ەلباسى • 30 ناۋرىز، 2021

ەلباسى جانە تۇركىستان

918 رەت كورسەتىلدى

قازاق ەلى تاۋەلسىزدىگىنىڭ وتىز جىلعا جۋىق ۋاقىت ىشىندە قازاقستاننىڭ تۇڭعىش پرەزي­دەنتى – ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ يدەياسى كيەلى تۇركىستاننىڭ جاندانا تۇسۋى­نە، بۇگىنگىدەي اۋقىمدى ىستەردىڭ اتقارىلۋىنا نەگىز بولدى. ءيا، وسىدان ءۇش جىلداي ۋاقىت بۇرىن ەلباسى ن.نازارباەۆتىڭ جارلىعىمەن تۇركىستان وبلىسىنىڭ دۇنيەگە كەلىپ، تۇركىستان قالاسىنىڭ وبلىس ورتالىعىنا اينالۋى تۇركى الەمىندە تاريحي وقيعاعا بالانۋدا.

 

جىبەك جولىنداعى ەڭ كونە شا­ھار­لاردىڭ ءبىرى تۇركىستان بۇگىن­دە، ينفراقۇرىلىمى دامىعان، مادەني ورتالىقتارى كوز تارتاتىن جاسىل جەلەكتى، كورىكتى قالاعا اينالىپ كەلەدى. تۇركىستانعا العاش قادام باس­قان ادام قالانىڭ وزىنە ءتان ەرەك­شە اۋراسىن، قاسيەتىن سەزىنەدى، ق.ا.ياساۋي كەسەنەسى مەن وعان قاتار جات­قان تاريحي ورىندار وزگەشە ءبىر سىرلى الەمگە، وقشاۋ ورتاعا جەتە­لەيدى. وسىنداي تاريحي، رۋحاني بول­­مىسى بولەك، تۇركى دۇنيەسىنىڭ رۋ­حا­­ني تىرەگى تۇركىستاندا كۇنى ەرتەڭ تۇركىتىلدەس مەملەكەتتەر باس­شى­لارىنىڭ ءسامميتى الەمدەگى پاندە­ميا­لىق جاعدايعا بايلانىستى ونلاين رەجىمدە وتپەك.

ەلباسىنىڭ «امان بولساق، 2-3 جىلدىڭ ىشىندە تۇركىستان جاي­ناپ، باسقا قالا بولىپ، ەڭسەسى كوتەرى­لىپ، ءبارىمىزدىڭ قۋانىشى­مىزعا ءوسىپ وركەندەيتىن بولادى»، دەگەن ءسوزى اقيقاتقا اينالدى. كيەلى قالا كوپ وزگەردى، ەل ماق­­تانى­شى­نا اي­­نالاتىن ىرگەلى نىسان­­دار بوي كوتەرىپ، قارقىندى قۇرى­لىس جال­­­عاسۋدا. بۇگىندە تۇركى­ستان تۇر­عىن­­دارىنىڭ تۇر­مىس-تىر­شى­لى­گىن­دە، قو­عام ومىرىنە كوز­قارا­سىن­دا وڭ وزگەرىس كوپ. از ۋاقىت­تا جاڭا شا­عىن اۋدان بوي كوتەر­دى، كونە شاھار كوركەيىپ، ابات­تان­دىرىلدى. وبلىس ورتالى­عى­نىڭ دامۋى اۋداندارعا وڭ ىقپا­لىن تيگىزدى. وڭىردە اۋىل شارۋا­شى­لىعىندا تىڭ باستامالار قول­عا الىنىپ، از قامتاماسىز ەتىلگەن تۇر­عىنداردى الەۋمەتتىك قولداۋ باعى­تىنداعى تىڭ باعدار­لاما جۇزەگە اسىرىلدى.

تۇركىستان رۋحانياتقا وڭ ىقپال ەتىپ، كاسىپكەرلىكتىڭ دامۋىنا جول اشتى جانە ۇلتتى ۇيىستىراتىن مەكەنگە اينالىپ كەلەدى. ەلباسى جارلىعى ەكى بىردەي قالانىڭ قايتا تۇلەۋىنە، جاڭا اۋداننىڭ قۇرىلۋىنا مۇمكىندىك بەردى. جالپى، ءوڭىر حالقى مۇسىلمان الەمى قاسيەتتى ساناعان تۇركىستاننىڭ ەكىنشى تىنىسىنىڭ اشىلۋىن عاسىردىڭ جاعىمدى جاڭالىعىنا بالاپ، ەلباسى تاريحي شەشىمدى دەر كەزىندە قابىلداعانىن ايتۋدا.

