قازاقتىڭ «سالت», يران-پارسىنىڭ ء«داستۇر» سوزدەرى كەزىندە تىلىمىزگە ەنگەن اراپتىڭ «ادەت», «عۇرىپ» سوزدەرىمەن دە ماعىنالاس. بۇل سوزدەردىڭ ماعىناسى – ومىردە ىلعي قايتالانىپ وتىرعاندىقتان تۇراقتانىپ قالىپتاسقان, بويعا بىتكەن كۇندەلىكتى دە ۇيرەنشىكتى قىلىق پەن بەيىمدىلىك.
سونىمەن قاتار «سالت-ءداستۇر», «ادەت-عۇرىپ» دەگەنىمىز كۇندەلىكتى دە ۇيرەنشىكتى نارسەگە اينالعان جالپىعا بىردەي قالىپتاسقان قوعامدىق (قاۋىمداستىق) ءتارتىپ, رەتتەۋشى ەرەجە مەن ءىس-ارەكەت. بىراق ەلدە, حالىق اراسىندا قالىپتاسقان «سالت-ءداستۇر» مەن «ادەت-عۇرىپقا» سايكەس تە, سايكەس ەمەس تە نيەت پەن پيعىل, وي مەن ءسوز, مىنەز-ق ۇلىق, ءىس-ارەكەت بولۋى ابدەن مۇمكىن. سوندىقتان دا ء«داستۇردىڭ وزىعى بار, توزىعى بار» دەگەن ءتامسىلدى ەش ەستەن شىعارماعان ءجون. ولاي بولسا, قايسىبىر جەكە ادام, قاۋىم, ءتىپتى تۇتاس ءبىر ەل (مەملەكەت) ءوز تىرشىلىگىنە سالت-ءداستۇردىڭ نەگىزىنەن وزىعىن الىپ جاتسا, ال وزگەلەرى ونىڭ توزىعىن الۋى ىقتيمال. وكىنىشتىسى, سولاي بولىپ تا جاتىر سوڭعى كەزدەرى.
وسىعان بايلانىستى بۇگىنگى كۇنى جانە بولاشاقتا قازاق ەلىنىڭ جانە قازاق حالقىنىڭ الدىندا تۇرعان ىزگىلىكتى مۇراتى – ىقىلىم زاماننان بەرى ءوزىنىڭ ومىرشەڭ دە جاسامپاز قاسيەتىن ەش جوعالتپاي حالقىمىزعا قالتقىسىز قىزمەتىن جاساپ كەلە جاتقان بارشا وزىق يگى سالت-ءداستۇرىمىزدى, ادەت-عۇرپىمىزدى بابالارىمىزدىڭ بىزگە قالدىرعان اسىل مۇراسى رەتىندە جاڭا تاريحي احۋالدى ەسكەرە وتىرا باسشىلىققا الۋ, ولاردى ەلىمىزدىڭ, حالقىمىزدىڭ, ءاربىر وتباسى مەن جەكە پەندەنىڭ جارقىن بولاشاعى ءۇشىن ورىندى دا قيسىندى, وڭتايلى دا ءتيىمدى قولدانا ءبىلۋ, ءتىپتى مۇمكىندىگىنشە, «ادامنىڭ اداميلىعىن ارتتىرۋ» باعىتىندا جاڭعىرتا ءبىلۋ. مىنە, وسىلاي بولعان جاعدايدا عانا سوڭعى كەزدەگى ەل-حالقىمىزدىڭ الدىندا تۇرعان «رۋحاني جاڭعىرۋ» جولىنداعى ماقسات-مىندەتىمىزدى وسى جەردە قاراستىرىپ جاتقان سالت-داستۇرىمىزبەن تىعىز بايلانىستا ەكەندىگىنە كوزىمىز جەتەدى.
ال ەندى قازاق حالقىنىڭ ۇلتتىق سالت-ءداستۇر تاربيەسىنىڭ قىر-سىرىنا, ونىڭ تۇيتكىلدى ماسەلەلەرىنە كەڭىرەك توقتالايىق. حالقىمىزدىڭ ۇلتتىق سالت-ءداستۇرى سوناۋ ەجەلگى ساق, عۇن, تۇران داۋىرىنەن, كەيىنىرەك تۇركى زامانىنان باستاۋ الىپ, ودان بەرىرەكتە التى الاش, ونىڭ ىشىندە قازاق حاندىعى ورنىققاننان بەرى قالىپتاسىپ, دامىپ, بۇگىنگى كۇنگە دەيىن امەن-ەسەن جەتتى. ونى «مىڭ ءولىپ, مىڭ تىرىلگەن» اتا-بابالارىمىز ءبىلىپ تە, بويىنا ءسىڭىرىپ تە كەلدى, ۇرپاقتان-ۇرپاققا جەتكىزە دە ءبىلدى.
