بۇگىنگى تاڭدا الەمدە COVID-19 جۇقتىرعاندار سانى 130 ملن ادامعا جەتسە, قازا بولعاندار سانى 2,8 ملن-دى قۇرايدى. اتالعان ۆيرۋستىڭ قۇرىعىنان قۇتىلعان بىردە-ءبىر ەل جوق. قازىرگى ۋاقىتتا دۇنيە جۇزىندە COVID-19 پاندەمياسىنىڭ ءۇشىنشى «تولقىنى» وتۋدە جانە ۆاكتسينالاۋعا قاراماستان جالپى جۇقتىرعان ادامدار سانىنىڭ ءوسۋ قارقىنى بۇگىنگە دەيىن ءالى باسەڭدەمەي تۇر. وعان قوسا COVID-19-دان الەمدىك ەكونوميكاعا كەلتىرىلگەن زالالى جۇزدەگەن ملرد دوللاردى قۇراپ, عالامدىق ەكونوميكالىق داعدارىسقا ۇشىراتىپ وتىرعانى بەلگىلى.
جاڭا ۆيرۋس دەگەنىمىز نە؟ ول قايدان شىقتى جانە ونىمەن كۇرەسۋدىڭ قانداي جولدارى بار؟
كوروناۆيرۋستار – بۇل ادامدارعا, جانۋارلارعا جانە قۇستارعا جۇعاتىن ۆيرۋستاردىڭ ۇلكەن توبىنا جاتادى. كەيبىر كوروناۆيرۋستار ادامداردا جالپى العاندا جەڭىل نەمەسە اۋىرلىعى ورتاشا وتەتىن تىنىس الۋ جولدارىنىڭ ءجىتى ۆيرۋستىق ينفەكتسيالارىنىڭ قوزدىرعىشتارىنىڭ قاتارىنا كىرەدى. الايدا وسى ۋاقىتقا دەيىن كوروناۆيرۋستار تاراپىنان بولعان وتە اۋىر جانە دە قاتەرلى ەكى جۇقپالى اۋرۋ تىركەلدى: 2002-2003 جىلدارى قىتايدا ورىن الىپ, ءولىم-ءجىتىمى 10%-عا جۋىقتاعان جارعاناتتان ادامعا بەرىلگەن «اۋىر ءجىتى رەسپيراتورلىق ينفەكتسيا» (SARS CoV) دەرتى جانە 2012 جىلى ءولىم دەڭگەيى 34,4%-عا جەتكەن تۇيەدەن جۇققان «تاياۋ شىعىس رەسپيراتورلىق سيندرومى» (MERS CoV) اۋرۋى. ادام اعزاسىنا زيانى وتە جوعارى شتامداردىڭ ەكەۋى دە جانۋارلار كوروناۆيرۋستارىنىڭ ادامعا جۇعۋ قابىلەتىنە اكەلىپ سوققان مۋتاتسيالاردىڭ ناتيجەسى. ءبىرىنشى جاعدايدا 8 096 ادام اۋرۋعا شالدىعىپ, ونىڭ 774-ءى قايتىس بولسا, ەكىنشىسىندە 2 494 ناۋقاستانعاننىڭ 858-ءى كوز جۇمعان. وسى جوعارىداعى اتالعان كوروناۆيرۋستاردى جۇقتىرعان ادامداردىڭ سالىستىرمالى تۇردە سانىنىڭ از بولۋى جاڭادان پايدا بولعان مۋتانتتاردىڭ ادامنان ادامعا جۇعۋ قابىلەتىنىڭ السىزدىگىنە بايلانىستىلىعى دالەلدەنگەن.
الدىمەن 2019 جىلدىڭ جەلتوقسانىندا قىتايدىڭ ورتالىق بولىگىندە ۋحان قالاسىندا تىركەلگەن كوروناۆيرۋس (SARS-CoV2) ايتارلىقتاي جۇقپالى جانە ادامدار اراسىندا تارالۋ جىلدامدىعىنىڭ جوعارىلىعى بۇل ۆيرۋستىڭ جاھاندىق COVID-19 پاندەمياسىنىڭ پايدا بولۋىنا اكەلىپ سوقتى.