ورتالىق ازيا مەن تۇران دالاسىنداعى ەڭ كونە قالا تۇركىستان قازاق حاندىعىنىڭ استاناسى بولعانى ءمالىم. تاريحي دەرەكتەرگە كوز جۇگىرتسەك، مۇندا سان مارتە ۇلتى­مىزدىڭ تاعدىرى تالقىلانىپ، ءتۇرلى شەشىم قابىلدانعان. قالانىڭ ىرگەتاسى V-ءVى عا­سىرلاردا قالانىپ، اتاۋى بىرنەشە رەت اۋىس­تى، بىرنەشە رەت ىرگەسى سوگىلىپ، بىر­نەشە رەت قايتا تۇلەدى. قازاقتىڭ تاريحى، قازاقستاننىڭ تاريحى تۇركىستاننان باس­تا­لادى دەسەك تە قاتەلەسپەيمىز. بۇگىندە تۇركىستان ەلىمىزدىڭ تاريحى مەن مادەنيەتى باي، ادام­داردىڭ رۋحاني كۇش جيناۋعا كەلە­تىن ورنى. وبلىس ورتالىعىنا اينالعان قا­لا­­دا تۋريزم كلاستەرىنىڭ باسىم باعى­تى، كولىك ينفراقۇرىلىمى قولايلى جول­عا قويىلعان. حالىقارالىق كولىك ماگيسترالى­نىڭ جەلىسىندە ورنالاسقان كونە شاھاردىڭ جاڭارۋى حالىقتىڭ ىزگى نيەت-تىلەگىنەن تۋىنداعان وزگەرىس. ءيا، زامانى تۋىپ، وبلىس ورتالىعىنا اينالعان قاستەرلى شاھار ەندى ۇلتىمىزدىڭ رۋحىن كوتەرەتىن كەلەشەگى كەمەل تۇركىستانعا اينالۋدا. بۇگىنگى قار­قىندى قۇرىلىس، سالىنعان ينۆەستيتسيا ەلدىڭ يگىلىگى ءۇشىن اتقارىلىپ جاتقان دۇنيە ەكەنى ءمالىم. ال ەلباسىنىڭ تاريحي شەشىمى شەجىرەلى شاھاردىڭ دامۋىنا تىڭ سەرپىن بەردى. ەلباسىنىڭ تۇركىستانعا ەرەكشە مارتەبە بەرۋ تۋرالى شەشىمى كەزدەيسوق ەمەستىگىن، ەجەلگى قالانىڭ جاڭعىرۋى مەن جاڭارۋى دامۋ جولىمىزدىڭ دۇرىستىعىن كورسەتەتىنىن ايتقان مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ الداعى جۇمىستارى تۋرالى جانە قوعامدى تولعاندىرعان ماسە­لەلەردى شەشۋگە بايلانىستى ويىن ءدال وسى تۇركىستاندا بولىسكەن بولاتىن.

تۇركىستان قالاسىن دامىتۋعا جانە وب­لىستىڭ كەلەشەگىن قالىپتاستىرۋعا باعىت­تالعان زاڭ مەن قاۋلىلار قابىلداندى. ال وبلىستى دامىتۋدىڭ 2024 جىلعا دەيىنگى الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق باس جوسپارىنا ساي 5 جىلعا 1 ترلن 236 ملرد تەڭگە ءبولىندى. ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ تۇركىستان تۇرعىندارىمەن كەزدەسۋىندە: «تاۋەلسىزدىك العاننان سوڭ تۇركىستاندى استانا رەتىندە قاراستىردىم. بىراق وزدەرىڭىز بىلەتىندەي، جاعداي بۇعان جول بەرمەدى. بۇگىن بۇل قالا وبلىس ورتالىعىنا اينالدى، شاھاردى جانداندىرۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلۋدە. بار­لىق جوسپارلانعان نىسانداردىڭ قۇرى­لىسى اياق­تالعاننان كەيىن ءبىز تۋريستەردىڭ كو­بە­يۋىن كۇتەمىز. سونىمەن قاتار قوسىمشا جۇ­مىس ورىندارى اشىلادى. مۇنىڭ ءبارى ءبىزدىڭ حالقىمىزدىڭ ءومىر ءسۇرۋ دەڭ­گەيى­نە وڭ اسەر ەتەدى»، دەگەن بولاتىن. ەل­با­سى­­نىڭ تۇركىستان قالاسىندا اكىم­شى­­لىك-ىس­كەرلىك ورتالىقتىڭ كاپسۋلاسىن سال­­عان تاريحي ساتكە ارناپ ورناتىلعان ەس­­كەرت­­كىش تاسبەلگىگە جازعان «كونە تۇركى­ستان جاڭا قازاقستاننىڭ شىرايلى شا­ھارى­نا اينالادى» دەگەن ءسوزى دە قازىر اقي­قات­قا اينالىپ كەلەدى. سونداي-اق 2018 جىلى 29 قىر­كۇيەكتە تۇركىستانعا ۇكى­مەت باس­شى­سى­نان باستاپ، مينيسترلەر مەن ەل­دەگى ال­پاۋىت كومپانيالاردىڭ جە­تەك­شى­لەرىن دە، شەتەلدىك ينۆەستورلاردى دا ەرتە كەلگەن ەلباسى «تۇركىستان قالا­سىن تۇر­كى الەمىنىڭ مادەني-رۋحاني ورتا­لىعى رەتىن­دە دامىتۋ بويىنشا باس جوسپار­دىڭ تۇ­جى­رىم­دا­ماسىن ماقۇلداۋ» جانە «TURKISTAN» ارنايى ەكونوميكالىق ايماعىن قۇرۋ تۋرالى» جارلىقتارعا قول قوي­دى. تۇر­كىستان قالاسىندا ارنا­يى ءما­جى­لىس وتكىزىپ، ەلىمىزدەگى الپاۋىت كوم­­پا­­­نيا­­لار مەن ەل ۇكىمەتىنە تۇركىس­تان­­دى د­ا­­مى­تۋعا ۇلەس قوسۋ جونىندە تاپسىر­ما بەر­­دى. وبلىس اكىمدىكتەرى مەن ءىرى كوم­پا­­نيا­­­لارعا 26 نىساندى سالۋ مىن­دەتى جۇك­­تەل­­سە، وتكەن جىلدىڭ وزىندە بىرقا­تارى­­­نىڭ قۇ­­رى­لىسى اياقتالىپ ۇلگەردى. تۇر­كى­­ستان­­­نىڭ يدەولوگيالىق باعىتى دا جۇرت­شى­لىق­قا جاريا ەتىلدى. ءوڭىر باسشىسى وبلىستىق ءماسليحاتتىڭ سەس­سيا­سىن­دا يدەولوگيالىق ۇستانىمنىڭ ءبىرىنشى باسىمدىعىنا سايكەس قالاعا كەلگەن ءاربىر ادام كۇللى قازاق مەملەكەتىنىڭ باسىنان وت­كەن تاريحي وقيعالاردان ماعلۇمات الاتىنداي بولۋى ءتيىس ەكەنىن ناقتىلادى. ەكىن­شى، يدەولوگيالىق باعىت بويىنشا تۇر­­كى­­ستاندا قولونەر ورتالىعى سالىندى. ال­­­­داعى ۋاقىتتا قازاق حالقىنىڭ ۇمىت قال­عان قول­ونەرى مەن زەرگەرلىك ونەرى، ۇلت­تىق قۇن­­­­دى­­لىقتارى مەن كاسىپ تۇرلەرى قايتا جان­­­­دانىپ، ءىرى كاسىپورىندار اشىلادى. ۇشىن­­­­شى­­د­ەن، تۇركىستان وركەنيەت، ساۋدا جانە ءون­­­دىرىس ورتالىعى رەتىندە داميدى. تو­­عىز جول­­دىڭ تورابىندا ورنالاسقان ءىرى ساۋ­­دا ور­­تا­­لىعى بولعان شاھاردى ونەر، تۋريزم ور­­ت­ا­­­لىعىنا اينالدىرۋدىڭ كەشەندى تەتىك­­تەرى دا­­يى­ن­دالدى. تورتىنشىدەن، «قوجا اح­مەت ياساۋي – رۋحاني تۇلعا» باعىتى بويىن­شا دا تۇركى­ستان­دا رەسپۋبليكالىق جانە حا­لىق­ارا­لىق دەڭگەيدەگى ءىس-شارالار قولعا الىندى.