دەگەنمەن حالقىمىزدىڭ يگى سالت-ءداستۇرىن بۇگىنگى جانە بولاشاق زامانداردا تىرشىلىك ەتۋىمىزدىڭ رۋحاني-ونەگەلىلىك ىرگەتاسىنا اينالدىرۋعا كەلگەندە الدىمىزدان بىرنەشە كۇردەلى ماسەلە كەس-كەستەيدى. ولار نەگىزىنەن مىنالار:
ءبىرىنشىسى – باي سالت-ءداستۇرىمىزدىڭ بۇگىنگى كۇنگە دەيىن جۇيەلى تۇردە, جازباشا نۇسقادا تولىق جيناقتالماعانى. دەگەنمەن بۇل باعىتتا الدىمەن مەملەكەتتىك «مادەني مۇرا» باعدارلاماسى اياسىندا جارىق كورگەن ەكى تومدىق «قازاق حالقىنىڭ داستۇرلەرى مەن ادەت-عۇرىپتارى» (جاۋاپتى رەد. س.ە.اجىعالي. الماتى, ارىس, 2005, 2006) اتتى عىلىمي ەڭبەكتى ايتۋ ءلازىم. ودان كەيىن «اعاش بەسىكتەن جەر بەسىككە دەيىن» (الماتى, «ونەر», 2011.) دەگەن اتپەن شىققان بەس كىتاپتان تۇراتىن باسىلىلىمدى اۋىز تولتىرىپ ايتۋعا بولادى. رەتى كەلگەندە وسى جيناقتىڭ قۇراستىرۋشى-اۆتورلارى ايىپ نۇسىپوقاس ۇلى مەن اكىمباي جاپار ۇلىنا دەگەن شەكسىز ريزاشىلىعىمدى بىلدىرگىم كەلەدى. سونىمەن قاتار بەس تومدىق «قازاقتىڭ ەتنوگرافيالىق كاتەگوريالار, ۇعىمدار مەن اتاۋلارىنىڭ ءداستۇرلى جۇيەسى» اتتى امبەباپ ەنتسيكلوپەديانى (باس رەداكتورى ن.ءالىمباي. الماتى: 2011-2014) اتاپ ءوتۋ قاجەت-اق. الايدا, بۇل باعىتتاعى جاسالىنباق جۇيەلى دە كەشەندى جۇمىس ءالى الدىمىزدا.
ەكىنشىسى – قازاق حالقىنىڭ قازىرگى كۇندەلىكتى ءومىر-تىرشىلىگىنە وزگە ەلدەر مەن حالىقتاردىڭ, اسىرەسە باتىس ەلدەردىڭ, سوڭعى كەزدەردەگى بەيادامي سيپاتتاعى مازمۇنى تۇرپايى دا تاياز, سىرتى جىلتىر دا جالاڭ, الدامشى دا جاساندى, ەل مەن حالىقتى ىشتەي ىرىتۋگە باعىتتالعان بەيونەگەلى-بەيرۋحاني باتىستىق-مودەرنيستىك (باتىستىق-پوستمودەرنيستىك) كەرەعار «قۇندىلىقتارى» مەن سالت-داستۇرلەرىنىڭ, «جاڭاشىل» ادەت-عۇرىپتارىنىڭ ەندەپ كىرىپ كەتكەندىگى. ولاي بولسا, ۇلكەن-كىشىگە وسى باعىتتاعى «اق پەن قارانى», «جاقسى مەن جاماندى», «وزىق پەن توزىقتى» اجىراتۋ ءىسىنىڭ ماڭىزدىلىعىن باسا ايتۋ وتە قاجەت-اق.
ءۇشىنشىسى – «قازاق دەسە – وزىمىزگە تيەدىنىڭ» كەرىمەن كوپتەگەن «اتى قازاق» قانداستارىمىزدىڭ ۇلتتىق سالت-سانامىزعا, ادەت-عۇرىپ, داستۇرىمىزگە ءمان بەرمەي ەنجار قاراۋى, «وت باسى, وشاق قاسى» اياسىندا بالا تاربيەسىندە ولاردى نەگىزگە الماۋى جۇرەگىمىزدى سىزداتىپ, جانىمىزدى جارالاپ, جۇيكەمىزدى توزدىرىپ, كوڭىلىمىزگە قاياۋ تۇسىرەدى. بۇل جەردە «وسىلاي كەتە بەرسەك, ەرتەڭگى كۇنىمىز نە بولار ەكەن», «قازاق بولىپ قالا الار ما ەكەنبىز» دەگەن سۇراقتار كوكەيىمىزدەن كەتپەي-اق قويادى. وسىدان كەلىپ «نە ىستەپ, نە قويۋ كەرەك» دەگەن ساۋال امالسىز مازالايدى.
