ماڭىزدى شارانى اشىپ, كوپشىلىككە جولدانىپ وتىرعان اتالعان تۋىندىنىڭ قازىرگى قازاق قوعامى ءۇشىن ماڭىزى قانداي جانە بۇل شىعارما نەسىمەن قۇندى, دەگەن سۇراق توڭىرەگىندە تانىستىرىلىم جاساعان, سونىمەن قاتار كىتاپتىڭ العىسوزىنىڭ اۆتورى قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتىنىڭ ءباسپاسوز حاتشىسى بەرىك ءۋالي شىعارمانى قازىرگى ارىپكە ءتۇسىرىپ, وعان قوسا فاكسيميلەسىن جاساۋدا جاس قالامگەر ەربول الشىنبايدىڭ ەڭبەگى زور ەكەنىن ايتىپ ءوتتى.
«كەنەسارىنىڭ جورىق جولدارىنىڭ كارتاسى جانە عىلىمي تۇسىكتەمەلەر جاسالعان تۋىندىنىڭ جارىق كورۋىنە دەمەۋشىلىك جاساعان Altyn Qyran Foundation قوعامدىق قورى. بۇل ەڭبەكتە كەنەسارى حان مەن ونىڭ اۋلەتى, ۇلى سىدىق سۇلتان تۋرالى كوپتەگەن عىلىمي جاڭالىقتار اينالىمعا ەنىپ وتىر. شىعارما ۇلتتىق كوزقاراسپەن جازىلعان, ءبىزدىڭ حالقىمىزدىڭ مۇددەسى تۇرعىسىنان پايىمدالعان تاريحي ەڭبەك. جازبا اۆتورى اكەسى كەنەسارى حان مەن اعاسى سۇلتان سىدىقتىڭ سان قيلى كۇرەسپەن وتكەن ءومىرىن كورگەن, سول كۇرەستەردىڭ بەل ورتاسىندا ءوزى دە جۇرگەن. قازاقتىڭ سوڭعى حانىنىڭ جولبارىستاي جورتىپ وتكەن ونەگەلى ءومىرىن, ونىڭ ەۋروپالىق ۇلگىدەگى اسكەرمەن بەتپە-بەت كەلگەن كەزدە, قارۋى كەمشىن تۇسسە دە, ەرەكشە اسكەري ايلالارىمەن تالاي جەڭىسكە جەتكەنىن ءبىز وسى كىتاپتان كورەمىز. بۇل كىتاپ قادىرعالي جالايىريدىڭ «جاميعات تاۋاريح» ەڭبەگى سياقتى قازاق تاريحىن قازاقتىڭ كوزقاراسىمەن, قازاق تاريحشىسىنىڭ پايىمىمەن باعامداعان ساناۋلى ەڭبەكتىڭ ءبىرى. كىتاپتى پاراقتاپ وتىرىپ, بۇدان بۇرىن قازاق تاريحى ءۇشىن بەلگىسىز بولىپ كەلگەن تۇلعالار مەن تاريحي وقيعالارعا دا كەز بولامىز. ونىڭ ءبىرى – عۇبايدوللا حان. كىتاپتا «ابىلاي حان قايتىس بولعان سوڭ ونىڭ بايبىشەسىنەن تۋعان عۇبايدوللا حان بولدى. ول ون جىل حاندىق قۇردى» دەگەن دەرەك كەزدەسەدى. سونىمەن قاتار كەنەسارى حان قىتاي مەملەكەتىمەن ديپلوماتيالىق بايلانىس ورناتۋعا تىرىسىپ, ءىنىسى قۇدايمەندى سارجان ۇلىن قۇلجاعا ەلشىلىككە جىبەرگەنى ايتىلادى. بۇل دەرەك تاريحشىلارمىز ءۇشىن تىڭ دۇنيە» دەدى بەرىك قۇرمانعالي ۇلى.
وسى ورايدا, پرەزيدەنتىمىز قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ, ءاربىر حالىق ءوزىنىڭ ارعى-بەرگى تاريحىن ءوزى جازۋى كەرەك. بوتەن يدەولوگيانىڭ جەتەگىندە جۇرۋگە بولمايدى. ۇلتتىق مۇددە تۇرعىسىنان جازىلعان شەجىرە ۇرپاقتىڭ ساناسىن وياتىپ, ۇلتتىڭ جادىن جاڭعىرتۋعا مۇمكىندىك بەرەرى انىق دەگەنىندەي, جيىندا تۇساۋى كەسىلىپ وتىرعان تۋىندى تۋرالى ءسوز ايتقان مادەنيەت جانە سپورت مينيسترلىگىنىڭ اپپارات باسشىسى ەرنات مۇحاماديەۆ, اتالعان ەڭبەك قازاق تاريحى ءۇشىن باعالى بولارى انىق, سونىمەن قاتار مۇنداعى وقيعالار جەلىسى تاريحشىلار اراسىندا عانا قىزىعۋشىلىق تۋدىرىپ قويماي, كوپشىلىك وقىرماننىڭ جۇرەگىنەن دە ورىن الارى ءسوزسىز, دەگەن پايىمىن جەتكىزدى.