ەلىمىز ەگەمەندى مەملەكەت رەتىندە ەڭسە­سىن تىكتەپ جاتقان جاۋاپتى كەزەڭدە ەلباسى ن.نازارباەۆ تۇركىستان قالاسىنىڭ ابىرويىن اسقاقتاتار، كۇللى تۇركى جۇرتى­نىڭ باسىن قوسۋعا باعىتتالعان جوبالاردى بەكىتتى. سونىمەن قاتار كەسەنەنىڭ كورىك-كەلبەتىن قالپىنا كەلتىرۋگە كۇش جۇمىلدىرىپ، 2000 جىلى تۇركى­ستان قالاسىنىڭ 1500 جىلدىق مە­رەي­تويىن يۋنەسكو دەڭگەيىندە اتاپ وتۋگە بارلىق جاعدايدى جاسادى. پرە­زي­­دەنت­تىڭ ازىرەت سۇلتان كەسەنەسىنە جا­سا­عان قامقورلىعىنىڭ ارقاسىندا، «مادە­ني مۇرا» باعدارلاماسىنىڭ اياسىندا كونە شاھاردىڭ شىنايى شەجىرەسىن ايقىن­داۋ قولعا الىندى. جالپى، بۇگىندە ساراپ­شىلار قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تۇڭ­عىش پرەزيدەنتى – ەلباسى نۇرسۇلتان نازار­باەۆ­تىڭ تۇركىستان قالاسىن وبلىس ورتالىعى رەتىن­دە تانىپ، وعان مارتەبە بەرۋ ارقىلى حالىق­ارالىق دەڭگەيدە ناسيحاتتاۋى كەشە كوتەرىلگەن تاقىرىپ ەمەس ەكەنىن ايتۋدا. سەبەبى «تۇركىستان يدەياسى» العاش ەل استاناسىن بەكىتۋ كەزىندە پايدا بولعان. تۇركىستاندى قايتا جاڭعىرتۋ، وبلىستىق دەڭگەيدە مارتەبەسىن كوتەرۋ، بۇكىل تۇركى حالىقتارى اراسىن­دا ورتاق ماسەلە رەتىندە قاراستىرۋ، وسى­نىڭ ءبارى دەلىك كونە قالاعا دەگەن ەرەكشە كوزقاراستىڭ اياسىندا جاسالىپ جاتقان اۋقىمدى ءارى ماڭىزدى شارالاردىڭ ءبىرى. ەلباسى حالىقارالىق بيىك ساياسي فورۋمداردا، وڭىرلىك ماڭىزدى جيىنداردا بولسىن تۇركىستان مۇراتىن ءبىر ءسات تە ەستەن شىعارعان ەمەس. مىسالى، ازەر­باي­­جان ەلىنىڭ استاناسى باكۋ قالاسىندا وت­كەن تۇركىتىلدەس مەملەكەتتەر­دىڭ ىنتى­ماق­تاستىعى كەڭەسىنىڭ جەتىنشى وتىرىسىندا ەلباسى ەكى ۇسىنىستى ورتاعا سالعان بولاتىن: بىرىنشىدەن، «تۇركى كەلەشەگى – 2040» باعدارلاماسىن ازىرلەۋ. بۇل قۇجاتقا تۇركىتىلدەس قوعامداستىقتىڭ ۇزاق مەرزىمدى ماقساتتارى مەن وعان قول جەتكىزۋ جولدارى ەنگىزىلۋى ءتيىس. وسىلايشا تۇركىتىلدەس مەملەكەتتەر ءۇشىن سىرتقى ساياسات پەن «جۇمساق كۇش» ساياساتى، ساۋدا جانە ترانزيت، تۋريزم جانە ينۆەستيتسيا، ەنەرگەتيكا مەن جاسىل ەكونوميكا، شاعىن جانە ورتا بيزنەس سياقتى باسىم باعىتتارداعى ىنتىماقتاستىقتى نىعايتۋعا ايتارلىقتاي سەرپىن بەرىلەدى. سونىمەن قاتار ەلباسى وسى وتىرىستا تۇركى الەمىنىڭ بەسىگى – تۇركىستان قالاسىن دامىتۋ، ونىڭ ماڭىزدىلىعى تۋرالى ايتىپ ءوتتى. ال تۇركىستان قالاسىنا كەزەكتى جۇ­­مىس ساپارى بارىسىندا تۇڭعىش پرەزي­دەنت حالىقپەن كەزدەسۋىندە كونە شاھار­دىڭ ەرتەڭىنە دە توقتالدى. «وسىدان بىرنەشە جىل بۇرىن تۇركىستاننىڭ 1500 جىلدىعىن اتاپ وتەمىز دەپ ءبىراز شارۋانى اتقارعان ەدىك. سوندا وسى الاڭدا كەزدەسىپ، سويلەسكەنبىز. سول كەزدە تۇركىستان ورتالىق بولادى دەپ ايتقانمىن. مىنەكەي، بىلتىر تۇركىستان وبلىس ورتالىعى بولادى دەگەن جارلىققا قول قويدىم. ەلىمىزدە الماتى، نۇر-سۇلتان جانە شىمكەنت – ءبىر ميلليون تۇرعىنى بار قالالار قاتارىندا. بولا­شاقتا وسىنداي ۇلكەن قالالاردا ەكو­نوميكا، مادەنيەت – بارلىعى ءوسىپ-وركەن­دەي بەرەدى. الداعى ۋاقىتتا ميلليون تۇر­عىنى بار قالالار سانى تاعى ارتادى. بۇگىن شاھاردى جانداندىرۋ جۇمىستارى جۇر­گىزىلۋدە. تۇركىستان – تۇركى الەمىنىڭ بەسىگى. باۋىرلاس تۇركى مەملەكەتتەرى دە بىز­گە كومەكتەسەدى دەپ سەنەمىن. تۇركىستان شاھارى الداعى ۋاقىتتا ءىرى مەگاپوليسكە اينالادى»، دەدى نۇرسۇلتان نازارباەۆ. سونداي-اق ءتۋريزمنىڭ دامي تۇسەتىنىنە سە­نىم ءبىلدىرىپ، وبلىس ورتالىعىنىڭ قۇرى­لىسى مەن جاندانۋىنا اتسالىسىپ جات­قان بارشا جۇرتقا العىسىن جەتكىزدى. ء«بىرىن­شى كەزەڭدە 175 نىساننىڭ قۇرى­لى­سى جوسپارلانعان. بۇل پروتسەسكە ەلىمىز­دىڭ بارلىق وڭىرلەرى قاتىسىپ جاتىر. جۇمىس­تىڭ قانداي قارقىنمەن اتقارىلىپ جات­قانىن كورىپ وتىرسىزدار. بولاشاقتا ادەمى قالا بولادى، حالىق سانى وسەدى. قازىر قالا تۇرعىندارىنىڭ سانى 170 مىڭ بولسا، مەنىڭشە از ۋاقىتتىڭ ىشىندە جارتى ميلليونعا جەتەدى. كەيىن ودان سايىن كوبەيەدى دەپ ويلايمىن»، دەدى ەلباسى.