ءتورتىنشىسى – مەملەكەتىمىزدىڭ رەسمي تاربيە-ءبىلىم بەرۋ وشاقتارىندا بالالار مەن جاسوسپىرىمدەرگە جۇيەلى تۇردە سالت-داستۇرىمىزگە نەگىزدەلگەن ۇلتتىق تاربيە بەرىلمەۋى, ياعني سول ۇيىمدار مەن ۇجىمداردا ۇلتتىق تاربيەنىڭ جالپى تاربيە جۇيەسىنىڭ «كۇرەتامىرى» ەكەندىگىنىڭ ەسكەرىلمەۋى. وسى جەردە تاربيەنىڭ نەگىزگى ءۇش تۇرگە, ياعني حالىقتىق (ەتنوتاربيە), ءدىني جانە كاسىبي بولىپ بولىنەتىندىگىن تاعى دا ەسكە سالعان ءجون. قازاق حالقىنىڭ ءداستۇرلى ۇلتتىق تاربيەسىنىڭ ءبىر ەرەكشەلىگى, ول وزىنە تاڭىرشىلدىك جانە ءداستۇرلى يسلامدىق قۇندىلىقتاردى تابيعي دا ۇيلەسىمدى تۇردە سىڭىرە ءبىلۋى. بۇل قاعيدات – سوڭعى كەزدەرى ناداندىقتىڭ سالدارىنان قايسىبىرەۋلەردىڭ «قازاق حالقى بىرىڭعاي نە تاڭىرشىلدىكتى, نە يسلامدىقتى ۇستانۋى كەرەك» دەگەن قاساڭ دا كەرەعار پىكىرىنە تويتارىس بەرەرلىك تۇجىرىم. وسى جەردەن ەلىمىزدە وسكەلەڭ جاستارعا ءتالىم-تاربيە بەرۋ مەكەمەلەرىندە شىنايى «قازاقىلىققا» (قازاقىمايلىق ەمەس) باسىمدىق بەرۋ قاجەت دەگەن قورىتىندى تۋىندايدى.
بەسىنشىسى – قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كونستيتۋتسياسىنان باستاپ, بارلىق زاڭنامالىق-قۇقىقتىق قۇجاتتاردا (كودەكستەر, زاڭدار, جارعىلار) قوعامدىق قاتىناستاردى رەتتەۋ تەتىكتەرى رەتىندە حالقىمىزدىڭ سالت-داستۇرىنە نەگىزدەلگەن قۇندىلىقتارى مەن قاعيداتتارىنىڭ لايىقتى تۇردە ەسكەرىلمەۋى. ناقتىراق ايتساق, قازاق حالقىنىڭ كوپعاسىرلىق رۋحانياتتىق, ونەگەلىلىك, سالت-داستۇرلىك, ادەت-عۇرىپتىق قۇندىلىقتارىنىڭ كۇرەتامىرىنا بالتا شاباتىن كەيبىر زاڭدار, ونىڭ ىشىندە اسىرەسە سوڭعى كەزدە بۇكىل ەل اياسىندا ۇلكەن داۋ-داماي تۋدىرعان, كوپكە دەيىن جارياسىز تۇردە قاراستىرىلعان, بىراق حالىقتىڭ بالا تاربيەسىنىڭ قۇندىلىقتارىن قىزعىشتاي قورعاعان ەل بەلسەندىلەرىنىڭ ارقاسىندا قايتارىلىپ الىنعان «وتباسىلىق-تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىققا قارسى ءىس-قيمىل» اتتى زاڭ جوباسىن ايرىقشا اتاپ ءوتۋ قاجەت. بۇل جەردە اڭگىمە مەملەكەتىمىزدىڭ سوڭعى وتىز جىلدىق «ەگەمەندىك» تاريحىندا ءوزىنىڭ زاڭنامالىق تاجىريبەسىندە شەتەلدىك ۇلگىلەرگە ايرىقشا ءمان بەرىپ, حالقىمىزدىڭ «قاسىم حاننىڭ قاسقا جولى», «ەسىم حاننىڭ ەسكى جولى», «جەتى جارعى», اباي قۇنانباي ۇلىنىڭ «شار ەرەجەسى» سىندى شىنايى اتا زاڭىمىزدىڭ وتاندىق زاڭنامالىق جۇيەنى جاراقتاۋ ىسىندە قولدانىلماي, ولاردى تارك ەتۋى تۋرالى بولىپ وتىر.
