الەمنىڭ زاماناۋي دامۋ قۇبىلىستارى قارقىندى ءجۇرىپ جاتقان تۇستا قازاقتىڭ ۇلتتىق قۇندىلىقتارىن ۇلىقتاۋدىڭ قاجەتتىلىگى ارتا تۇسكەنىن ايتقان سەنات توراعاسى ماۋلەن اشىمباەۆ پارلامەنتتىك تىڭداۋدىڭ وسى وزەكتى ءارى ماڭىزدى ماسەلەگە ارنالىپ وتىرعانىن اتاپ ءوتتى. وتىرىستى اشقان پالاتا سپيكەرى قازاققا ءتان قۇندىلىقتار جۇيەسىن ازاماتتارىمىزدىڭ, اسىرەسە وسكەلەڭ ۇرپاقتىڭ بويىنا ءسىڭىرۋدىڭ وڭتايلى جولىن تابۋىمىز قاجەت ەكەنىن ايتتى.
– بۇل رەتتە نەگىزگى سالماق ءبىلىم بەرۋ سالاسىنا تۇسەتىنى ءسوزسىز. ءبىلىم بەرۋ وقۋ باعدارلاماسىن تۇسىندىرۋمەن عانا شەكتەلمەگەنى ءجون. ءبىزدىڭ ۇلتتىق تانىمدا ءبىلىم ءاردايىم تاربيەمەن قاتار جۇرگەن. سوندىقتان بالا ادامدىق الىپپەسىن اتا-اناسىمەن قاتار مەكتەپتەن ۇيرەنگەنى شارت. ءبىلىم مەكەمەلەرى جاناشىر, ادال, جاۋاپتى, ەڭبەكقور بولۋدى ەرتە جاستان بالانىڭ بويىنا ءسىڭىرۋى ءتيىس. سول سەبەپتى, وقۋ باعدارلاماسىنا ۇلتتىق قۇندىلىقتاردى دارىپتەۋ ساباقتارىن قوسىپ, ونى جاڭاشا جاساقتاۋ ماسەلەسىن قاراعان ءجون بولار ەدى, – دەدى م.اشىمباەۆ.
ۇلتىمىزعا پايدالى الەمدىك ۇردىستەردى ءتول مازمۇنمەن بايىتۋدى ماقسات ەتۋگە شاقىرعان سەنات سپيكەرى بۇل باعىتتا ينتەلليگەنتسيانىڭ الاتىن ورنى ەرەكشە ەكەنىنە سەنىم ءبىلدىردى.
– قاي زاماندا دا زيالى ازاماتتارىمىز قوعام ءۇشىن باعدار بولعان. الدىڭعى اعا بۋىن وسى باعىتتاعى ميسسياسىنا ادالدىق تانىتىپ, ءاردايىم ۇلتىمىزدىڭ ءۇنى, قورعاۋشىسى بولىپ كەلەدى. سول ءۇشىن ولارعا العىسىمىزدى بىلدىرەمىز. ەندىگى كەزەكتە, ەلىمىزدە زيالى قاۋىمنىڭ جاڭا بۋىنىن قالىپتاستىرۋدى وزەكتى ماسەلەلەردىڭ ءبىرى دەپ ەسەپتەيمىز. ولار ءححى عاسىردا ۇلتتىق قۇندىلىقتاردى ساقتاۋشى جانە ناسيحاتتاۋشى بولۋى قاجەت, – دەپ اتاپ ءوتتى م.اشىمباەۆ.
بۇل ماسەلەنىڭ ەلدىك مۇددە تۇرعىسىنان ماڭىزى اسا زور ەكەنىن جەتكىزگەن سەنات توراعاسى پارلامەنتتىك تىڭداۋدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا ارنايى ۇسىنىمدار دايىندالىپ, ولار ۇكىمەتكە جانە ءتيىستى مينيسترلىكتەرگە جىبەرىلەتىنىن جەتكىزدى.
جيىندا ءسوز العان سەناتى دەپۋتاتى باقىتجان جۇماعۇلوۆ ءىس-شارانىڭ قازىرگى كۇردەلى كەزەڭدە ۇلتتىق قۇندىلىقتارىمىزدى ايقىنداپ, قيىندىقتاردى جەڭۋگە باعىتتالىپ وتىرعانىن باسا ايتتى. ۇلتتىق مەنتاليتەتتى دامىتۋ ءۇشىن جاڭا كوزقاراستار, جاڭا باعدارلامالار قاجەت ەكەنىن, الدا XXI عاسىردا رۋحى بيىك, الەم مادەنيەتىمەن باسەكەگە تۇسە الاتىن كەمەل ۇرپاق تاربيەلەۋ مەن ولاردى ەڭبەكقورلىققا باۋلۋ مىندەتى تۇرعانىن اتاپ وتكەن دەپۋتات تەحنولوگيا مەن جاھاندانۋ ءداۋىرىنىڭ قاۋپىنە دە توقتالىپ ءوتتى.