سونداي-اق كىتاپقا رەتسەنزيا جازىپ, عىلىمي تۇسىنىكتەمەلەردى ورنىقتىرۋعا اتسالىسقان تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى جامبىل ارتىقباەۆ مۇنداعى باستان-اياق ورىلگەن سىدىق سۇلتاننىڭ ءىس-ارەكەتى ورتاازيالىق تۇركى-مۇسىلمان جۇرتىنا ورتاق قۇندىلىق رەتىندە دارىپتەلۋى ءتيىس. سوندىقتان كىتاپ كورشى وزبەك-قىرعىز باۋىرلار اراسىندا ناسيحاتتالسا, ويتكەنى تۋىندىداعى وقيعالار تۋىسقان حالىقتاردى ۇلت ازاتتىق كۇرەس جولىندا بىرىكتىرەتىن «التىن كوپىر» دەسە, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى تۇرسىن جۇرتباي بۇل تۋىندى الەم تاريحشىلارىنىڭ كەنەسارى-سىدىق قوزعالىسىن زەرتتەۋىنە شامشىراق بولعانىن اتاپ ءوتتى.
كەلەسى كەزەكتە پىكىر بىلدىرگەن پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى دارحان مىڭباي, مازمۇنى تۇركى حالىقتارىنا ورتاق وسىنداي تەكستولوگياسى ساقتالعان جولجازبامەن جۇمىس جاساۋدا تاريحشىلاردىڭ ورتاق عىلىمي بىرلىگى كەرەك ەكەنىنە توقتالسا, «Egemen Qazaqstan» رەسپۋبليكالىق گازەتى اق باسقارما توراعاسى, حالىقارالىق تۇركى اكادەمياسىنىڭ پرەزيدەنتى دارحان قىدىرالى: «بۇل كىتاپ ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ 30 جىلدىعىنا تارتۋ بولۋىمەن قاتار, ورتا تولتىرعان, ولجا سالعان ەڭبەك. ويتكەنى تاۋەلسىزدىك ۇلتتىق سانا ارقىلى قالىپتاسسا, ۇلتتىق سانا تاريحي سانا ارقىلى قالىپتاسادى. وسى ورايدا, تۇساۋى كەسىلىپ وتىرعان تۋىندى تاريحي سانانى وياتۋ تۇرعىسىنان لايىقتى ەڭبەك ەكەنى انىق. تاريحي ەڭبەكتىڭ جازىلۋ ادىستەمەسىنىڭ ءوزى قازىرگى تاريحشىلارعا ۇلگى بولارلىق جاعدايدا. سونىمەن قاتار كىتاپتىڭ ونەبويىندا سۋبەكتيۆتى پىكىر, ارتىق اۋىز ءسوز جوق, وقيعانى بۇرا تارتپاي سول قالپىندا جەتكىزگەن. شىعارمانىڭ باستى قۇندىلىعى – اۆتور وقيعا جەلىسىن كەيىپكەردىڭ ءوز اۋزىنان جازىپ العان جانە تۇزەتۋلەر جاساپ وتىرعان. ونىڭ سىرتىندا سىدىق سۇلتان – تۋىسقان تۇركى حالىقتارىن وتارسىزداندىرۋ يدەياسىنا بىرىكتىرەتىن جانە ءحىح عاسىردىڭ ەكىنشى جارتىسىندا تۇركىستان ۇلت ازاتتىق قوزعالىسىنىڭ باسىندا تۇرعان تۇلعا» دەدى.