اتالعان مۇرات-ماقسات-مىندەتىمىزدى ورىنداۋعا كەلگەندە بىرنەشە ىرگەلى دە بۇلجىتپاس قاعيداتتاردى باسشىلىققا العان ورىندى. الدىمەن بۇل جەردە بىلتىر 175 جىلدىعى سالتاناتتى تۇردە وتكىزىلگەن حاكىم ابايدىڭ حالقىمىزدىڭ سالت-داستۇرىنە قاتىستى «وزىق» تا «توزىق» جاقتارىنا, ياعني ونىڭ «توزىعىنان قاشىق, وزىعىنا اسىق» بولۋعا ارنالعان, اسىرەسە وسكەلەڭ جاستارعا ادامگەرشىلىك تاربيە بەرۋ مەن كوركەم مىنەز-ق ۇلىق ەگۋدىڭ كودەكسى ىسپەتتەس ولەڭىن تاعى دا العا تارتپاقپىن:
«بەس نارسەدەن قاشىق بول,
بەس نارسەگە اسىق بول –
ادام بولام دەسەڭىز.
ەرىنشەك, بەكەر مال شاشپاق –
وسەك, وتىرىك, ماقتانشاق,
بەس دۇشپانىڭىز بىلسەڭىز.
تالاپ, ەڭبەك, تەرەڭ وي,
قاناعات, راحىم, ويلاپ قوي –
بەس اسىل ءىس, كونسەڭىز».
ءيا, حالقىمىزدىڭ عاسىرلار بويى قالىپتاسقان بارشا يگى سالت-ءداستۇرى مەن ادەت-عۇرپىن, ىزگىلىكتى ءىس-ارەكەتى مەن ونەگەلى مىنەز-قۇلقىن ارقايسىسىمىزدىڭ اسىل قۇندىلىعىمىز بەن اسقاق مۇراتىمىزعا اينالدىرۋ ءىسى حالقىمىزدىڭ ءاربىر وكىلىنە ول جارىق دۇنيەگە شىر ەتىپ كەلگەننەن باستاپ ۇلتتىق (اتا-انانىڭ وت باسى, وشاق قاسى) تاربيە بەرۋ ارقىلى ەگىلەتىنى بەسەنەدەن بەلگىلى. بۇل تۋرالى بىلتىر ەلىمىزدە 1150 جىلدىعى سالتاناتتى جاعدايدا اتالىپ وتكەن الەمنىڭ اريستوتەلدەن كەيىنگى «ەكىنشى ۇستازى» دەگەن تەڭدەسسىز اتاققا يە بولعان ءابۋ ناسر ءال-فارابي بابامىزدىڭ مىنا ءبىر دانالىق ءسوزىن ءدۇيىم ۇستازدار قاۋىمى ەستىپ-بىلسە دە, اتا-انالارعا بۇلجىتپاس قاعيدات رەتىندە تاعى دا ەسكە سالعىم كەلەدى: «ادامعا الدىمەن ءبىلىم بەرمەس بۇرىن, تاربيە بەرۋ كەرەك. تاربيەسىز بەرگەن ءبىلىم – ادامزاتتىڭ قاس جاۋى, ول ءتۇپتىڭ تۇبىندە ونى اپاتقا الىپ كەلەدى».
وسى باعىتتا بيىل 180 جىلدىعى اتالىپ جاتقان اقىن, جازۋشى, زەرتتەۋشى-عالىم, ءدىنتانۋشى, اۋدارماشى, ۇلى ۇستاز-اعارتۋشى ىبىراي ءالتىنساريننىڭ ەڭبەگى وراسان زور. ونىڭ شىعارمالارى قازاق حالقىن, اسىرەسە وسكەلەڭ جاستاردى شىنايى كىسىلىك پەن ادامگەرشىلىككە, بىلىمپازدىق پەن ەڭبەكقورلىققا, كىشىلىك پەن قاراپايىمدىلىققا, تازالىق پەن ادالدىققا, كەرەك دەسەڭ ءدىن ءبىلىمى ارقىلى يماندىلىق (ادامنىڭ جاراتۋشىعا دەگەن شەكسىز سەنىمى) پەن يحساندىققا (ادامنىڭ ىشكى جان-دۇنيەسى, رۋحانيلىعى, اداميلىعى) شاقىرىپ, كەرەعار مىنەز-ق ۇلىقتاردان اۋلاق بولۋعا ۇگىتتەيتىن عيبراتتارعا تولى.
