قالانىڭ «قان تامىرلارى» جارىلماسىن

جىلۋدىڭ «جىرى»

بيىلعى قىس باتىسقازاقستان­دىق قالا حالقى ءۇشىن قالىپتى ءوتتى. جىلىتۋ مەرزىمى اياقتالۋىنا ساناۋلى كۇن قالعاندىقتان, ء«وتتى» دەپ وتىرمىز. ورال قالاسىندا بىلتىرعى 24 قىركۇيەكتە, اقساي قالاسىندا 5 قازاندا باستالعان جىلىتۋ ماۋسىمىندا وبلىس ورتالىعىنداعى كوپ قاباتتى 1 196 ءۇي, اقسايداعى 113 ءۇي تۇرعىندارى ەش­قان­داي توتەنشە جاعدايعا ۇرىنباي شىقتى. بۇل ءتيىستى سالا ماماندارىنىڭ كوزگە كورىنبەيتىن تىنىمسىز ەڭبەگى ناتيجەسىندە بولعانى انىق.

مامانداردىڭ ايتۋىنشا, اپاتتى  جاعداي بولۋى دا ابدەن مۇمكىن ەدى. ويتكەنى ورال قالاسىنىڭ جالپى ۇزىن­­دىعى 225 شاقىرىمدىق جىلۋ جە­لىسى, اقساي قالاسىنىڭ 57 شاقىرىم جىلۋ جەلىسىنىڭ كوپ بولىگى توزىعى جەتكەن.

قاۋىپتىڭ الدىن الۋ ءۇشىن 2020 جىلى ءار ءتۇرلى قارجىلاندىرۋ كوزد­ەرى ەسەبىنەن 5 شاقىرىمدىق جىلۋ جەلىلەرى جوندەلىپ, قايتا جاڭ­عىرتىلعان. اۆتونومدى قازان­دىق­تار, قوسالقى ەلەكتر ستانسالارى مەن ترانسفورماتورلارى, سونداي-اق ەلەكتر جەلىلەرى جوس­پارلى جوندەۋدەن ءوتىپ, جىلىتۋ ماۋسىمى باستالاردا ساقاداي ساي بولعان.

– ءبىز ورال قالاسىنداعى «جا­يى­ق­­جىلۋقۋات» جانە اقساي قا­لا­­سىن­­داعى «اقسايجىلۋقۋات» مە­كەمە­لەرىنىڭ جىلۋ جەلى­لەرىنە جون­دەۋ جۇمىسىن ۋاقى­تى­لى جۇرگىزدىك. ماسەلەن, رەسپۋب­لي­كا­لىق بيۋدجەتتەن بەرىلگەن نەسيە ەسەبىنەن «ۆودستروي» اۆتونومدى قازاندىعىن قايتا جاڭارتۋ اياق­تال­دى. بۇل قازاندىقتى جاڭ­عىرتۋ زاچاگانسك كەنتىندە تۇراتىن 60 مىڭ حالىقتى جىلۋمەن ۇزدىكسىز قامتۋعا مۇمكىندىك بەردى. سونداي-اق «جايىقجىلۋقۋات» كاسىپورنى 2015-2020 جىلدارعا ارنالعان ينۆەستيتسيالىق باعدارلاما اياسىندا ءوز قاراجاتى ەسەبىنەن 5,2 شاقىرىمدىق جىلۋ جەلىلەرىنە كۇ­ر­دەلى جوندەۋ جۇرگىزدى. بۇل جو­­بالار تولىق اياقتالدى, – دەي­دى وبلىستىق ەنەرگەتيكا جانە تۇرعىن ءۇي-كوممۋنالدىق شارۋا­شى­لىعى باسقارماسى باسشىنىڭ ورىنباسارى بەيىمبەت مۋسين.

ارينە, جاڭارتۋ جۇمىستارى بيىل دا جالعاسادى. «جايىق­جى­­لۋ­قۋات» مەكەمەسى 2021-2026 جىل­­دارعا ارنالعان ين­ۆەس­تي­تسيا­لىق باعدارلاما شەڭ­بەرىن­دە ءوز قا­راجاتى ەسەبىنەن 5,9 شا­قى­رىم­دىق جىلۋ جەلىسىنە كۇر­دە­لى جوندەۋ جۇرگىزبەك.