ءتىلشى-عالىم, شەرۋباي قۇرمانباي ۇلىنىڭ, اتالعان ەڭبەك قازاقتىڭ ەسكى جازبا تىلىندە جازىلعان جانە قازىرگى ءتىل ماماندارى ءۇشىن اسا قۇندى مالىمەتتەر بار. سونىڭ ءبىرى سول كەزدە قولدانعان اسكەري اتاۋلار مەن تەرميندەر حالقىمىزدىڭ جاۋىنگەرلىك تاريحىن زەرتتەۋشىلەر ءۇشىن قۇندى دۇنيە, دەگەن تۇجىرىمى كوكەيگە قونسا, ءماجىلىس دەپۋتاتى بەرىك ابدىعالي ۇلى «سىدىق تاعدىرى تراگەدياعا تولى. اكەسى كەنەسارىنىڭ اماناتىن جالعاستىرىپ 15 جىل وتارلاۋشىلارمەن شايقاسسا, ءىنىسى احمەت سۇلتان رەسەيلىك تاراپتا قىزمەت اتقارسا دا قازاقتىڭ قامىن ويلادى. بۇل كىسىنىڭ بالاسى ءازىمحان كەنەسارين دا الاش ماقساتى, يدەياسى جولىندا ەڭبەك ەتتى. وسى ساباقتاستىقتى ۇرپاققا ۇلگى ەتۋدىڭ جولىن قاراستىرۋ كەرەك» دەدى.
راسىندا, مايلىقوجا اقىن «احمەت سۇلتان تورەلەر, اقىرعى حاننىڭ ارتى ەدى» دەگەنىندەي, كىتاپ اۆتورى احمەت (1842-1888) كەنەسارىنىڭ بايبىشەسى كۇنىمجاننان تۋعان ءۇش ۇلدىڭ كىشىسى. ەر جەتكەن سوڭ قوقان حاندىعىنىڭ اسكەري ساپىندا قىزمەت جاساپ, رەسەي يمپەرياسى جەتىسۋدى جاۋلاپ الۋ كەزىندە ولارمەن شايقاسادى. 1860 جىلى ۇزىناعاش ماڭىندا بولعان جەڭىلىستەن كەيىن احمەت پەن باۋىرى تايشىق وتارلاۋشىلار بيلىگىن مويىنداپ, ولاردىڭ قول استىنا وتۋگە ءوتىنىش بىلدىرەدى. سىرداريا شەبىنىڭ باسشىسى گەنەرال دەبۋ سۇلتانداردىڭ ءوتىنىشىن قابىلدايدى. ارتىنان بارار جەرى قالماعان سىزدىق سۇلتان دا ءىنىسى احمەت كەنەساريننىڭ بەدەلىنىڭ ارقاسىندا رەسەيلىك بيلىكتىڭ كەشىرىمىنە قول جەتكىزگەن.
ءدال وسى وقيعا جايلى سىرداريا وبلىستىق ساناق كوميەتىنىڭ مۇشەسى ە.ت.سميرنوۆتىڭ 1888 جىلى جازعان ەستەلىگى بار. وندا: «سىزدىقتىڭ (سىدىق) بىزگە قارسى دۇشپاندىق ارەكەتى حيۋا جورىعىنان كەيىن كوپ ۇزاماي توقتادى. قازاق حالقىنىڭ ءوز الدىنا ەل بولۋى ءۇشىن كۇرەسكەن ەڭ سوڭعى جاۋىنگەر, قىتاي اسكەرى قاشقار قالاسىن الىپ, تارىم بويىنداعى ياكۋپبەك ورناتقان مۇسىلمان مەملەكەتىن جويعان سوڭ قاشعار حانى بەكق ۇلى بەكپەن بىرگە, 1877 جىلى ءبىزدىڭ قول استىمىزعا كەلىپ كىردى. 1886 جىلى سىدىق سۇلتانعا ءومىربايانىڭىزدى جازىپ بەرىڭىز دەپ تاپسىرعان ەدىم. بىراق سىدىقتىڭ جازۋعا يكەمى بولمادى ما كىم ءبىلسىن, ءىستى ءىنىسى احمەت سۇلتانعا تاپسىرىپتى. ول اعاسى سىدىقتىڭ ايتۋىمەن 1887 جىلى قازاق تىلىندە جازىپ اكەلىپ بەردى» دەيدى.
وسى قولجازبانى سميرنوۆ 1888 جىلى تاشكەنت قالاسىندا «كەنەسارى ي سادىق» دەگەن اتپەن تاشكەنتە ورىس تىلىندە باستىرعان بولاتىن. ءدال وسى نۇسقانى جازۋشى-اۋدارماشى عالىم احمەدوۆ 1992 جىلى قازاق تىلىنە اۋدارىپ, «جالىن» باسپاسىنان شىعارعانى بار.
ال مىنا تۇساۋى كەسىلىپ وتىرعان كىتاپتىڭ ەرەكشەلىگى – جوعارىدا اتاپ وتكەنىمىزدەي, تۇپنۇسقادان اينا قاتەسىز قازىرگى قازاق تىلىنە قوتارىلىپ, ەڭ باستىسى زەرتتەۋشىلەر سالىستىرا وقۋ ءۇشىن كونە نۇسقاسى قاتار بەرىلۋىندە.