يۋنەسكو دەڭگەيىندە اتالىپ وتىلگەن قاسيەتتى تۇركىستاننىڭ مەرەيتويى ەل جادىن­دا. جاڭا عاسىر باسىندا ءزاۋلىم قۇرى­لىستار بوي تۇزەدى. كوشە، اياقجولدار رەتكە كەلتىرىلدى. ەلباسى نۇرسۇلتان نازار­باەۆ باس بولعان شىن مانىندەگى تاريحي يگى ىسكە حالقىمىزدىڭ جاناشىر ازاماتتارى ءبىر كىسىدەي اتسالىستى. وبلىس، اۋدان، قالا باسشىلارى ناقتى كومەك كورسەتتى. سول 2000 جىلى تۇركىستاننىڭ 1500 جىلدىق سالتاناتىنا قاتىسقان قازاقستاننىڭ حالىق سۋرەتشىسى ساحي رومانوۆ اقپارات قۇرالدارىنا بەرگەن سۇحباتىندا: «قالا­نىڭ قىسقا ۋاقىتتا جوندەلىپ، كەسەنە­نىڭ قال­پىنا كەل­تىرىلگەنىنە، ەڭ باستىسى، ق.ا.ياساۋي رۋ­حىن قاستەرلەۋ اتموسفەراسى ساق­تال­عانى­نا قايران قالدىم. تۇركىستان دايار­­لىعى – ەلباسى ن.نازارباەۆتىڭ ءوز ەلىنىڭ حالقى مەن تاريحىنا، ءداستۇرى مەن مادەنيەتىنە دەگەن ىستىق ىقىلاسىنىڭ جارقىن بەينەسى»، دەدى. وسىلايشا، جوعارى دەڭگەيدە وتكىزىلگەن مەرەيتويدان كەيىن دە ەلباسى تۇركىستاننىڭ دامۋىن نازاردان تىس قالدىرمادى. جاڭا الەۋمەتتىك نىساندار قۇرىلىسى جالعاسىن تاپتى. مىسالى، ن.نازارباەۆتىڭ قولداۋىمەن 2002 جىلى تۇركىستان قالاسىندا بەكزات ساتتارحانوۆ اتىنداعى سپورت كەشەنى سالىندى. ەلباسى سپورتتىق-ساۋىقتىرۋ كەشەنىنىڭ اشىلۋ راسىمىنە قاتىستى. بۇگىندە اتالعان نىسان جاس سپورتشىلاردىڭ شەبەرلىگىن شىڭ­داۋىنا قىزمەت ەتۋدە. سونداي-اق تۇڭ­عىش پرەزيدەنت تۇركىتىلدەس مەملەكەت باسشىلارىمەن تۇركىستاندا كەزدەسۋ وتكىزىپ وتىردى. ەلباسىنىڭ جارلىعىمەن 1991 جىلى 6 ماۋسىمدا تۇركىستان مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتى شاڭىراق كوتەرىپ، وعان ۇلى ويشىل-اقىن، العاشقى تۇرىك-يسلام سوپىسى قوجا احمەت ءياساۋيدىڭ ەسىمى بەرىلۋى تەك ەلىمىزدە عانا ەمەس، بۇكىل تۇركى دۇنيەسىندە تاريحي وقيعا بولدى. پرەزيدەنتتىڭ ءوزى كوتەرگەن يدەيا تۇركىستاننىڭ ۇلى قاسيەتى­نىڭ جاندانا تۇسۋىنە نەگىز بولدى. قاسيەتتى قالانىڭ جاسارىپ-جاڭعىرۋىندا، ءوسىپ-وركەندەۋى كەزىندە ەلباسىنىڭ ءوزى ۇكىلى ۇمىتپەن اشقان حالىقارالىق قازاق-تۇرىك ۋنيۆەرسيتەتى ەرەكشە ءرول اتقارىپ وتىرعانىن ەشكىم جوققا شىعارا الماس. ءبىلىم ورداسى كۇللى تۇركى حالىقتارىنىڭ ءبىلىمى مەن عىلىمىنىڭ، مادەنيەتىنىڭ التىن بەسىگىنە اينالدى. تۇڭعىش پرەزيدەنت تاۋەل­سىزدىك العان العاشقى جىلداردان باس­تاپ تۇركىستاندى قايتا تۇلەتۋ يدەياسىن كوتەرىپ، ونى جۇزەگە اسىرۋعا دەن قوي­عان­دىعى­نىڭ ايقىن ءبىر دالەلى – ۋنيۆەرسي­تەت­­تىڭ اشىلىپ، وعان حالىقارالىق مارتە­بە­نىڭ بەرىلۋى. ەلباسىنىڭ ابىروي-بەدەلى ارقاسىندا تۇركيادان قوماقتى قارجى تار­تىل­دى. تۇركى الەمىندەگى تۇڭعىش حا­لىق­ارالىق ۋنيۆەرسيتەتتىڭ اشىلۋ سالتاناتىندا ەلباسى: «كەلەشەكتە بۇل تۇركى حا­لىقتارىنا ورتاق وقۋ ورنىنا اينالادى. تۇركىستاندى وسى ۋنيۆەرسيتەت وركەنيەت بيى­گىنە كوتەرۋگە ءتيىستى»، دەگەن ۇلكەن مىن­دەت جۇكتەدى. ۋنيۆەرسيتەت اشىلعان ۋاقىت­تان باستاپ، وقۋ ورداسىنىڭ تىنىس-تىرشى­لىگى، دامۋ بارىسى ەلباسى نازارىنان تىس قالعان ەمەس. قاسيەتتى قالاعا جاساعان ساپارلارىنىڭ بارلىعىندا ۋنيۆەرسيتەتكە ارنايى ات باسىن بۇرىپ وتىردى. سونداي ءىسساپارلاردىڭ بىرىندە، 2002 جىلى ۋنيۆەرسيتەت قابىرعاسىندا وتكەن دۇنيە ءجۇزى قازاقتارىنىڭ ءىى قۇرىلتايىندا نۇرسۇلتان نازارباەۆ: «قاسيەتتى قالانىڭ جاسارىپ-جاڭعىرۋىنا، ءوسىپ-وركەندەۋىنە قوجا احمەت ياساۋي اتىنداعى حالىقارالىق قازاق-تۇرىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ زور ءرول ات­قا­رىپ وتىرعاندىعىن ريزاشىلىقپەن اي­تا­مىن. بۇل ءبىلىم ورداسى قازاق ەلى تاۋەلسىز­دىگىنىڭ سيمۆولىنا، قازاقستان مەن تۇركيا دوستاستىعىنىڭ، ءبىلىم مەن ما­دە­نيەتى­نىڭ التىن بەسىگىنە اينالدى. ۋني­ۆەر­سيتەت قىسقا مەرزىمدە قازاق­ستان عانا ەمەس، ورتالىق ازياداعى ەڭ ءىرى وقۋ ورىن­­دارىنىڭ قاتارىنا قوسىلدى. رۋحاني استانا – تۇركىستاندا شاڭىراق كوتەر­گەن تۇرىك حالىقتارىنىڭ ورتاق وقۋ ورنى – حالىق­ارالىق ۋنيۆەرسيتەتتىڭ قابىرعا­سى­نان تۇلەپ ۇشقان جاستاردىڭ حالىقتار ىنتى­ماعى، بەرەكە-بىرلىگى جولىندا قىز­مەت ەتىپ، بىرىگۋ كەزەڭى اياقتالىپ كەلە جات­قان تۇرىك دۇنيەسىن قالىپتاستىرۋعا لايىق­تى ۇلەس قوساتىندىقتارىنا كامىل سەنەمىن!»، دەگەن ەدى. قازىر قوجا احمەت ياساۋي اتىنداعى حقتۋ تەك رەسپۋبليكا عانا ەمەس، ورتالىق ازياداعى ءىرى وقۋ ورىن­دارىنىڭ بىرىنەن سانالادى.