SARS-CoV2 ۆيرۋسى مۋتاتسياعا تەز ۇشىراۋعا قابىلەتتى, بۇل دەگەنىڭىز جاڭا شتامداردىڭ تابيعاتتا پايدا بولۋىنا اكەلىپ سوعاتىنى انىق. قازىرگى ۋاقىتتىڭ وزىندە SARS-CoV2 شتامدارىنىڭ ون شاقتى ءتۇرى بەلگىلى بولىپ وتىر. ونىڭ تورتەۋى سوڭعى ۋاقىتتا الەمدە كەڭ تارالعانى تۋرالى اقپاراتتار جايلاپ كەتتى, باستاپقى «ۋحاندىك» جانە «ەۋروپالىق» نۇسقالار, وعان قوسا جاقىندا پايدا بولعان «بريتاندىق» جانە «وڭتۇستىك افريكالىق» شتامدار, سوڭعى ەكەۋى الدىڭعىلارعا قاراعاندا ادامدارعا تەز جۇعاتىن جانە اۋرۋلارعا زارداپتارى وتە جوعارى.
الەمدىك قاۋىمداستىق تۋىنداعان ماسەلەلەردى كەشەندى جولمەن شەشۋ ءۇشىن مەملەكەتتىك زەرتتەۋدى ءۇش باعىت بويىنشا قارجىلاندىرۋى ءتيىس:
- ءبىرىنشىسى – پايدا بولعان ينفەكتسيا كوزدەرى مەن ۆيرۋستىڭ جاڭا تۇرلەرىن دياگنوستيكالاۋ جانە ونى دەر كەزىندە انىقتاۋ. ەلىمىزدە وتاندىق تەست-جۇيەلەرىنەن جاسالعان جانە ۆيرۋستاردىڭ مۋتانتتى فورمالارىن انىقتاۋ بويىنشا جۇمىستار ءوز دارەجەسىندە جولعا قويىلعان. قازىرگى قوعامداعى جاھاندانۋ مەن حالىقارالىق بارىس-كەلىستىڭ جوعارى بولۋى COVID-19 ينفەكتسيانىڭ تەز تارالۋى ءۇشىن قولايلى جاعداي تۋعىزىپ وتىرعانى بارشاعا ايان.
- ەكىنشىسى – اۋرۋدىڭ الدىن الۋ, بۇگىنگى تاڭدا ادامزاتتىڭ باستى ءۇمىتى حالىقتى جاھاندىق ۆاكتسينالاۋ جانە ۇجىمدىق يممۋنيتەتتى قالىپتاستىرۋ, ياعني كوروناۆيرۋستىڭ تارالۋىنا بارىنشا جول بەرمەۋ. ەلىمىزدە COVID-19-عا قارسى بىرقاتار ۆاكتسينا جاسالىپ جاتقانىن بارلىعىمىز دا بىلەمىز جانە ناتيجەلەرى دە دۇرىس بولاتىنىنا سەنەمىز. جاقىن ارادا وتاندىق جاپپاي ۆاكتسينالاۋ باستالاتىندىعىن قولداي وتىرىپ ساتتىلىك تىلەيمىز.
الايدا بىرقاتار باسقا دا ماڭىزدى جايت ەسكەرۋدى قاجەت ەتەدى, اتاپ ايتار بولساق, ءتىپتى ۆاكتسينا جەتكىلىكتى بولعان جاعدايدا دا, تۇرعىنداردى جاپپاي ۆاكتسينالاۋ ۇزاق ۋاقىت الادى (كەم دەگەندە 2-3 جىل). بۇعان ۆاكتسينالاردىڭ قازىرگى تاپشىلىعى دا ەداۋىر اسەرىن تيگىزۋدە. وعان قوسا, SARS-CoV2 ۆيرۋسى مۋتاتسياعا تەز ۇشىرايتىندىقتان پايدا بولۋى ىقتيمال جاڭا شتامدارعا قولدانىستاعى ۆاكتسينالار ءتيىمسىز بولىپ قالۋى ابدەن مۇمكىن. ال بۇل, ءوز كەزەگىندە, ۆاكتسينانىڭ قۇرامىن وزگەرتۋگە اكەلىپ سوعادى دا, ناتيجەسىندە قوسىمشا شىعىنداردى تالاپ ەتەدى. ۆاكتسينالاۋمەن بۇكىل حالىقتى ۆيرۋستان قورعاپ قالۋ وتە قيىن مىندەت, ويتكەنى حالىقتىڭ شامامەن 10%-ىندا انتيدەنەلەر تۇزىلۋىنە كەدەرگى بولاتىن يممۋندىق جۇيە ەرەكشەلىكتەرى بولادى. وسىنداي قۇبىلىس تۇماۋعا قارسى جاپپاي ەگۋ كەزىندە دە بايقالادى.