ءبىر وكىنىشتىسى, وسى ءۇش بىردەي (ولارعا ش.ءۋاليحانوۆتى قوسساق, ءتورت بىردەي) دانىشپان دا كەمەڭگەر بابالارىمىزدىڭ جوعارىدا كەلتىرىلگەن جانە باسقا دا دانالىق قاعيداتتارىن باسشىلىققا الا وتىرىپ ىسكە اسىرۋعا كەلگەندە ءبىرازىمىزدىڭ ء(تىپتى كوپشىلىگىمىزدىڭ) ەنجارلىق تانىتاتىنىمىز تاعى بار.
ەندى تىكەلەي حالقىمىزدىڭ سالت-داستۇرلىك تاربيەسىنە كەلەيىك. جوعارىدا اتالعان (جانە اتالماعان) باسىلىمداردا, ونىڭ ىشىندە «اعاش بەسىكتەن جەر بەسىككە دەيىن» اتتى كىتاپتا قازاق حالقىنىڭ ۇلتتىق تاربيەلىك ماڭىزى وراسان زور 700-دەن اسا جالپى قازاقي تانىمدىق, سالت-داستۇرلىك, ادەت-عۇرىپتىق قۇندىلىقتارى مەن قاعيداتتارى, ءومىر ءسۇرۋ ەرەجەلەرى, الىس-بەرىسى, ىرىم-جىرىمى جانە تاعى باسقا ءماندى مالىمەتتەر جيناقتالعان. ءارى قاراي قولعا تۇسكەن ادەبيەت كوزدەرىندە وسى تاقىرىپ تۋرالى ايتىلعانداردى ءوز تاراپىمنان شارتتى تۇردە بىرنەشە توپقا ءبولىپ قاراستىرماقپىن.
ءبىرىنشى توپقا ادام دۇنيە ەسىگىن اشقاننان باستاپ, ەرجەتكەن (بويجەتكەن) كەزىنە دەيىنگى ارالىقتا ولارعا جاسالىناتىن تاندىك-رۋحاني, ءتالىم-تاربيەلىك, ادەپتىلىك, ءارتۇرلى ونەرگە باۋلۋ باعىتىنداعى ورتاق امالدار, جاتادى. ايتالىق, كىندىك كەسۋ, بالاعا ات قويۋ, قالجا بەرۋ, شىلدەحانا, بەسىككە سالۋ, قىرقىنان شىعارۋ, بەسىك توي, تۇساۋ كەسۋ, سۇندەت توي, ءتىلاشار, بالانى ءارتۇرلى ءان-كۇي, ويىن, سايىس ونەرىنە باۋلۋ, ۇرپاقتى ۇلكەندى-كىشىلى, اعايىن-تۋىستىق, دوس-جاراندىق قاتىناستار تۇرعىسىنان تاربيەلەۋ جانە ادەپ ساقتاۋ ساباقتارىنا قاتىستى سالت-ءداستۇرى, ادەت-عۇرپى, ىرىم-جىرىمى, مىنەز-قۇلقى. بۇل امالدار – دانىشپان ابايدىڭ «اتىمدى ادام قويعان سوڭ, قايتىپ نادان بولايىن» دەگەن ويتولعاۋىنىڭ, ياعني ادامنىڭ ادام بولىپ بوي تۇزەۋىنە, وي تۇزەۋىنە ونىڭ اسىرەسە بالالىق-ءجاسوسپىرىم كەزىندە وعان بەرىلەتىن-ەگىلەتىن ۇلتتىق سالت-ءداستۇر مەن ادەت-عۇرىپقا ساي كوركەم مىنەز-ق ۇلىق پەن ءىس-قيمىلدى بويى مەن ويىنا ءسىڭىرۋدىڭ وراسان زور ماڭىزدى ەكەندىگىنىڭ ايشىقتى ايعاعى.