تۇركى­ستان­داعى حالىقارالىق تۋريزم جانە مەيماندوستىق ۋنيۆەرسيتەتى دە تۇڭ­عىش پرەزيدەنت باستاماسىمەن جاڭادان اشىل­عان. قازاقستاننىڭ بارلىق وڭىرىنەن التى جۇز­گە جۋىق ستۋدەنت وقيدى. «تۋريستىك كوم­پانيالارمەن، اكىمشىلىك، كاسىپكەرلىك قۇ­رى­لىمدارمەن تىعىز بايلانىستا جۇمىس ىس­تەۋدەمىز. ۋنيۆەرسيتەت باستاماسىمەن 1100 پوليتسيا قىزمەتكەرىنە ىزگىلىك، ىشكى ما­دە­­نيەت، مەيماندوستىق دارىستەرىن وقى­تىپ جاتىر­­مىز»، دەيدى وقۋ ورنىنىڭ رەك­تورى ماين­ۇر مىرزاماديەۆا. حتمۋ الەم­نىڭ جيىر­ما شاقتى ەلىمەن كەلىسىمشارت جاساس­قان. ستۋدەنتتەر گەرمانيا، تۇركيا، فران­تسيا، بىرىككەن اراب امىرلىكتەرى، گرەكيا سياقتى مەملەكەتتەردە تاجىريبەدەن وتەدى. بيىل­عى كۇزدە 800 ستۋدەنت قابىل­دانباقشى.