سوندىقتان دا قوعامدى بۇل ىندەتتەن ساۋىقتىرۋ تەك ۆاكتسينا ەگۋمەن جۇزەگە اسپايتىنى بارشاعا ايان. سوندىقتان كەشەندى جوسپاردىڭ ءۇشىنشى قۇرامداس بولىگىنە, ياعني ۆيرۋستىق ينفەكتسيانى جوياتىن نەمەسە ونى جەڭىلدەتەتىن قاۋىپسىز جانە جوعارى ءتيىمدى دارىلىك پرەپاراتتاردى ازىرلەۋگە ەرەكشە كوڭىل ءبولۋدى تالاپ ەتەدى. مۇنداي ءدارى-دارمەكتەر ميلليونداعان ادامداردىڭ ءومىرىن ساقتاپ قانا قويمايدى, سونىمەن قاتار قازىرگى داعدارىستاعى دەنساۋلىق ساقتاۋ جۇيەسىندەگى اۋىر ناۋقاستاردىڭ كوپشىلىگىن اۋرۋحاناعا جاتقىزىپ جانە ولارعا جەدەل مەديتسينالىق كومەك كورسەتۋدەن تۋىندايتىن اۋىرتپاشىلىقتاردى ەداۋىر تومەندەتەدى.
كوپتەگەن ادامدا COVID-19 سيمپتومدارى شامالى نەمەسە ءتىپتى مۇلدەم بولماۋى مۇمكىن, بىراق تا اۋرۋ جۇقتىرعانداردىڭ كەيبىرەۋلەرى عانا اۋىر ناۋقاسقا شالدىعادى, ال ءولىم دەڭگەيى, ادەتتە, جاسىنا بايلانىستى جانە ىلەسپە اۋرۋلار (يممۋنيتەت تاپشىلىعى, جۇرەك-قان تامىرلارى اۋرۋلارى, قانت ديابەتى جانە ت.ب.) بولعان جاعدايلاردا ارتادى. بۇگىنگى كۇنى اۋىرعان ادامداردى ەمدەۋ ءۇشىن ارنايى COVID-19 ۆيرۋسىنا قارسى پرەپاراتتاردىڭ بولماۋىنا بايلانىستى سيمپتوماتيكالىق ءدارى-دارمەكتەر قولدانىلادى (ىستىق تۇسىرەتىن, قابىنۋعا قارسى, ترومبوليتيكالىق جانە ت.ب.), ياعني ۆيرۋستان بولاتىن اۋرۋدىڭ سالدارىمەن عانا كۇرەسەدى. ادام اعزاسىنداعى ۆيرۋستىڭ وزىمەن, ياعني ونى جويۋعا دارمەنسىز.
ستاتيستيكالىق كورسەتكىشتەر بويىنشا, قازىرگى كەزدە COVID-19-دان قايتىس بولعانداردىڭ جالپى سانى جۇقتىرعاندار سانىنىڭ 2%-ىن قۇرايدى, ال جاڭا قاتەرلى ۆيرۋستىق شتامدار پايدا بولعان جاعدايدا بۇل كورسەتكىشتىڭ مولشەرى ايتارلىقتاي ارتۋى دا مۇمكىن. سوندىقتان اۋرۋدى ەمدەۋ ءۇشىن تيىمدىلىگى جوعارى ۆيرۋسقا قارسى دارىلىك پرەپاراتتاردى پايدالانۋ وتە ماڭىزدى. اسىرەسە ءولىم-ءجىتىم مەن تارالۋ دەڭگەيى وتە جوعارى ءىرى قالالاردا بۇل ماسەلەنى تەز ارادا شەشۋ وتە وزەكتى بولىپ وتىر.