كارىزدىڭ كارى قاتتى

ورالدىقتاردىڭ «كارىز اپاتى» دەسە, توبە شاشى تىك تۇرادى. ويتكەنى سوڭعى 2018-2020 جىلدار ارالىعىندا عانا ورال قالاسىندا كارىز جەلىلەرى بىرنەشە رەت جارىلىپ, قالانىڭ كوپ بولىگى سۋسىز قالدى. كوپ قاباتتى ۇيدە تام­شى سۋسىز ءھام دارەتحاناسىز قا­­لۋدىڭ ازابى ايتپاسا دا تۇسى­نىك­­تى. ارينە, بۇل توتەنشە جاع­داي­دى جويۋ ءۇشىن مەملەكەت تا­راپىنان سوڭعى جىلدارى بىر­نە­شە جوبا جاسالىپ, قاراجات ءبو­لىندى. ماسەلەن, «نۇرلى جەر» باع­دارلاماسى اياسىندا قالا­نىڭ سولتۇستىك-باتىس بولىگىن قام­تا­ماسىز ەتەتىن كاناليزاتسيا جۇيە­سىن قايتا جاڭارتۋ جوباسى بويىنشا 3,7 شاقىرىمدىق كوللەكتور قايتا جاڭارتىلدى. بۇل جوبا ورال قالاسىنىڭ وڭتۇستىك-باتىس بولىگىن تۇراقتى سۋمەن قام­تا­ماسىز ەتۋگە مۇمكىندىك بەردى.

– «جۇمىسپەن قامتۋدىڭ جول كار­تاسى – 2020» باعدارلاماسى ايا­­س­ىندا اقساي قالاسىندا 1,7 شاقى­رىم كارىز كوللەكتورى قايتا جاڭ­عىرتىلدى. بايتەرەك اۋدانى ششا­پوۆو اۋىلىنداعى 1,2 شاقى­رىم كارىز كوللەكتورىنا كۇردەلى جوندەۋ جۇرگىزىلدى. وسى اۋدانداعى كوشىم اۋىلىنىڭ 2,2 شاقى­رىم­دىق كارىز جەلى­سى­نە, دوستىق اۋىلىنىڭ 5,5 شا­قى­رىمدىق كارىز كوللەكتورىنا كۇر­دەلى جوندەۋ جاسالدى. بۇل جو­بالاردىڭ ءبارى تولىق اياق­­تال­دى, – دەيدى بەيىمبەت مالىك ۇلى.

جاڭارتۋ جۇمىسى جۇيەلى جۇر­­­مەسە, اپات ازايمايتىنى انىق. سوندىقتان مەملەكەتتىك باع­­دار­­لامالار شەڭبەرىندە سۋ بۇرۋ جە­لى­لەرىن قايتا جاڭارتۋ بو­يىنشا 2021 جىلعا بىرنەشە اۋىس­پالى جوبانى ىسكە اسىرۋ جوس­پارلانعان. سونىڭ ءبىرى – ورال قالا­سىنىڭ سولتۇستىك-شىعىس بو­لى­­گىندەگى 5,4 شاقىرىمدىق سۋ بۇرۋ جەلىلەرىن قايتا قۇرىلىمداۋ جوسپارى. نىسان قۇرىلىسى بيىل باستالىپ, 2022 جىلعا اۋىسادى. «بۇل جوبا اياقتالعاندا ورال قا­لا­­سىنىڭ سولتۇستىك-شىعىس بو­لى­گىن­دە تۇراقتى جانە جايلى ت­ۇ­رۋ قام­تا­ماسىز ەتىلەدى», دەيدى ب.مۋسين.

سونداي-اق ورال قالاسىنىڭ اينالما كارىزدىك كوللەكتورىن قايتا جاڭارتۋ كەشەنىندە بيىل 200 مەترلىك سۋ بۇرۋ جەلىلەرى قاي­تا سالىنباق.

ساراتوۆ كۇرە جولى بويىن­دا­عى ديامەترى 1 مىڭ مم-لىك قى­سىمدى كارىز كوللەكتورىن قاي­تا جاڭارتۋ بارىسىندا بيىل 2,8 شاقىرىم جەلى قاي­تا جاڭ­عىر­تىلادى. جالپى «باتىس سۋ ار­ناسى» مەكەمەسى 2021-2026 جىل­دار­عا ارنالعان ينۆەس­تي­تسيا­لىق باعدارلاماسى اياسىندا بيىل 1 شاقىرىمعا جۋىق جەلىنى ءوز قا­را­جاتى ەسەبىنەن كۇردەلى جون­دەۋ­دى جوسپارلاپ وتىر.