ەكىنشى توپقا قىز بالانى تاربيەلەۋگە قاتىستى سالت-ءداستۇردى, ادەت-عۇرىپتى, قاعيداتتار مەن ەرەجەلەردى جاتقىزۋعا بولادى. بۇل باعىتتا اتام قازاق بىرىنشىدەن, «قىز ءۇيدىڭ قۇتى, اۋىلدىڭ كوركى, بەرەكە-بىرلىك پەن تاتۋلىقتىڭ ۇيتقىسى» دەگەن پالساپالىق ويمەن قىز بالاسىن ءبىرشاما ەركىن ۇستاعان, ايالاعان, مۇمكىندىگىنشە, جاقسى كيىندىرگەن, قامقورلىق جاساعان; ەكىنشىدەن, قىز بالاسىنىڭ «جات جۇرتتىق» ەكەندىگىن ەسكەرىپ, بارعان جەرىندە باياندى, سىيلى دا قۇرمەتتى بولسىن دەگەن نيەتپەن «قىزعا قىرىق ۇيدەن تىيىم» دەگەن قاعيداتتى ۇستانىپ, كورگەندىلىككە, ىزەتتىلىككە, كىشىپەيىلدىلىككە, سىپايىلىلىققا, سالماقتىلىلىققا, سابىرلىلىققا جانە ت.ب. تاربيەلەگەن, ۇشىنشىدەن, بولاشاقتا ايەل ادامنىڭ كۇندەلىكتى تىرشىلىگىنە قاجەتتى دەگەن جان-جاقتى تۇرمىستىق ىسكەرلىككە, ءارتۇرلى ونەرگە باۋلىعان. بۇل جەردەن قازىرگى كەزدەگى اتا-انالار تاراپىنان قىز بالالارىنا قازاقى سيپاتتاعى قانداي ءتالىم-تاربيە جانە ولار قالاي بەرىلىپ جاتىر دەگەن ۇلكەن تۇيتكىلدى سۇراق تۋىندايدى.
ءۇشىنشى توپقا ۇل بالانى تاربيەلەۋگە قاتىستى سالت-ءداستۇر, ادەت-عۇرىپ, قاعيداتتار مەن ەرەجەلەر جاتادى. بۇل جەردە اڭگىمە ۇل بالاعا وتباسى تاربيەسىن بەرۋدەن باستاپ, ونى ەڭبەككە باۋلۋ, ەل-جۇرتتى تانىتۋ, جىگىت سىنى, ءارتۇرلى ويىن-سپورت سايىستارى, بي ونەرى (مىسالى, قارا جورعا), ساقال-مۇرت قويۋ, زامانداستارىمەن, ەل-جۇرتپەن ارالاس-قۇرالاس بولۋعا ۇيرەتۋ جانە ت.ب. تۋرالى بولىپ وتىر. وسى جەردە حالقىمىزدىڭ ەر ادامدارعا قاتىستى «اتىڭ باردا, جەلىپ ءجۇرىپ جەر تانى, اسىڭ باردا, بەرىپ ءجۇرىپ ەل تانى» دەگەن ماقالى ەرىكسىز ەسكە تۇسەدى. بۇل ماقالدىڭ استارىندا دانا قازاعىمنىڭ «ادامنىڭ ءىسى – اداممەن» دەگەن تەرەڭ پالساپالىق ويى جاتىر. سونىمەن قاتار قازىرگى ەرجەتكەن جاستار ءۇيلى-باراندى بولعان كەزدە, وزدەرىنىڭ باستى مىندەتى – ەڭ الدىمەن ءوزىنىڭ وتباسى مۇشەلەرىن (جۇبايى مەن بالالارىن) ماتەريالدىق-تىرشىلىك جاعىنان قامتاماسىز ەتۋگە قانشالىقتى قۇلشىنىستى دا مۇددەلى جانە دايىن دەگەن ساۋالدار امالسىز ويعا ورالادى. ايتا بەرسە – بۇل ءوز الدىنا ۇلكەن ماسەلە, اسىرەسە قازىرگى قيىن-قىستاۋ زاماندا.
ءتورتىنشى توپقا ۇلكەن مەن كىشى, اتا-انا مەن بالالار, ەرلەر مەن ايەلدەر قارىم-قاتىناستارى, اعايىن-تۋىستىق, قۇدا-جەكجاتتىق, دوس-جاراندىق قاتىناستار مەن جالپى ادامي مىنەز-ق ۇلىقتى قالىپتاستىرۋعا قاتىستى سالت-داستۇرلەر, ادەت-عۇرىپتار, قاعيداتتار مەن ەرەجەلەر جاتادى. بۇل جەردە اڭگىمە حالقىمىزدىڭ ءبىر-بىرىمەن امانداسىپ-سالەمدەسۋ (كورىسۋ) تاعلىمى, ياعني كىم كىممەن الدىمەن امانداسادى, قالاي سالەمدەسەدى, «اعايىننىڭ ازارى بولسا دا, بەزەرى جوق» ءتامسىلى, ايتەكە ءبيدىڭ «كىسىمەن بىرگە تۋىسپاۋ كەرەك, تۋىسقان سوڭ – ارتىق ءسوز قۋىسپاۋ كەرەك» قاعيداتى, «مىڭ جىلدىق قۇدا» ينستيتۋتى, «دوسىم – ەكىنشى ءوزىم» ۇستانىمى, پايعامبارىمىز مۇحاممەد مۇستافا س.ع.س. حاديستەرىندەگى «پەندەنىڭ ساۋاپ تارازىسىندا جاقسى مىنەزدىلىكتەن ساۋاپتى ءىس جوق. ونىڭ دارەجەسى كۇندەلىكتى ناماز وقىپ, ورازا تۇتقانمەن بىردەي», «اللا قانداي ادامدى ۇناتادى؟» دەگەن سۇراققا «اللا يماندى جانە كوركەم مىنەزدى (ياعني يحساندى. – و.ا.) ادامدى ۇناتادى» دەگەن سارىنداعى تاربيەلىك ماڭىزى زور عيبراتتار تۋرالى بولىپ وتىر. ءوز كەزەگىندە, ءار سانالى ادامنىڭ كوركەم (جاقسى) مىنەزدىلىكتىڭ الپىستان اسا كورىنىسىنىڭ بار ەكەندىگىن بىلگەن دۇرىس.