وسى جايلاردى ەسكەرە وتىرىپ, قازىرگى كەزدە الەمنىڭ كوپتەگەن ەلىندە ۆاكتسينالار جانە تەست جۇيەلەرىمەن قاتار, COVID-19-دان ەمدەۋگە ارنالعان جاڭا ءدارى-دارمەكتەردى ىزدەۋ جانە جاساپ شىعارۋ قارقىندى جۇرۋدە. COVID-19-دى باسقا ينفەكتسيالاردى ەمدەۋگە ارنالعان قولدانىستاعى ءدارى-دارمەكتەرمەن (رەمدەسيۆير, فاۆيپيراۆير, لوپيناۆير, گيدروكسيحلوروحين جانە ت.ب.) ەمدەۋگە تالپىنىستار بولعانىمەن, ودان ماردىمدى ناتيجە شىققان جوق. سوندىقتان SARS-CoV 2 جانە باسقا ۆيرۋستىق ينفەكتسيالارعا قاتىستى جاڭا ارنايى دارىلىك پرەپاراتتارعا ۇلكەن ءۇمىت ارتىلىپ وتىر. سوڭعى ۋاقىتتاعى وقيعالار كورسەتكەندەي, اۋقىمدى ەپيدەميا جاعدايىندا فارماتسەۆتيكا وندىرۋشىلەرى ءدارى-دارمەكتەردى ەكسپورتتاۋدى توقتاتىپ, الدىمەن ءوز ەلىنىڭ قاجەتتىلىكتەرىن قاناعاتتاندىرۋعا تىرىسادى. ال وزدەرىنەن ارتىلسا عانا باسقا ەلدەرگە كومەكتەسۋگە قولدارىن سوزادى.
وسىعان وراي, «COVID-19 جانە باسقا دا پاندەميالىق قوزدىرعىشتار تۋعىزاتىن ينفەكتسيالاردى ارنايى ەمدەۋ مەن الدىن الۋ قۇرالدارىن ازىرلەۋگە باعىتتالعان عىلىمي-تەحنيكالىق باعدارلامالار شەڭبەرىندە زەرتتەۋلەر جۇرگىزۋ» تۋرالى قازاقستان رەسپۋبليكاسى ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگىنىڭ جۋىردا جاريالانعان كونكۋرسى مەملەكەتىمىزدىڭ دەر كەزىندە قابىلداعان باستاماسى بولدى.
ءبىزدىڭ ۇيىم – ميكروبيولوگيا جانە ۆيرۋسولوگيا عىلىمي-وندىرىستىك ورتالىعى (بۇدان ءارى – ورتالىق) وسىنداي باعدارلامانى ىسكە اسىرۋعا بەلسەندى قاتىسۋعا دايىن ەكەنىمىزدى ءبىلدىرىپ وتىرمىز. بۇل ورتالىق – ەلىمىزدە ميكروبيولوگيا مەن ۆيرۋسولوگيانىڭ ىرگەلى جانە قولدانبالى ماسەلەلەرىن زەرتتەۋ سالاسىنداعى باستى جەتەكشى ۇيىم بولىپ تابىلادى. سەبەبى قازىرگى ۋاقىتتا قازاقستانداعى ۆيرۋسولوگتەردىڭ نەگىزگى كۇشتەرى, سونىڭ ىشىندە تۇماۋ مەن كوروناۆيرۋستاردى زەرتتەۋ سالاسىنداعى حالىقارالىق دەڭگەيدەگى جوعارى بىلىكتى ماماندار بىزدە شوعىرلانعان. ورتالىق ۆيرۋسولوگيالىق جانە مولەكۋلالى بيولوگيالىق زەرتتەۋلەرگە ارنالعان زاماناۋي قوندىرعىلارمەن جابدىقتالعان, ماماندارى ۆيرۋستىق ينفەكتسيالاردىڭ دياگنوستيكاسى, الدىن الۋمەن مەن ەمدەۋ جولدارىن جاساۋ ماسەلەلەرىمەن اينالىسادى. 