– كوروناۆيرۋس ىندەتىنە, ەكونوميكالىق, الەۋمەتتىك, ەكولوگيالىق, بيولوگيالىق جانە باسقا دا قاتەرلەرگە قوسا, جەر جۇزىنە جاعىمسىز «يدەولوگيالىق ۆيرۋستار» دا تاراتىلا باستادى. جالعان اقپاراتتار سول ۆيرۋستى الەۋمەتتىك جەلىلەر ارقىلى شۇعىل تاراتىپ جىبەرەدى. سوندىقتان «الەۋمەتتىك جەلىلەر تۋرالى» زاڭ قابىلداۋ قاجەت دەپ بىلەمىز. بۇل ءسوز بوستاندىعىن شەكتەۋ ءۇشىن ەمەس, الەۋمەتتىك جەلى جۇيەسىن زاڭنامالىق تۇرعىدا رەتتەۋ جانە ولاردىڭ قۇرىلتايشىلارىنىڭ زاڭ الدىنداعى جاۋاپكەرشىلىگىن كوتەرۋ ءۇشىن قاجەت, – دەدى ب.جۇماعۇلوۆ.
ودان بولەك, حالىقتىڭ باستى قۇندىلىعىنىڭ ءبىرى – انا ءتىلىن قورعاۋدى نازارعا الۋدى كوتەرگەن سەنات دەپۋتاتى ارنايى «انا ءتىلى تۋرالى» زاڭ قابىلداۋدى ۇسىندى.
– الەمدە قانشاما ءتىل جوعالىپ كەتتى, قانشاما ءتىل جوعالۋ الدىندا تۇر. يۋنەسكو 2100 جىلعا دەيىن الەمنىڭ 7000-عا جۋىق ءتىلىنىڭ جارتىسىنان استامى جويىلادى دەگەن بولجام جاساپتى. ۇرەيلى تسيفر. سوندىقتان اتا زاڭىمىزعا, قولدانىستاعى «تىلدەر تۋرالى» زاڭعا قايشى كەلمەيتىن ارنايى «انا ءتىلى تۋرالى» زاڭ قابىلداۋ قاجەت, – دەدى ول.
باقىتجان جۇماعۇلوۆ قازىرگى زاماندا جاھاندانۋ پروتسەسى ىقپالىنان تىس قالۋ مۇمكىن بولماسا دا, بارلىق كۇش كەلەر ۇرپاقتىڭ تاريحي تانىمىن ارتتىرىپ, ەل مەن جەر, ادەبيەت جانە يماندىلىق, ۇلتتىق ءداستۇر مەن وتباسى قۇندىلىقتارىن نىعايتىپ, ءبىلىم مەن بىلىكتىلىگىن ارتتىرۋعا باعىتتالۋى كەرەك ەكەنىن العا تارتتى.
القالى جيىندا ءسوز العان قازاقستان جازۋشىلار وداعىنىڭ توراعاسى ۇلىقبەك ەسداۋلەت قۇقىققا نەگىزدەلگەن, زيالى, اشىق قوعام قۇرۋ جولىندا جاھاندانۋدان تىس قالا المايتىنىمىز اقيقات ەكەنىن ءسوز ەتتى.
– مادەنيەتتى, ۇلتتىق قۇندىلىقتاردى قورعاۋ دەگەنىمىز – ەسىك-تەرەزەڭدى بەكىتىپ الىپ, تاس بۇركەنىپ وتىرۋ ەمەس, – دەدى ول. ۇ.ەسداۋلەتتىڭ ايتۋىنشا, تەحنولوگيالىق قوعامدا ءتول مادەنيەتىمىز بەن ۇلتتىق سانامىزدى ساقتاپ قالۋ ءۇشىن ءوزىمىزدىڭ ىشكى رۋحاني رەسۋرستارىمىزعا, ەڭ الدىمەن ۇلتتىق قۇندىلىقتارىمىزعا جۇگىنۋىمىز كەرەك. ال مەملەكەتتىك يدەولوگيامىز ۇلتتىق مۇرات تۇرعىسىنان قالىپتاسۋى ءتيىس. ول ءوز سوزىندە ۇلتتىق دۇنيەگە قاتىستى ءىس-شارالارعا, اۋقىمدى جوبالارعا قارجى ءبولۋ ماسەلەسىنە باسا نازار اۋدارۋدى ۇسىندى.