بەسىنشى توپقا حالقىمىزدىڭ قوناقجايلىلىعى, ءدام-تۇزى, داستارقانى, ادامداردىڭ, اعايىن-تۋىستىڭ, دوس-جاراننىڭ ءبىر-بىرىمەن ماتەريالدىق (زاتتاي, ازىق-ت ۇلىكتەي, تاعى باسقاداي) قارىم-قاتىناستارىنا بايلانىستى سالت-داستۇرلەر, ادەت-عۇرىپتار, ىرىم-جىرىمدار جاتادى. ايتالىق, ءارتۇرلى سيپاتتاعى توي جاساۋ, قوناقاسى بەرۋ, تۇستىك بەرۋ, قوناققا باس تارتۋ, اس-تاباق تارتۋ, كۇيەۋ تاباق تارتۋ, ەرۋلىك بەرۋ, ناۋرىز كوجە, جىلۋ ايتۋ, ساۋىن ايتۋ, سىباعا, قالىڭمال, قىز جاساۋى, ەت اساتۋ, ءسۇيىنشى سۇراۋ, كورىمدىك بەرۋ, بايعازى بەرۋ تاعىسىن تاعىلار.
التىنشى توپقا پەندەنىڭ بۇل فانيدەگى (ومىردەگى) كۇندەلىكتى تىرشىلىگىنە جانە فانيدەن باقيلىققا كەتۋىنە (ولىمىنە, قايتىس بولۋىنا) بايلانىستى ءدىني ىلىمگە نەگىزدەلگەن سالت-داستۇرلەر, ادەت-عۇرىپتار, ءىس-شارالىق امالدار جاتادى. ولار, ءوز تاراپىنان, نەگىزىنەن يسلامدىق قاعيداتتارعا نەگىزدەلگەن. وسى توپقا جاتاتىن سالت-ءداستۇر, ادەت-عۇرىپ, امالدارعا قاتىستى ماسەلەلەر تۋرالى سوڭعى كەزدەرى ءبىرشاما پىكىر الماسۋ, كەيدە قاراما-قايشى پىكىرتالاس تا ورىن الىپ جاتقانىن ايتا كەتۋ ءلازىم. سوندىقتان بۇل ماسەلە الدە دە بولسا بۇقارا حالىق پەن ءمۇفتيات تاراپىنان ايرىقشا بايىپپەن جان-جاقتى دا جۇيەلى تالقىلاۋدى كۇتىپ تۇر.
جەتىنشى توپقا قازاق حالقىنىڭ جالپى دۇنيەتانىمدىق ءبىلىمى مەن كوزقاراسىنا قاتىستى مالىمەتتەردى جاتقىزۋعا بولادى. ولار نەگىزىنەن قازاق حالقىنىڭ تابيعاتقا: اسپان الەمى, جەر بەتى, جەر استى دۇنيەلەرىنە, تىرشىلىك ەتىپ وتىرعان قورشاعان ورتاعا, جىلدىڭ ءتورت مەزگىلىنە, اۋا رايىنا, ءتورت ت ۇلىك مالعا, سونىمەن قاتار جالپى تىلسىم دۇنيەگە جانە ت.ب. دەگەن كوزقاراسى, تۇسىنىگى, تۇيسىگى جانە ناقتى قاتىناسىنا بايلانىستى سالت-داستۇرلىك, ادەت-عۇرىپتىق, ىرىم-جىرىمدىق قۇندىلىقتارى مەن راسىمدەرى جاتادى. بۇل جەردەن تۋىندايتىن باستى تۇجىرىم – كوشپەلى قازاق قاۋىمىنىڭ تىرشىلىك جاسايتىن تابيعي ورتاسىمەن, بۇگىنگى تىلمەن ايتساق, ناعىز دا شىنايى «ەكولوگ» رەتىندەگى ۇيلەسىمدى قارىم-قاتىناسىنىڭ بولعاندىعى.