2015 جىلى تاياۋ شىعىستا MERS-CoV كوروناۆيرۋس ينفەكتسياسى بەلەڭ العان كەزدە, ورتالىقتىڭ باستاماسىمەن جەتەكشى شەتەلدىك ۆيرۋسولوگتەردى تارتا وتىرىپ, كوروناۆيرۋستاردى دياگنوستيكالاۋ بويىنشا كوشپەلى جانە زەرتحانالىق سەمينارلار وتكىزىلدى. ورتالىقتا 2019 جىلدىڭ ءساۋىر ايىندا دارىلەرگە ءتوزىمدى ميكروورگانيزمدەر مەن ۆيرۋستارعا قارسى كۇرەس بويىنشا حالىقارالىق عىلىمي سەمينار قازاقستاندا العاش رەت ۇيىمداستىرىلدى. وعان الەمنىڭ 14 ەلىنىڭ جەتەكشى ميكروبيولوگتەرى, ۆيرۋسولوگتەرى مەن جۇقپالى اۋرۋلار جونىندەگى عالىمدار قاتىستى, ونىڭ ىشىندە اقش ۇلتتىق دەنساۋلىق ساقتاۋ ينستيتۋتىنىڭ 20-دان استام بەلگىلى عالىمدارى بولدى. سونىمەن قاتار اقش (ددۇ مەمفيس قالاسىنداعى عىلىمي-زەرتتەۋ اۋرۋحاناسىنداعى تۇماۋ ورتالىعى, تەننەسي) جانە ۇلىبريتانيا (ليدس ۋنيۆەرسيتەتى, ليدس, ۇلىبريتانيا) عالىمدارىمەن بىرگە ۆيرۋستىق ينفەكتسيالار سالاسىنداعى بىرلەسكەن حالىقارالىق جوبالار جۇزەگە اسىرىلۋدا.
بۇگىنگى كۇنى, ءبىزدىڭ ورتالىق ۆيرۋسقا قارسى پرەپاراتتاردى جاساۋدا, ونىڭ ىشىندە ۆيرۋسقا قارسى وسىمدىك جانە ميكروب تەكتەس بەلسەندى قوسىلىستاردى ءبولىپ الىپ, ولاردىڭ نەگىزىندە جاڭا دارىلىك پرەپاراتتاردى ازىرلەۋدە مول تاعىلىم مەن تاجىريبەگە يە. سونداي-اق ۆيرۋسقا قارسى اسەرى بار بىرقاتار وسىمدىك جانە ميكروبتىق پرەپارات ازىرلەنىپ پاتەنتتەلدى. ساڭىراۋقۇلاق پەن ۆيرۋسقا قارسى اۋقىمدى بەلسەندىلىگى بار جاڭا «روزەوفۋنگين-اس» پرەپاراتى ازىرلەنىپ پاتەنتتەلدى, كلينيكاعا دەيىنگى جانە كلينيكالىق زەرتتەۋلەردەن ءساتتى ءوتىپ مەديتسينالىق تاجىريبەگە ەنگىزىلدى. بۇل پرەپاراتتى ءوندىرۋ ورتالىقتىڭ وندىرىستىك بازاسىندا جۇزەگە اسىرىلىپ جاتىر (جشس «وندىرىستىك ميكروبيولوگيا»).
قورىتا كەلگەندە, COVID-19-بەن كۇرەسۋ ءۇشىن دياگنوستيكا, ۆاكتسيناتسيا جانە ۆيرۋسقا قارسى باعىتتالعان تەراپيا سىندى كەشەندى ءتاسىلدى قولدانۋ كەرەك. سوندىقتان COVID-19 جانە باسقا پاندەميالىق ۆيرۋستارعا قارسى ءتيىمدى جاڭا وتاندىق ءدارى-دارمەكتەردى جاساۋعا ەرەكشە نازار اۋدارۋ قاجەت. بۇل تەك وسى قاۋىپتى ۆيرۋستىق ينفەكتسيالاردىڭ ورشۋىنە شۇعىل ارەكەت ءۇشىن عانا ەمەس, سونىمەن قاتار ەلدىڭ ۇلتتىق قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ تۇرعىسىنان دا وتە ماڭىزدى. وتاندىق ءدارى-دارمەك ءوندىرىسىن ارتتىرىپ, ەلىمىزدىڭ فارماتسەۆتيكا سالاسىنىڭ دامۋىنا بايلانىستى عىلىمي زەرتتەۋلەرگە باسىمدىق بەرۋ كەزەك كۇتتىرمەس ۋاقىت تالابى.
امانكەلدى سادانوۆ,
«ميكروبيولوگيا جانە ۆيرۋسولوگيا عىلىمي-وندىرىستىك ورتالىعى»
جشس باس ديرەكتورى,
بيولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى,
پروفەسسور, اكادەميك,
مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى
