قازاقستان • 05 ءساۋىر، 2021

ءتاريفتى ءوسىرۋ تاپشىلىقتىڭ الدىن الا ما؟

255 رەت كورسەتىلدى

ەلىمىزدە اي ساناپ ازىق-ت ۇلىك باعاسى قىمباتتايدى، جىل ساناپ ينفليا­تسيا وسەدى. جىلت ەتكەن جا­ڭالىق­قا بولا باسپانا باعاسى شارىقتايدى. قىس­قاسى، ءوسىم مول. قاپتاعان وسۋ­لەردىڭ قاتارىن ەلەكتر ەنەر­گيا­سىنىڭ ءتاريفى جىل سايىن تولىقتىرىپ وتىرادى. 

ەنەرگەتيكا ۆيتسە-ءمينيسترى قايرات راحيموۆتىڭ ايتۋىنشا، 1 ساۋىردەن باستاپ جىلۋ ەلەكتر ستانسالارى­نىڭ (جەس) شەكتى ءتاريفى تاعى دا 15 پايىز­عا كوبەيەدى. ەنەرگيا ءوندىرۋشى ۇيىم­داردىڭ ءتاريفتى ۇلعايتۋ تۋرالى ۇسىنىسىن قاراستىرعان مينيستر­لىك وسىن­داي شەشىم قابىلدا­عان. ودان تۇسكەن قارجى سول ستانسالاردى جاڭعىرتۋعا جۇمسالماق. ەلدەگى ەنەرگيا ءوندىرۋشى 45 ۇيىمنىڭ 37-ءسىنىڭ شەكتى تاريفتەرى ۇلعايتىلماق.

قازاقستانداعى ەنەرگيا ءوندىرۋشى ستانسا­لاردىڭ كوبى XX عاسىردىڭ 60-70-جىلدارىندا پايدالانۋعا بەرىلگەن. سونىڭ ءبىرازى توزا باستاعان. ەندى سولاردى جۇمىسقا دايىن كۇيدە ۇستاپ وتىرۋ ءۇشىن قىرۋار قارجى كەرەك.

– جەس-تەردەگى جۇرگىزىلگەن جوندەۋ جۇمىستارىنىڭ ساپاسى الاڭداۋ­شى­لىق تۋعىزادى. سەبەبى لايىقتى قارجىلاندىرۋ بولعان جوق. جۇمسالعان شىعىن­نىڭ ءوزى قاجەتتىلىكتەردى تو­لىق كولەمدە جابا المايدى، – دەيدى ق.راحيموۆ.

جوندەلمەيتىن ستانسالار ءتيىستى ەنەرگيانى دا ءوندى­رىپ بەرە المايدى. قارجى بولىن­بەگەن­دىكتەن اپات تا كوپ، تەحني­كالىق اجىراۋ سانى دا ارتىپ بارادى. بىلتىر ەلىمىزدىڭ بىرىڭعاي ەلەكتر ەنەرگەتيكالىق جۇيەسىندە 4 458 تەحنولوگيالىق بۇزىلۋ تىركەلگەن. ءتاريفتى كوتەرۋ وسىنشاما قيىندىقتى ەڭسەرىپ قانا قويماي، كۇز-قىس ماۋسىمىندا تولىق كولەمدە جوندەۋ جۇمىستارىن اتقارۋعا مۇمكىندىك سىيلاماق. قالا بەردى، باعا ءوسىمى ارقىلى 23 مىڭ جۇمىس ورنى ساقتالادى دەيدى ۆەدومستۆو.

ەلىمىزدە ەلەكتر ەنەرگياسىن ءوندىرۋدىڭ شەكتى ءتاريفى زاڭ بويىنشا 7 جىلعا بەكىتىلەدى. الايدا ەنەرگيا ءوندىرۋشى ۇيىمدار «ەلەكتر ەنەرگەتيكاسى تۋرالى» زاڭدى العا تارتىپ، ەگەر ءوندىرىس شىعىنى ارتىپ كەتكەن جاعدايدا شەكتى تاريف كولەمىن قايتا قاراۋ بويىن­شا كەزەكتەن تىس ءوتىنىش بەرە الادى. بىلتىر 35 جەس سول مۇم­كىندىكتى پايدالانىپ، ناتي­جەسىندە تاريف كوتەرىلگەن ەدى.

ەنەرگەتيكا مينيسترلىگىنىڭ مالىمەتى بويىنشا، 2020 جىل­دىڭ باسىنان باستاپ وتىن ساتىپ الۋ قۇنى – 9،9، جاڭعىرمالى ەنەر­گيا كوزىنەن الىناتىن ەلەكتر ەنەر­گياسىنىڭ ءتا­ري­فى 9،3 پا­يىزعا وسكەن. تا­ريف­تەگى بيۋد­جەت تولەمدەرى مەن جۇ­يەلىك وپەرا­توردىڭ قىز­مەت اقى­سى دا قىم­باتتادى. سو­ڭىن­­دا مينيسترلىك 2019 جىلى بە­كى­­تىلگەن ءتاريفتى ورتاشا 16 پا­­يىز­عا قىمباتتا­تۋ­عا ءماج­بۇر بولدى. سەبەبى سول كەزدە بەك­ى­تىلگەن تاريف ەلدەگى ءبىر كي­­لو­­ۆاتتىق ءوندىرىستىڭ قۇ­نىن دا جابۋعا قاۋقارسىز بول­عان. قىسقاسى، جەس باستان كەشى­رەتىن قيىندىق از ەمەس. ماسەلەن، بىلتىر جىل سوڭىندا «قاراجىرا» مەن «بوگاتىر كومىر» جشس-دەگى كومىر قۇنى 8،6 جانە 9،9 پايىزعا ءوستى. ءوز كەزەگىندە ونى ستانساعا جەتكىزۋ قۇنى دا وسەدى. ايلىق ەسەپتىك كورسەتكىشتىڭ ءوسۋى دە شىعىن­دى ارتتىرا تۇسكەن. بۇدان وز­گە، ەلەكتر ستانسالارى تولەي­تىن سالىق بار. مىندەتتى تولەم بيىل 14 ملرد تەڭگەدەن اسقان. ەكولوگيالىق تولەم 2016 جىلى 7،4 ملرد تەڭگە بولسا، بيىل بۇل تولەم كولەمى 13،2 ملرد تەڭگەگە جەتىپتى. سوندا جەتى جىلدى بى­لاي قويعاندا، بەكىتىلگەن تا­ريف ءبىر جىلدىڭ وزىندە-اق شى­عىن­نىڭ شىم تەرەڭىنە ءبىر-اق باتىردى دەپ زار قاقسايدى جىلۋ ەلەكتر ستانسالارى.

«ورتالىق ازيا ەلەكتر­ەنەر­­گەتيكالىق كورپوراتسياسى» اق باسشىلىعىنىڭ ايتۋىنشا، ەگەر تاريف كوتەرىلمەسە سالا ءبىرجولا قۇردىمعا بەت الادى. ويتكەنى مەملەكەتتەن ەشبىر قولداۋ جوق. ءتىپتى ەلەكتر ەنەرگەتيكا سالاسى 2020 جىلدىڭ سوڭىنا دەيىنگى ەكو­نو­ميكالىق ءوسىم جونىندەگى كەشەندى جوسپارعا دا كىرمەي قالعان.

وسى سالا ساراپشىسى اسەت ناۋرىز­باەۆ­تىڭ ايتۋىنشا، مي­نيستر­لىكتىڭ ءتاريفتى كوتەرۋى ورىنسىز ءھام نەگىزسىز.