سەگىزىنشى توپقا قازاقتىڭ قاسيەتتى دە كيەلى باتا-تىلەكتەرىنە قاتىستى حالقىمىزدىڭ وسى كۇنگە جەتكەن باي مۇراسىن جاتقىزۋعا بولادى. بۇل جەردە اڭگىمە الدىمەن باتا سۇراۋ سالتى, باتانىڭ تۇرلەرى تۋرالى بولماق. ايتالىق, ولارعا ىقىلاس باتاسى, اس باتاسى, العىس باتاسى, يگى باستامالارعا بەرىلەتىن باتا, مەرەكە باتاسى, ساپار-جورىق باتاسى, ناۋرىز باتاسى, توي باتاسى, اس-ءنازىر باتاسى, قاريالارعا بەرىلەتىن باتا, سابيلەر مەن بالالارعا بەرىلەتىن باتا, قىزدارعا بەرىلەتىن باتا, كەلىندەرگە بەرىلەتىن باتا, جاس جۇبايلارعا بەرىلەتىن باتا, شاڭىراققا بەرىلەتىن باتا, ەل مەن جەرگە بەرىلەتىن باتا, كۇيەۋ بالا مەن قارىنداسقا بەرىلەتىن باتا, سوعىم باتاسى, جەزدە, قۇربى-قۇرداستارعا بەرىلەتىن باتا, لاۋازىمدى ادامدارعا بەرىلەتىن باتا, مال باسىنا بەرىلەتىن باتا ت.ب. جاتادى. بۇل جەردە قازىرگى كەزدە اقساقالدار (ۇلكەندەر) تاراپىنان «باتا بەرۋ ونەرىنىڭ» ءبىرشاما اقساپ تۇرعانىن ەسكە سالعىم كەلەدى. وسىعان سايكەس بولاشاقتا ەلىمىزدە «باتا بەرۋ ينستيتۋتىن» جاڭعىرتۋعا باعىشتالعان ارقيلى تاقىرىپ بويىنشا اردەڭگەيلى (اۋىل, اۋدان, وبلىس, رەسپۋبليكا) ءمۇشايرا-جارىستار ۇيىمداستىرىلىپ وتىرسا دەپ تە ارماندايمىن.
قازاق حالقىنىڭ بولاشاقتا تولىققاندى ۇلت رەتىندە قالىپتاسىپ-تولىسىپ, مۇمكىن ودان ءارى شىرقاي دامۋ ىسىندە, ەلىمىزدىڭ الەمدىك ايادا قايتالانباس بولمىسى مەن بەينەسىن جاساۋدا حالقىمىزدىڭ باعزى زاماننان بەرگى ىرگەتاسى مەن كۇرەتامىرى بولىپ كەلە جاتقان اسىل مۇراسى – ونىڭ ۇلتتىق دۇنيەتانىمى مەن قۇندىلىقتارى, ولاردىڭ اياسىندا يگىلىكتى دە ىزگىلىكتى سالت-ءداستۇرى مەن ادەت-عۇرپى ەكەندىگى بۇلجىتپاس تۇجىرىم. ولاي بولسا, ەلىمىزدىڭ بۇگىنگى جانە كەيىنگى زاماننىڭ ءاربىر سانالى وكىلى مەملەكەتىمىزدىڭ «رۋحاني جاڭعىرۋ» تۇجىرىمداماسى اياسىندا ءوز ويى مەن ءسوزىن, بولمىسى مەن تىرشىلىگىن, ءىس-ارەكەتى مەن مىنەز-قۇلقىن حالقىمىزدىڭ وزىنە ءتان ءتول قۇندىلىقتارىمەن, جوعارىدا ايتىلعان جانە ايتىلماي قالعان قاسيەتتى دە كيەلى سالت-داستۇرلەرىمەن, ادەت-عۇرىپتارىمەن سالىستىرا, سالعاستىرا, قيۋلاستىرا, ۇيلەستىرە وتىرىپ جۇرگىزۋى, دامىتۋى ءتيىس جانە بۇل ءىس-شارا امالدار ونىڭ بابالار الدىنداعى جوعارى پارىزى دەر ەدىم!
وراق اليەۆ,
«تۇران-استانا» ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى
