كەڭەس مەملەكەتىنىڭ ەڭ ۇلكەن قۇپياسى

قازاقستاندا 1921-1922 جىلدارى دا اشارشىلىق بولعان. بىراق ونى كسرو ۇكىمەتى جاسىرماي, الەمدىك قوعامداستىقتان جاردەم الدى. ول ناۋبەت ورال, اقتوبە, قوستاناي وڭىرلەرىن, ءىشىنارا اق­مولا وبلىسىن قامتىدى. 2,5 ملن ادام اشتىق زاردابىن شەكتى. «Egemen Qazaqstan» وسى جىلعى 5 اقپاندا جاريالاعان قۇجاتتاردا 1921-1922 جج. ولگەندەر سانى – 10580. بىراق سول ۋاقىتتا قازاق وبلىستىق پارتيا كوميتەتىنىڭ ەكىنشى حاتشىسى بولعان ابدوللا اسىلبەكوۆتىڭ بەرگەن ەسەبى بويىن­شا 2 جىلدا 214 مىڭ ادام قازا بولعان. ارينە, بۇل دەرەكتەر ءالى دە ناقتىلاۋدى قاجەت ەتەدى.

ال ۇجىمداستىرۋ كەزەڭىندە قازاقستاندا بولعان قاسىرەت ۇزاق جىلدار بويى كوكپ مەن كەڭەستىك توتاليتارلىق مەملەكەتتىڭ ەڭ ۇلكەن قۇپياسى بولىپ قالا بەردى. «حرۋششەۆ جىلىمىعى» كەلگەن شاقتا جانە ودان كەيىن شىققان تاريحشىلاردىڭ 30-شى جىلدار تۋرالى ەڭبەكتەرىندە جاپپاي ۇجىم­داستىرۋ كەزەڭىندە «قازاقستاننىڭ جەكەلەگەن اۋدان­دارىندا ازىق-ت ۇلىك قي­ىن­شى­لىقتارى بايقالدى» دەپ جا­زىلعان, ال اشتان ءولۋ الدىن­داعى اشىنعان حالىقتىڭ قار­سى­لى­عىنىڭ قارۋلى كوتەرىلىستەرگە ۇلا­سۋىن «بايلار مەن كۋلاكتاردىڭ ايلا-امالدارى», شارۋالار كوتە­رىلىسىن «باسماشىلىق-بان­ديت­تىك» دەپ ءتۇسىندىردى. ولار بكپ(ب) باسشىلىعى مەن كەڭەس مەم­لەكەتىنىڭ ديرەكتيۆالىق ورگان­دارىنىڭ رەسمي قۇجاتتارى مەن مالىمەتتەرىندە ايتىلعاندى قاي­تالادى.

جاعداي حح عاسىردىڭ 80-ءشى جىلدارىنىڭ سوڭىندا, دەمو­كراتيالىق وزگەرىستەردىڭ قىسى­مىمەن ۇلتتىق تاريح ماسەلەلەرىن زەردەلەۋدىڭ بۇرىنعى بارلىق تۇجىرىمدامالىق تاسىلدەرى قايتا قارالا باستاعان كەزدە عانا وزگەردى.

1988 جىلى قاراشادا قازاق كسر عىلىم اكادەمياسىنىڭ ش.ش.ءۋاليحانوۆ اتىنداعى تا­ريح, ارحەولوگيا جانە ەتنوگرافيا ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى م.ق.قو­زىباەۆتىڭ باستاماسىمەن «ورتا ازيا جانە قازاقستان رەس­پۋ­بليكالارىندا اۋىل شارۋا­شى­لىعىن ۇجىمداستىرۋ: تا­جى­ريبەسى مەن پروبلەمالارى» اتتى بۇكىلوداقتىق عىلىمي كونفەرەنتسيا وتكىزىلدى. وعان كسرو-نىڭ بەلگىلى عالىمدارى ۆ.پ.دانيلوۆ (ماسكەۋ), ا.ب.تۇرسىنباەۆ (ال­ماتى), ا.يۋ.يبراگيموۆ, م.م.پۋ­لاتوۆا (تاشكەنت), ت.ب.بالاقاەۆ, ج.ءى.قۋانىشەۆ (الماتى), ت.د.دۇي­شەماليەۆ (بىشكەك) جانە ت.ب. قاتىستى. عىلىمي پىكىر­تا­لاس بارىسىندا ۇجىم­داس­تىرۋ كەزەڭىندە قا­زاق­­ستان حالقىنىڭ جاپپاي قى­رىلۋىنىڭ سەبەپتەرى مەن اۋقى­مى تۋرالى ماسەلە تۇڭ­عىش رەت كوتەرىلدى. بۇل حح عا­سىردىڭ بۇكىل تاريحى اياسىندا ۇزاق ۋاقىت بويى «اقتاڭداق» بولىپ قالعان 20-30-جىلدارداعى شىندىقتى قالپىنا كەلتىرۋدەگى ۇلكەن ءىستىڭ باسى بولدى.