– 15 پايىز – ينفلياتسيادان دا جوعارى. وسى شەشىم ارقىلى ەنەر­گەتيكا ءمينيسترى ەلەكتر ەنەر­گياسى گەنەراتورىنىڭ پايداسىنا قالتامىزداعى اقشانى قاعىپ تۇسپەك. 15 پايىزدى 10 تگ كۆت/ساعاتقا كوبەيتىپ، ونى ءبىر جىل­داعى 100 ملرد كۆت/ساعاتقا كوبەيتەر بولساق، جىلىنا 150 ملرد تەڭگە جينالادى دەگەن ءسوز. سوندا بەس جىلدا 750 ملرد تەڭگە نەمەسە 1،8 ملرد دوللار جينالادى. بۇل اقشاعا قۋاتتىلىعى 1800 مۆت-تان اساتىن كۇن باتارەيالارىن سالىپ تاستاۋعا بولادى، – دەيدى ساراپشى.

ەنەرگەتيكا سالاسىندا 25 جىلدان استام ۋاقىت جۇمىس ىستەگەن بىلىكتى مامان جا­قىپ حاي­رۋشەۆ مۇنىمەن كەلىس­پەيدى. ونىڭ ايتۋىنشا، قازاق­ستان كۇن باتارەيالارىنىڭ يگى­لى­گىن كورۋگە ءالى دايىن ەمەس.

– كۇن ستانسالارىنىڭ بەلگى­لەنگەن قۋاتتىلىقتى پايدالانۋ كوەففيتسيەنتى 10-25، ال جەل ستانسالارىنىڭ كورسەتكى­شى 25-35 پايىزدى قۇرايدى. الى­نا­تىن قۋاتتىلىق مولشەرى كۇن­­­نىڭ ۇدايى جارىق بولۋىنا جانە جەل ەكپىنىنە بايلانىس­تى. ولاردان بولىنەتىن قۋاتتىلىقتى جي­ناق­تاپ تۇراتىن قۇرىلعى كەرەك. بىزدە ونداي جوق. بىزدەگى جاڭ­­­عىر­مالى ەنەرگيا كوزدەرى جي­ناق­­تاۋشىسىز سالىنادى جانە ەلەكتر ەنەرگياسىن بىر­دەن ەلەكتر جەلىلەرىنە بەرىپ تۇرا­­دى. ارينە بۇل پايدالى. بىراق بۇل كەشەندى قۇرىلىس پەن تۇبەگەيلى جاڭارۋدى تالاپ ەتەدى. «جاسىل» گەنەراتسيا­دان بولىنەتىن ەلەكتر ەنەرگيا­سىن ساقتاپ وتىرۋعا ۇلكەن كولەم­دە شىعىن جۇمسالادى. جال­پى، جاڭعىرمالى ەنەرگيا كوز­دەرىن دامىتۋ كەرەك دەپ ەسەپ­تەيمىن. مەنىڭشە، بۇل ەلدەگى بۇكىل ەلەكتر ەنەرگياسى ين­فرا­قۇرىلىمىمەن قوسا دامۋى كەرەك. الايدا بىزدەگى ينفرا­قۇرىلىم 60-70 پايىزعا توزىپ كەتكەن. ونداي ەسكىرگەن تەحنولوگيامەن دامۋ قارقىنىنا ىلەسۋ قيىن، دەيدى ج.حايرۋشەۆ.

ءدال قازىر كىمنەن سۇراساق تا ءتاريفتى كوتەرۋدەن باسقا امال قالماعانىن ايتادى. سەبەبى اقشاعا جارىماي وتىرعان سالادا جالاقى دا تىم ماردىمسىز. سوندىقتان جاستاردىڭ ەنەرگەتيك بولسام دەگەن ىقىلاسى دا جوق. 2016 جىلى سالادا 26 مىڭ ادام جۇمىس ىستەسە، سودان بەرى 3 مىڭ ادام جۇمىستان كەتكەن. ەنەرگەتيكالىق ستانسا باسشىلارى قىزمەتكەرلەرىنىڭ زەينەت جاسىنا تاقاپ قالعانىن، جاستاردى جۇمىسقا شاقىرا الماي وتىرعاندارىن ايتىپ زار قاقسايدى. باسشىلىق جالاقىنى كوتەرەيىن دەسە وعان تاريف مۇم­كىندىك بەرمەيدى. ولار ابدەن توزىعى جەتكەن قۇ­رىل­عىلاردى قوسىپ-جالعاپ، ەلگە جارىق جەت­كىزىپ وتىرعا­نى­مىزعا تاۋبە قى­لىڭدار دەيدى.