تۇركىستان دەسە ەلەڭ ەتپەيتىن مۇسىلمان قاۋىمى جوق. ءوزىنىڭ «دانالىق كىتابىمەن» الەمگە تانىلعان اۋليە قوجا احمەت ءياساۋي­­دىڭ ەسىمىن تۇركىستاننان نەمەسە كەر­ى­­سىن­­شە تۇركىستاندى ياساۋيدەن اجىراتىپ قاراۋ دا مۇمكىن ەمەس. قوجا احمەت ياساۋي تۇركىستانعا تۇراقتاپ، سوپىلىق يدەيا­­لارىن ۋاعىزداعان يسلام ءدىنىنىڭ اسا ءىرى، كور­­نەكتى وكىلى بولدى. ونى رۋحاني كوسەم ساناعان مۇسىلماندار توعىز ءجۇز جىل­­دان بەرى ونىڭ ىلىمىمەن بىرگە جاساپ كەلەدى. بۇل جونىندە قازاق ەلىنىڭ تۇڭعىش پرەزي­­دەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ «تاريح تول­قى­نىندا» اتتى كىتابىندا بىلاي دەپ جازادى: ء«حى عاسىر تۇركىستاننان تاراعان اسا قۋاتتى رۋحاني ساۋلەمەن نۇرلانعان تۇركىلەردىڭ تۇڭعىش سوپىسى – قوجا احمەت ياساۋي 1093 جىلى تۋعان. ول نەگىزىن قالاعان يسلامنىڭ تىلسىم قۇپياسى – سوپىلىقتىڭ (سۋفيزم) قاراپايىم حالىقتىق نۇسقاسى تەز ۋاقىتتا قازاقستاننىڭ سولتۇستىگى مەن شى­عى­سىنا دەيىن تارادى. قوجا احمەت ياساۋي ورتالىق ازياداعى، ونىڭ ىشىن­دە قازاق­ستاندا دا، بارلىق تۇركى حالىق­تارىنا ۇلتتىق رۋحاني ءىلىم جۇيەسىن ورنەك­تەپ بەردى. تۇركى حالىقتارىنا يسلامدى تاراتۋ ءىسىنىڭ باسى عانا ەمەس، سونىمەن بىرگە تاڭىرگە تابىنۋشىلىق پەن يسلام مادەنيەتتەرىنىڭ ءوزارا ىقپال ەتۋ ءۇردىسى دە قوجا احمەت ياساۋي ەسىمىمەن بايلانىستى. تۇركىلەردىڭ ومىرلىك، پراكتيكالىق فيلوسوفياسىن قالىپتاستىرعان سالدار رەتىندە ياساۋينامادا تاڭىرشىلدىك ەلەمەنتتەرى وزدەرىنىڭ ماعىناسىن ساقتاپ قالدى. ناق وسى ياساۋي ءىلىمى ارقىلى يسلام قازاقتاردىڭ رۋحاني ءومىر سالتىنا اينالدى دا، كەيىنگى سەگىز عاسىردىڭ ءون بويىندا سولاردى جەبەپ كەلدى. قازاق حاندىعى مەن قازاق حالقى قۇرىلعاندا، سولاردىڭ باستاۋ بۇلاعىندا وسى ءىلىم تۇردى. ەگەر قازاقتاردىڭ رۋحاني تاريحى جازىلا قالسا، قوجا احمەت ءياساۋيدىڭ حيكمەتتەرى («دانالىق سوزدەرى») ءسوزسىز ونىڭ ءبىر بولىگى بولىپ كىرۋگە ءتيىس. ءياساۋيدىڭ ۇستازى ارىستان بابتىڭ وتىرار­داعى مەن قوجا احمەت ءياساۋيدىڭ تۇركىستانداعى كەسەنەلەرى – قازاقتاردىڭ ۇلتتىق رۋحانياتىنىڭ اسا ماڭىزدى ورتا­لىق­تارى. ق.ا.ياساۋي كەسەنەسى قازاق مەم­لەكەت­تىگىنىڭ نىسانىنا اينالىپ، كەيىن­گى ۋاقىتتا جالپىۇلتتىق زيارات-قورىم (پانتەون) قىزمەتىن اتقاردى. قازاق حالقىنىڭ ۇلى پەرزەنتتەرىنىڭ مۇردەلەرى وسى جەردە ساقتاۋلى. سوندىقتان وسىناۋ تاماشا ەسكەرتكىشتى قالپىنا كەلتىرىپ، باس بىرىك­تىرەر ورتاق كىندىككە بۇكىل ۇلتتىڭ نازارىن اۋدارىپ وتىرعانىمىز دۇرىس».