– ءبىزدىڭ قوعامدا كوپ جاعدايدا مەملەكەتشىلدىك دەگەن تۇسىنىك وتە كەمشىن. ماسەلەن, قارجى مينيسترلىگى ۇلتتىق دۇنيەگە قاتىستى ءىس-شارالارعا, اۋقىمدى جوبالارعا قارجى ءبولۋ ماسەلەسىنە كەلگەندە سالعىرتتىق تانىتادى نەمەسە ۇركە قارايدى. كوپتەگەن جوبا الەۋمەتتىك اسەرى جوق دەگەن جەلەۋمەن كەسىلىپ وتىراتىنىنا دا ءوزىمىز كۋامىز. رۋحانياتقا, ادەبيەت پەن مادەنيەتكە, ۇلتتىق قۇندىلىقتاردى ساقتاۋعا بولىنگەن قارجى بىردەن ناتيجە بەرمەيتىنى بەلگىلى. ول ۋاقىتتىڭ ەنشىسىندە جىلدار بويى اينالىمعا تۇسەتىن, ۋاقىت وتە كەلە جەمىسىن بەرەتىن دۇنيە. وسى تۇستا پارلامەنت تاراپىنان ادەبيەت پەن مادەنيەتكە, رۋحاني سالالارعا بولىنەتىن قارجىعا باقىلاۋ جاسالسا دەگەن نيەتىمىزدى باسا ايتقىم كەلەدى,– دەدى قازاقستان جازۋشىلار وداعىنىڭ توراعاسى.
ۇلتتىق مادەنيەتىمىز بەن قۇندىلىقتارىمىزدى ساقتاپ قالۋ ءۇشىن جاستار تاربيەسىنە باسا ءمان بەرۋ كەرەك ەكەنىن العا تارتقان رەسپۋبليكالىق ارداگەرلەر ۇيىمى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى, تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور ومىرزاق وزعانباەۆ ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ اكەلەر ينستيتۋتىن دامىتۋ كەرەك دەگەن پىكىرىنە تولىقتاي قوسىلاتىنىن جەتكىزدى.
– جاسىراتىنى جوق, قازىرگى تاڭدا اكەنىڭ بەدەلى تومەن ءتۇستى. وعان سەبەپ, كەڭەس وداعى تۇسىندا ەركەك پەن ايەل تەڭ قۇقىلى دەگەن باعىتقا ەرىپ, ۇلتتىق داستۇرىمىزدەن الشاقتاساق, ەگەمەن ەل اتانعاندا گەندەرلىك ساياسات وتباسىندا اكەنىڭ ابىروي-بەدەلىن ودان سايىن قۇلديلاتىپ جىبەردى. قازاق قوعامىندا بۇرىن اكەنىڭ بەدەلىنە ەشقاشان سىزات تۇسپەگەن. قاي كەزدە دە اكەنىڭ ايتقانى, تاپسىرماسى ءبىر دەمدە ورىندالىپ وتىرعان بەدەلدى تۇلعا بولاتىن, – دەدى ءو.وزعانباەۆ.
سونداي-اق ول وسكەلەڭ ۇرپاق تاربيەسىندە ءوز اۋلەتىن شاشاۋ شىعارماي ۋىسىندا ۇستاپ, بيلىك جۇرگىزگەن قارت-قاريا, تۇتاس ءبىر اۋىلدىڭ جىرتىعىن بۇتىندەپ, ايبىنىن اسىرىپ وتىرعان, ەلدىڭ داۋ-دامايىن شەشىپ, ارعى-بەرگى تاريحتان اڭگىمە قوزعاپ, تۇلا بويىنا ۇلتتىق رۋح, ىزگى قاسيەتتەردى مولىنان سىڭىرگەن اقساقالداردىڭ ورنى ەرەكشە ەكەنىن ەسكە سالدى.
– قازاق قوعامى ەجەلدەن اقساقالداردى ەرەكشە باعالاعان, قادىرلەگەن, قۇرمەت تۇتقان. «قارتى بار ءۇيدىڭ قازىناسى بار», «ۇيىڭدە قارتىڭ بولسا, جازىلىپ قويعان حاتپەن تەڭ», دەگەن تامسىلدەر – ءسوزىمىزدىڭ جارقىن دالەلى. جاستارىمىزدى تاعىلىمى مەن ونەگەسى مول يگى ىستەرگە تاربيەلەيتىن, باۋليتىن قاريالار ەكەنىن وسىدان-اق اڭعارامىز, بەدەلىن كورەمىز. «اقساقال» دەگەن ابىرويدىڭ اسقار بيىك شىڭى ەدى. ءبىز ول بيىكتى الاسارتىپ العانىمىز دا وزەكتى ورتەيتىن اششى شىندىق, – دەدى رەسپۋبليكالىق ارداگەرلەر ۇيىمى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى.
