قوناقپىز», دەمەيدى. جۇرت باراتىن جەرىن ءبىلىپ بارادى. قالالاردا كىم كەلەر ەكەن دەپ قۇشاعىن جايىپ وتىرعان قوناقۇيلەر جەتكىلىكتى. سويتسە دە...
ءيا, سويتسە دە تامىر-تانىستاردىڭ, دوس-جارانداردىڭ, اعايىن-جەگجاتتاردىڭ ءبىر-بىرىنە قوناققا بارىپ جاتقانى قانداي جاراسىمدى؟! بۇل, ەڭ الدىمەن, ادامدار اراسىندا سىيلاستىق قارىم-قاتىناستى جاقسارتادى. وتباسىنداعى ءتالىم-تاربيەدە دە ونىڭ ورنى بولەك. اسىرەسە جاستاردىڭ ادامداردىڭ ءبىر-ءبىرىن جاتىرقاماي, قامقور بولۋ پارىزىن ۇعىپ وسۋىنە كەرەك.
قازىر قوناق ورنى قوناقۇي دەگەن قاعيدا بەلەڭ الىپ تۇر. ءتىپتى كەيدە الىستان كەلگەن جاقىن ادامىنا اس-سۋ بەرۋمەن شەكتەلىپ, سودان كەيىن قوناقۇيگە شىعارىپ سالۋ دا ادەتكە اينالعان. وسىعان وراي, ءبىر اۋىلداس ازاماتتىڭ قالاعا بارعاندا قينالاتىنىن ايتقانى بار: قوناقۇيدە تانىس بىرەۋ جولىقسا, مىنانىڭ قالادا سىيلاساتىن ادامى جوق پا ەكەن دەپ ويلايدى-اۋ دەپ ىڭعايسىزدانساڭ, ەندى سول جاقىن ادامىڭنىڭ ۇيىنە بارىپ تۇسسەڭ, بۇل ءوزى قوناقۇي تۇرعاندا مۇندا نەسىنە كەلەدى دەپ ويلايدى ما دەپ تە قىسىلاسىڭ دەگەن.
ۋاقىتتىڭ, زاماننىڭ وزگەرگەنىن ەسكەرمەسەك بولماس, شەكتەن دە شىقپاعان ءجون, ارينە. قالاي بولعاندا دا, باسقالار باعالاعان اسىل قاسيەتىمىزدى جوعالتىپ الماساق دەيسىڭ عوي. جاستارىمىز سونى ءبىلىپ قانا ەمەس, قاستەرلەپ وسسە, كانى؟! جوعالتىپ الساق, حالقىمىزدىڭ جانى جۇدەيدى.
كەيدە ءبىر شاڭىراقتىڭ وزىندە ونداعىلار ءبىر-بىرىمەن تۇسىنىسە الماي, ىردۋ-دىردۋ بولىپ جاتادى. سول ۇيدە كوڭىل جومارتتىعى تاپشى ەكەنى انىق. قوناق كەلسە, جايراڭداپ قارسى الاتىن ۇيدە مۇنداي بولمايدى. كەز كەلگەن ادامعا كوڭىلىن سىيلاۋعا قۇشتار جاندار جاقىندارىمەن دە داۋعا بارمايدى.
قالادا تۇراقتاعان كوبىمىزدىڭ اۋىلىمىز بار. وندا تۋىستار عانا ەمەس, تانىستارىمىز دا تۇرادى. سولارعا بارىپ تۇرساق, ولار كەلىپ تۇرسا, جانىمىز جادىرايدى, كوڭىلىمىز وسەدى. ونى اقشاعا ساتىپ الا المايسىڭ.
اۋىلداعى ءبىر اتامىز: «قوناق كەلسە – قۇت, ونى تىك تۇرىپ كۇت», دەپ بەلگىلى ماقالدى وزىنشە جەتىلدىرگەندەي بولاتىن. جاقسى ادام ەدى جارىقتىق.
ماماديار جاقىپ,
قازاقستاننىڭ قۇرمەتتى ءجۋرناليسى