ەلباسى ەرەكشە ءمان بەرىپ، مارتەبەسىن وسىرگەن تۇركى­­­ستان­دى اباتتاندىرۋ، كوركەيتۋ باعى­تىن­دا اۋقىم­دى جۇمىستار اتقارىلدى. تاريحي شا­ھار­­دىڭ 2050 جىلعا دەيىنگى باس جوسپارى بە­­كى­ت­ىلدى. الداعى ۋاقىتتا دامۋ جوس­پا­رى بو­­يىن­شا تۇركىستان حالىقارالىق دەڭ­­گەي­دەگى قالانىڭ قاتارىنا قوسىلماق، ياعني الەمنىڭ ىستانبۇل، ريم، يەرۋساليم شاھار­لارى­نىڭ دەڭگەيىنە جەتكىزۋ جوسپارلانىپ وتىر.

ءيا، ول جوسپاردىڭ جۇزەگە اسارى كۇمان­سىز. ولاي دەيتىنىمىز كيەلى قالا ەكى-ءۇش جىل­دىڭ ىشىندە قارقىندى دامىدى. كوپ­تە­گەن نىساننىڭ قۇرىلىسى باستالىپ، بىرقاتارى پايدالانۋعا بەرىلدى. مىسالى، اكىمشىلىك-ىسكەرلىك ورتالىعىندا وبلىستىق اكىمدىك، باسقارمالار، دەپارتامەنتتەر عيماراتتارى، نۇر-سۇلتان الاڭى، كونگرەسس-حولل، «الاتاۋ-Media» ورتالىعى، وقۋشىلار سا­رايى، ورتالىق ستاديون، باسسەينى بار سپورت كەشەنى، وليمپيادالىق رەزەرۆ مەك­تەبى، حالىققا قىزمەت ەتۋ ورتالىعى، مۋزى­كا مەكتەبى، قالالىق ساياباق، تسيفرلى كەڭسە ىسكە قوسىلعان. بۇل نىسانداردىڭ سالىنۋىنا «سامۇرىق-قازىنا» اق، نۇر-سۇلتان، الماتى قالالارى، الماتى، اقمولا، قاراعاندى، سولتۇستىك قازاقستان، پاۆلودار، باتىس قازاقستان وبلىستارى، Petroleum Operating كومپانياسى ايرىقشا اتسالىسقانىن ايتا كەتەلىك. «الاتاۋ-Media» ورتالىعىندا «تۇركىستان» تەلەارناسى، ءتورت باسىلىمنىڭ رەداكتسيالارى، رەسپۋبليكالىق نەگىزگى تەلەارنالاردىڭ تىلشىلەر قوسىندارى ورنالاسپاق. ۇلىستىڭ ۇلى كۇنى ءاز ناۋرىز قارساڭىندا Turkistan تەلەارناسى «وتاۋ تۆ» ۇلتتىق سپۋتنيكتىك جەلىسى جانە كابەلدىك جەلىلەر ارقىلى قالىڭ كورەرمەنگە جول تارتتى. ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ تاپسىرماسى بويىنشا قۇرىلعان حالىقارالىق Turkistan تەلەارناسى تۇركىتىلدەس مەملەكەتتەردىڭ اقپارات كەڭىستىگىندە 3 تىلدە حابار تاراتاتىن ارنا بولماق. ال رۋحاني-مادەني ورتا­لىقتا – شىعىس مونشاسى، مۋزىكالىق سۋ­بۇر­قاق، نەكە سارايى، امفيتەاتر، قابىل­داۋ ورتالىعى، احمەت ياساۋي مۋزەيى، « ۇلى دالا ەلى» ورتالىعى پايدالانۋعا بەرىل­دى. بۇل نىسانداردىڭ سالىنۋىنا قىزىل­وردا، شىعىس قازاقستان، قوستاناي، ماڭ­عىس­تاۋ، جامبىل، اتىراۋ وبلىس­تارى مەن «سامۇرىق-قازىنا» اق ۇلەس قوستى. سونداي-اق بۇگىندە تۇڭعىش پرەزيدەنت ساياباعى، نۇرسۇلتان نازارباەۆ اللەياسى نەمەسە اربات، «جىبەك جولى»، جەلىلىك ساياباقتار مەن گۇلزارلار كەشەندەرى سالىنۋدا. كوپشىلىكتىڭ قىزىعۋشىلىعىن