ەگەمەندى ەلىمىزدىڭ ەرتەڭگى بولاشاعى جاس ۇرپاق تاربيەسىنە تىكەلەي بايلانىستى ەكەنىنە توقتالعان ول: ء«بىلىمدى, دەنساۋلىعى مىقتى ازامات ءوسىرۋ ءۇشىن اقساقالدار قاۋىمى بولىپ ىنتىماقتاسا اتسالىسۋمەن قاتار, اكەلەر مارتەبەسىن قازاق شاڭىراعىنا قايتارۋ ءلازىم», دەپ تۇيىندەدى ءسوزىن.
كەلەلى جيىندا ءسوز العان «ەگەمەن قازاقستان» رەسپۋبليكالىق گازەتى» اق توراعاسى, حالىقارالىق تۇركى اكادەمياسىنىڭ پرەزيدەنتى دارحان قىدىرالى تاريحتى تۇگەندەۋدىڭ ماڭىزىن اتاپ ءوتىپ, ۇلتتىق قۇندىلىقتاردى ۇلىقتاۋ مەن تاۋەلسىزدىكتى تۇعىرلى ەتۋگە باعىتتالعان بىرقاتار ۇسىنىسىن ورتاعا سالدى.
ءوز بايانداماسىندا بۇگىنگى قازاق قوعامىنىڭ باستى قۇندىلىعى بىلىمدە ەكەنىن ايتقان «تۇران» ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ رەكتورى, قازاقستان جوعارى وقۋ ورىندارى قاۋىمداستىعىنىڭ پرەزيدەنتى راحمان الشانوۆ قازاق جاستارىنىڭ شەتەلدىڭ وزىق ۋنيۆەرسيتەتتەرىندە ءبىلىم الۋىنا مۇمكىندىك بەرگەن «بولاشاق» باعدارلاماسىنىڭ ساپاسىن ارتتىرۋ مەن وتاندىق جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ دەڭگەيىن كوتەرۋ ماسەلەسىنە باسىمدىق بەرىلۋ كەرەك دەگەن پىكىر ءبىلدىردى. ال ا.بايتۇرسىنوۆ اتىنداعى ءتىل ءبىلىمى ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى انار فازىلجانوۆا مەملەكەتتىك ءتىل تۋرالى زاڭ قابىلداۋ, قازاق جازۋىن لاتىن الىپبيىنە كوشىرۋ, ديسسەرتاتسيالار مەن عىلىمي ەسەپتەردىڭ ءبىر داناسىن مەملەكەتتىك تىلدە ازىرلەۋ, فيلولوگيالىق ءبىلىم بەرۋدى رەفورمالاۋ, قازاق ءتىلىن تسيفرلاندىرۋعا قاتىستى بىرقاتار ۇسىنىس ايتتى. ەلىمىزدىڭ ۇلتتىق قۇندىلىقتارىن قازاقستاندا ءبىر شاڭىراق استىندا تۇرىپ جاتقان وزگە دە ەتنوس وكىلدەرىنە دارىپتەۋدىڭ ماڭىزىنا توقتالعان قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى مايا بەكباەۆا وتاندىق اقپاراتتىق كەڭىستىكتىڭ ساپاسىن ارتتىرۋ ماسەلەسى وزەكتى ەكەنىن اتاپ ءوتتى.
وسىلايشا, پارلامەنت سەناتىندا «جاھاندانۋ داۋىرىندە ۇلتتىق قۇندىلىقتاردى دارىپتەۋ – كەشەندى جاڭعىرۋدىڭ نەگىزى» تاقىرىبىنا ارنالعان پارلامەنتتىك تىڭداۋعا قاتىسۋشىلاردىڭ پىكىرلەرى مەن ۇسىنىستارى نەگىزىندە بىرقاتار ۇسىنىم دايىندالىپ, جاۋاپتى مەملەكەتتىك ورگاندارعا جىبەرىلەتىن بولادى. ولاردىڭ قاتارىندا ۇكىمەتكە قازاق ءتىلىنىڭ قوعامداعى ءرولىن كۇشەيتۋ جانە قولدانىس اياسىن كەڭەيتۋ ماقساتىمەن ءتىل ساياساتى جونىندەگى قولدانىستاعى باعدارلامالىق قۇجاتتارعا وزگەرتۋلەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ, شەكارالىق ايماقتاردى وركەندەتۋ ءۇشىن ىشكى كوشى-قون ماسەلەسىن ودان ءارى رەتتەيتىن جانە وسى ايماقتارعا قانداستاردىڭ قونىستانۋىن قامتاماسىز ەتەتىن ارنايى باعدارلاما ازىرلەۋ ۇسىنىلدى.