وسى سالادا ءبىراز جىلدان جۇمىس ىستەپ كەلە جاتقان مۇ­ساق­­بار رامازان ۇلى ەنەرگەتي­كا سالاسىندا ۇرپاقتار ساباقتاس­تىعىنىڭ ۇمىتىلىپ بارا جات­قانىنا قىنجىلىس ءبىلدىردى.

– بۇل ءبىر كۇندە ىسكە اساتىن شارۋا ەمەس. ول جىلدار بويى قالىپتاسادى. قازىر وسى ءۇردىس جوعالىپ بارادى. جۇمىس ىستەپ جۇرگەندەردىڭ كوبى ۇلكەن كىسىلەر. مەنىڭشە، مەملەكەت كوڭىل بولمەيتىن بولسا بۇل سالا­نىڭ جۇمىسى اقساي بەرەدى، – دەيدى ينجەنەر-ەنەرگەتيك.

وقتىن-وقتىن شىعىپ جاتاتىن اقپاراتتار دا سالا­نىڭ كۇنى باتىپ كەلە جاتقا­نىن مەڭ­زەيتىن سەكىلدى. باسەكە­لەس­­تىكتى قورعاۋ جانە دامىتۋ اگەنت­تىگىنىڭ تور­اعا­سى سەرىك جۇمانعاريننىڭ ءوزى اي­­نالا­سى 2-3 جىلدا ەنەرگيا تاپ­­شى­لى­عىنا ۇرىنامىز دەيدى.

– ءيا، قازىر جىل سايىن 106 ملرد كۆت/ساعات ەلەكتر ەنەرگيا­سىن ءوندىرىپ، پروفيتسيت جاعدا­يىنا جەتتىك. بىراق بىرەر جىلدا تاپشىلىقپەن بەتپە-بەت كەلە­تىنىمىز ەشكىمگە قۇپيا ەمەس، – دەگەن ەدى س.جۇمانعارين.

ونىڭ ايتۋىنشا، 2025 جىلى ەاەو-دا ەنەرگيا تاسى­مال­داۋدىڭ ورتاق نارى­عىنىڭ جۇ­مىس ىستەي باستاۋى ءبىزدى تىعى­رىقتان شىعارۋى مۇمكىن. «بىز­دە گەنەراتسيانىڭ 48 پايى­زىن مەملەكەتتىك كومپانيالار ون­دىرەدى. ال ەنەرگەتيكاعا مەم­­لەكەتتىڭ ارالاسۋى بۇل سالا­داعى باسەكەلەستىكتى دامىتپايدى» دەيدى سپيكەر. ءدال قازىر ەلىمىزدە 155 ەلەكتر ستانساسى بار بولسا، سونىڭ 69 پايىزى كومىر تۇ­تىنادى، تەك 9 پايىزى عانا – گيدروەلەكتر ستانسالارى.

ءتاريفتىڭ 15 پايىزعا قىم­بات­تاۋى سالدارىنان ەندى قازاق­ستاندىقتار ەلەكتر ەنەرگياسى ءۇشىن شامامەن بۇرىنعىدان 200 تەڭگە ارتىق تولەي باستايدى. ال ەلىمىزدە حالىقتىڭ ءال-اۋقاتىنا بايلانىستى اركىم ءارتۇرلى تاريفپەن تولەۋى كەرەك دەگەن اڭگىمە دە كوتەرىلىپ كەلەدى. ساراپشى ج.حايرۋشەۆ حالىقتىڭ دا قالتاسىنا اۋىر سوقپايتىن، مەملەكەتكە دە پاي­دا اكەلەتىن ادىلەتتى تاريف ەن­گىزىلۋى كەرەك دەگەن وي ايتتى.