كەلسە گاز – حالىق ءماز

باتىس قازاقستان وبلىسى – تۇرعىندارىن تابيعي گازبەن بارىنشا تولىق قامتىعان ايماقتىڭ ءبىرى. 2020 جىلدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا وبلىس حالقىن تابيعي گازبەن قامتاماسىز ەتۋ ۇلەسى 98,6% بولدى.

ب.ءمۋسيننىڭ ايتۋىنشا, 2020 جىلى وبلىستا باستالعان قۇرى­لىستى اياقتاۋ جانە جاڭا جوبا­لار­­دى ىسكە اسىرۋ ءۇشىن 944 ملن تەڭگە بولىنگەن. وسى سوماعا 164 شاقىرىم گاز قۇبىرى سالىنىپ, 7,7 مىڭ ادام گازبەن قامتىلعان. سونىڭ ىشىندە تەرەكتى اۋدانىنىڭ 10 ەلدىمەكەنى تابيعي گازبەن قام­تاماسىز ەتىلسە, اقجايىق اۋدانى­نىڭ 11 ەلدىمەكەنىنە اۋىلىشىلىك جەلى جۇرگىزىلگەن. اقجايىق پەن قاز­تالوۆ اۋدانىنىڭ 46 الەۋ­مەت­تىك نىسانى تابيعي گاز قۇبى­رى­نا قوسىلعان.

بۇگىندە قازتالوۆ اۋدانىنىڭ – 16, بايتەرەك اۋدانىنىڭ – 8, تەرەكتى مەن جاڭاقالا اۋدان­دا­رىنىڭ ارقايسىسىندا – 4 ەلدى­مەكەندى گازداندىرۋ ءۇشىن 15 جوبالىق-سمەتالىق قۇجات جاسالىپ, ءازىر تۇر. ياعني قازتالوۆ اۋدانىندا تۇراتىن 2 612 ادامدى گازبەن قامتۋ ءۇشىن – 1 227 ملن تەڭگە, بايتەرەك اۋدانىنا – 445 ملن تەڭگە, تەرەكتى اۋدانىنا – 370 ملن, جاڭاقالا اۋدانىنا – 178 ملن تەڭگە قاجەت. بۇل جوبالاردى ىسكە اسىراتىن قاراجات ءۇشىن رەسپۋبليكالىق جانە جەر­گى­­لىكتى بيۋدجەتكە وتىنىمدەر بە­رىل­گەن.

– بيىل قازتالوۆ اۋدانىنىڭ كىشكەنەشال, تالدىقۇدىق, كىشى­تال­­دىقۇدىق جانە بەيىستەرەك اۋىل­دارىن گازبەن جابدىقتاۋ جە­لى­لەرىنىڭ قۇرىلىسى ءۇشىن جەر­گى­­لىكتى بيۋدجەتتەن 488 ملن 623 مىڭ تەڭگە ءبولىندى. وسى جوبا ىسكە اس­قان كەزدە وبلىس حالقىن تا­بي­عي گازبەن قامتاماسىز ەتۋ ۇلە­سى 98,7%-دى قۇرايدى, – دەيدى وب­لىستىق ەنەرگەتيكا جانە تۇر­عىن ءۇي-كوممۋنالدىق شار­ۋا­شى­لىعى باسقارماسى باسشى­نىڭ ورىنباسارى.

سۇراۋى بار سۋ

ورال قالاسىنىڭ سۋمەن قام­تى­لۋ كورسەتكىشى مەملەكەتتىك باع­دارلامالار اياسىندا جاسالعان جوبالار ناتيجەسىندە بىلتىر 96,9%-عا جەتتى. «وڭىرلەردى دامىتۋ» باعدارلاماسى اياسىندا 2020 جىلى ورال قالاسىنا قاراستى ۆەتەلكي كەنتىندەگى نىسانداردى سۋمەن جابدىقتاۋ جوباسى اتقارىلىپ, اۋىل ىشىندە ۇزىن­دىعى 24 شاقىرىمدىق سۋ قۇبىرى جەلىسى سالىندى. ال «جۇ­مىسپەن قامتۋدىڭ جول كارتاسى – 2020» باعدارلاماسى اياسىندا بايتەرەك اۋدانى نوۆەنكوە اۋى­لىنداعى 2,5 شاقىرىم سۋ قۇ­بىرى كۇردەلى جوندەۋدەن ءوتتى. «باتىس سۋ ارناسى» مەكەمەسى ين­ۆەستيتسيالىق باعدارلامالار اياسىندا 2015-2020 جىلدار ارا­لى­عىندا ءوز قاراجاتى ەسەبىنەن ۇزىندىعى 7 شاقىرىم بولاتىن سۋمەن جابدىقتاۋ جەلىلەرىنە كۇر­دە­لى جوندەۋ جۇرگىزدى.