تۋدىرىپ وتىرعان كەرەمەت جوبانىڭ ءبىرى Keruen Sarai كەشەنى دە جاقىن ارادا پايدالانۋعا بەرىلمەك. شىعىس ۇلگىسىندە سالىنىپ جاتقان Keruen Sarai تۇرعىن ءۇي كەشەنىندە جالپى اۋماعى 8 مىڭ شارشى مەتردەن اساتىن 125 باسپانا بوي كوتەرەدى. حالىقارالىق ستاندارتقا ساي Rixos Turkistan، Hampton by Hilton Turkistan، «نۇر-الەم» قوناقۇيلەرى سىندى ءىرى جوبالار دا جۇزەگە اسىرىلدى. ال وتكەن جىلى كۇزدە تۇڭعىش پرەزيدەنت – ەلباسىنىڭ قاتىسۋىمەن ىسكە قوسىلعان تۇركىستان قالاسىنىڭ حالىقارالىق اۋەجايى ارقى­لى تۋريزم سالاسىن دامىتۋعا ۇلكەن مۇم­كىندىك جاسالىپ وتىر. ناۋرىز مەيرامى قارساڭىندا ەلىمىزدىڭ رۋحاني استاناسى تۇركىستان قالاسىنان ىستانبۇلعا العاشقى حالىقارالىق تۇراقتى رەيسى اشىلدى. بيىل جىلدىڭ ەكىنشى توقسانىنان باستاپ تۇركى الەمىنىڭ رۋحاني ورتالىعى رەتىندە تۇركىستاندى 10 وبلىس ورتالىعىمەن (اقتاۋ، اقتوبە، اتىراۋ، قاراعاندى، كوك­شەتاۋ، قوستاناي، پاۆلودار، پەتروپاۆل، تال­دىقورعان، وسكەمەن) اپتاسىنا 53 رەيس­پەن بايلانىستىرۋ جوسپارلانىپ وتىر. اي سايىن تانىماستاي، تاڭعاجايىپ تۇرگە ەنىپ، گۇلدەنىپ كەلە جاتقان تۇركىستاندا بەس قاباتتى، جەتى قاباتتى، ون جەتى جانە جيىرما بەس قاباتتى تۇرعىن ۇيلەر دە بوي كوتەرۋدە. اكىمشىلىك-ىسكەرلىك ورتالىقتا 177 كوپ قاباتتى تۇرعىن ءۇي سالىنۋدا.

وسىلايشا، قارقىندى قۇرىلىس مەكەنى­نە دە اينالعان تۇركىستان – ناعىز ۇلىلار­دىڭ ورداسى، رۋحانياتتىڭ استاناسى ەكەنى ايان. سوناۋ ورتا عاسىرلاردا ءومىر سۇرگەن قوجا احمەت ياساۋيدەن باستاپ، ءۇش ءجۇزدىڭ باسىن بىرىكتىرگەن حان ابىلاي ماڭگى تىنىش تاپقان تۇركىستان بۇگىندە تاۋەلسىز ەلىمىزدىڭ رۋحاني استاناسىنا اينالدى.

 

تۇركىستان وبلىسى

 

سوڭعى جاڭالىقتار

ەسىل وزەنىنە جاڭا كوپىر سالىنادى

ايماقتار • بۇگىن، 15:16

شىعىس قازاقستان «جاسىل» ايماقتا

ايماقتار • بۇگىن، 12:15

دوللار ارزانداپ، مۇناي قىمباتتادى

ەكونوميكا • بۇگىن، 11:36

قىركۇيەكتە حالىق ساناعى باستالادى

قازاقستان • بۇگىن، 09:47

بۇگىن ەلىمىزدە قاتتى ىستىق بولادى

قازاقستان • بۇگىن، 09:05

بەكىرەگە قويىلعان بەلگى

ايماقتار • بۇگىن، 07:45

«COVID-19» سپەكتاكلى قويىلدى

ونەر • بۇگىن، 07:43

ەركىن جۇرگىڭ كەلسە، ەكپە سالدىر

مەديتسينا • بۇگىن، 07:22

شابان قيمىل شاڭ قاپتىرماسىن

تەحنولوگيا • بۇگىن، 07:20

نە ەكسەڭ، سونى ورارسىڭ

قازاقستان • بۇگىن، 07:17

«استانا» ۇزاپ بارادى

فۋتبول • بۇگىن، 07:07

ۇقساس جاڭالىقتار