– ەلەكتر ستانسالارىنىڭ جابدىقتارى تىم توزىپ كەتكەن. ادىلەتسىز تاريف ورناتۋ جانە ونى جاساندى وقشاۋلاۋ وسىعان جەتكىزىپ وتىر. گەنەراتسيا سەكتورى ءۇشىن مەملەكەتتەن قولداۋ كەرەك ەمەس. ساپالى جوندەۋ جۇرگىزۋدى، وتىن جانە جابدىق (90 پايىزى شەتەلدە دايىندالادى) ساتىپ الۋدى قامتاماسىز ەتەتىن، جۇمىسشىلارعا لايىق­تى جالاقى تولەيتىن جانە ارناۋلى تەحنيكالاردى جا­ڭار­تاتىن ادىلەتتى تاريف ورناتۋ كەرەك. سالا ءبىرجولا كۇي­رەي قويماس، بىراق قاتتى جەل ەك­پىنى نەمەسە ەكسترەمالدى تو­مەن تەم­پەراتۋرالاردا اپاتتى جاع­­دايلار تۋىنداپ، بۇل ەلەكتر ەنەرگيا­سىنىڭ ءۇزىلىپ قالۋىنا جانە ۇيلەردە جىلۋ دەڭگەيىنىڭ تومەندەپ كەتۋىنە اكەلىپ سوعۋى مۇمكىن. مەنىڭشە، تابيعي مونوپوليالار سۋبەكتىسى بولىپ سانالاتىن ەلەكتر جەلىسى كومپانيالارى ءۇشىن تاريفتەردى قا­لىپتاستىرۋ ءادىسى ادىلەتتى نۇس­قا بولار ەدى. ايتا كەتەر جايت، ەنەر­گيا ءوندىرۋشى ۇيىم­دار ءۇشىن تاريفتەردى ءوسىرۋ حالىق­قا تىكە­لەي اسەر ەتپەيدى. جەرگى­لىكتى ات­قا­رۋشى ورگانداردا تاريف قىم­بات­­شىلىعىنا ۇرىندىر­مايتىن كوپ­­تەگەن مەحانيزم بار، – دەيدى ول.

سالادا قوردالانعان ماسەلە كوپ. جالاقى از، قۇرىل­عى ەسكىر­گەن، ستانسالار مودەرني­زاتسيا­عا ءزارۋ، شيكىزات قىمبات، ونى جەتكىزۋ قۇنى دا جىل ساناپ ءوسىپ بارادى. بۇلاي جالعاسا بەر­سە ەل اينالاسى ءبىر-ەكى جىلدا ەلەكتر ەنەرگياسى تاپشىلىعىنا ۇشى­راپ، ەنەرگەتيكالىق كول­لاپس­قا تاپ بولۋى ىقتيمال. مۇن­داي احۋالداعى سالاعا ينۆەس­تيتسيا تارتۋ دا قيىن. سەبەبى ولار دا تۇبىندە پايدا كورۋدى قا­لايدى. ال وتاندىق جىلۋ ەلەكتر ستانسالارىنان ينۆەس­تور تۇرماق، ستانسانىڭ ءوزى پاي­دا تاپپاي وتىر. اقشا جوق بولسا جاڭا قۇرىلعى دا جوق، مودەرنيزاتسيا دا جوق. دەمەك، ەل تۇرعىندارىنىڭ ۇدايى بولاتىن اپاتتارعا بوي ۇيرەتە بەرگەنى ءجون. بۇدان شىعار باسقا بايلام دا جوق سياقتى.

 

سوڭعى جاڭالىقتار

دوللار ارزاندادى

ەكونوميكا • بۇگىن، 15:50

ۆاكتسينا سالدىرعاندار سانى ارتتى

كوروناۆيرۋس • بۇگىن، 09:17

1227 قازاقستاندىق ىندەتتەن ساۋىقتى

كوروناۆيرۋس • بۇگىن، 09:08

وتكەن تاۋلىكتە 1169 ادام ىندەت جۇقتىردى

كوروناۆيرۋس • بۇگىن، 09:01

ۇقساس جاڭالىقتار