بىلتىر ورال قالاسىنىڭ تۇر­عىن­دارى شىلىڭگىر شىلدەدە سۋ تاپشىلىعىن كورىپ, ءبىراز ابى­گەرگە تۇسكەن ەدى. ءوڭىر باسشى­لا­رى بيىل ونداي جاعداي قايتا­لان­با­ۋى ءۇشىن بىرقاتار كەشەندى ءىس اتقاردى. ورال قالاسى اكىمى ابات شىنىبەكوۆتىڭ ايتۋىنشا, وبلىس ورتالىعىنىڭ زاچاگانسك كەنتى تۇرعىندارىن سۋمەن قامتاماسىز ەتەتىن تاس­قا­لا توپتىق سۋ قۇبىرى قايتا جاڭ­عىر­تۋدى قاجەت ەتىپ وتىر. بۇل جۇمىستارعا كونكۋرس جاريالانعان. مامىر ايىن­دا مەردىگەر كومپانيا انىقتالىپ, جىل سوڭىنا دەيىن جاڭعىرتۋ جۇ­مىستارى اياق­تال­ماق. بۇل جەر­دە جاڭاتاڭ-زاچاگانسك, پەرەمەتنىي-جاڭاتاڭ ارالى­عىن­دا­عى سۋ قۇبىرلارىن جاڭارتۋ, ەكى سۋ جيناعىشتى جاڭارتۋ, قوسىمشا 15 سۋ ۇڭعىماسىن قازۋ جۇ­مىستارى جۇرگىزىلەدى.

وبلىستىق ەنەرگەتيكا جانە تۇرعىن ءۇي-كوممۋنالدىق شارۋا­شى­لىعى باسقارماسى باسشىسى ورىنباسارى «باتىس سۋ ارناسى» كاسىپورنى ينۆەستيتسيالىق باع­دار­لاما اياسىندا بيىل ءوز قارا­جاتى ەسەبىنەن 11,9 شاقى­رىم­دىق سۋ قۇبىرى جەلىلەرىنە كۇردەلى جوندەۋ جۇرگىزىلەتىنىن حابارلادى. سونداي-اق «وڭىرلەردى دامىتۋ» باعدارلاماسى شەڭبەرىندە اقساي قالاسىنىڭ 10 شاعىناۋدانىندا رەزەرۆتىك ماگيسترالدىق سۋ قۇ­بى­رىن سالۋ قۇرىلىسى جۇزەگە اسپاق. بۇل نىساننىڭ ۇزىندىعى – 3,095 شاقىرىم.

P.S. ءۇش وزەننىڭ ورتاسىندا تۇرسا دا ورال شاھارى بىلتىر سۋ تاپشىلىعىن كورگەنىن ايتتىق. شىنىندا دا بىزگە تۇتىنۋشىلىق مادەنيەت, ۇنەمشىلدىك داعدى كەرەك-اق. ورال قالاسىنىڭ اكىمدىگى جۇرگىزگەن تەكسەرىس ناتيجەسىندە شاھاردا كولىك جۋمەن اينالىساتىن 70 ورىننىڭ ۇشەۋى عانا كولىك جۋعان سۋدى تازارتىپ, قايتا پايدالاناتىنىن انىقتاپتى. 27 ساۋنا, 84 تاماقتانۋ جانە 37 ءوندىرىس ورنىنىڭ اۋىز سۋدى ءتيىمدى پايدالانۋى تەكسەرىلىپ, 76 زاڭسىزدىق ءمالىم بولعان. 50 مەكەمە سۋدى ەسەپتەگىش قۇرالسىز پايدالانعان. وسىنداي ءتارتىپ بۇزعان 39 زاڭدى تۇلعاعا – 22,7 ملن تەڭگە, 97 جەكە تۇلعاعا 25,5 ملن تەڭگە ايىپپۇل سالىنعان.

 باتىس قازاقستان وبلىسى