ماتەريالداردى ودان ءارى زەردەلەۋ, وقيعالاردى تالداۋ جانە سالىستىرۋ پروتسەسىندە قازاقتاردىڭ ءومىر ءسۇرۋ جۇيەسىن اياۋسىز بۇزۋ جانە قيراتۋ, سونداي-اق ولاردى ۇلتتىق مادەنيەتىنىڭ تامىرىنان الىستاتۋ, ب ۇلىكشىلەردى اتۋ, الاش قوزعالىسى مەن الاش وردا وكىلدەرى تۇلعاسىنداعى ۇلت ەليتاسىن جويۋ, ال ءسال كەيىنىرەك رەسپۋبليكانىڭ بارلىق پارتيالىق-كەڭەستىك نومەنكلاتۋراسىنىڭ جويىلۋى ‒ مۇنىڭ ءبارى قازاقستانداعى بولشەۆيكتىك اگرارلىق رەۆوليۋتسيا ارقىلى جۇزەگە اسىرىلعان توتاليتارلىق كەڭەستىك جۇيەنى قۇرۋ مەن نىعايتۋدىڭ بىرىڭعاي پروتسەسىنىڭ قۇرامداس بولىگى ەكەنى انىقتالدى.

سوندىقتان كۇشتەپ ۇجىم­داستىرۋ جىلدارىندا حالىقتىڭ قىرىلۋ سەبەپتەرىن كەشەندى زەردەلەۋ, جاپپاي تەررور مەن ساياسي قۋعىن-سۇرگىنگە نەگىز بولعان كەڭەس مەملەكەتىنىڭ شەشىمدەرىن, قاۋلىلارى مەن زاڭنامالىق اك­تىلەرىن تالداۋ ءۇشىن 1991 جىلعى 12 قاراشادا جوعارعى كەڭەس قاۋلىسىمەن پارلامەنتتىك كوميسسيا قۇرىلدى. ونىڭ قۇرا­مىنا جوعارعى كەڭەس دەپۋتاتى م.ق.قوزىباەۆ (توراعا), تاريح­شىلار ق.س.الداجۇمانوۆ, م.ق.قويگەلديەۆ, ت.و.وماربەكوۆ, م.ج.حاساناەۆ, يۋ.ي.رومانوۆ, قۇقىقتانۋشىلار گ.س.ساپار­عاليەۆ جانە باسقالار, سون­داي-اق مينيسترلىكتەر مەن ۆەدوم­ستۆولاردىڭ باسشىلارى, باس پروكۋرور, جوعارعى سوتتىڭ تور­اعاسى, ۇقك تور­اعاسى, بۇ­قارالىق اقپارات قۇرال­دارى­نىڭ باسشىلارى كىردى. كوميسسيا 1992 جىلدىڭ جەل­توقسانىنا دەيىن جۇمىس ىس­تەدى, ال ونىڭ قورىتىندىسى باس­پاسوزدە جاريالاندى. وسى كو­ميس­سيانىڭ جۇمىسى بارىسىندا جانە ودان كەيىن بۇرىن جابىق بولعان ارحيۆتەردىڭ ماتەريالدارى نە­گىزىندە كوپتەگەن ماقالا, جي­ناق, جەكە مونوگرافيا (سونىڭ ىشىن­دە الاش قوزعالىسىنىڭ تاريحى بويىنشا) جارىق كوردى.

سوڭعى جىلدارى قازاقستاندا 1931-1933 جىلدارى كۇشتەپ ۇجىم­­­­داستىرۋ جانە حالىقتىڭ جاپپاي قىرىلۋ تاريحى بارعان سايىن تەك ماماندار اراسىندا عانا ەمەس, سونداي-اق جۇرتشىلىق وكىلدەرى تاراپىنان دا زەردەلەۋ, ءتىپتى كەيدە قىزۋ تالقىلاۋ وبەكتىسىنە اينالۋدا. مۇنىڭ سەبەبىن بىرقاتار فاكتورمەن تۇ­سىن­دىرۋگە بولادى. ەڭ الدىمەن, حا­لىقتىڭ بەرتىنگى تاريحىن­دا قايعىلى ءىز قالدىرعان ماسە­لە­نىڭ ءوزى ادامداردىڭ ساناسىن الاڭ­داتپاي قويمايدى. ەگەر وعان سەنىمدى عىلىمي اقپاراتتىڭ جە­تىسپەۋىن قوسساق, وپ-وڭاي اداسىپ كەتۋگە بولادى.

2012 جىلدىڭ جازىندا 1930 جىل­دارداعى اشارشىلىق قۇر­­­باندارىنا ارنالعان مەمو­ريالدىڭ اشىلۋىنا بايلانىستى ەلوردادا حالىقارالىق عى­لى­مي كونفەرەنتسيا ءوتتى. وعان الىس شەت­ەلدەردەن جانە تمد ەلدەرىنەن بىرقاتار عالىم شاقى­رىلدى. كونفەرەنتسيانىڭ اشىلۋىنا وراي مەملەكەت تاريحى ينستيتۋتىنىڭ عالىمدار توبى پروفەسسور ب.ايا­عاننىڭ جەتەك­شىلىگىمەن «1932-1933 جىلدارداعى اشار­شىلىق تۋرالى اقيقات» مونوگرافياسىن جاريالادى.

اشتىقتىڭ العىشارتتارى 1929 جىلى كۇزدە تۋىندادى. وعان باتپاققارا, بوستاندىق, تاق­­­­تاكوپىر اۋداندارىنداعى كوتە­رىلىستەر كۋا. باتىس, سولتۇستىك قا­زاق­ستانداعى اشارشىلىق سالدا­رىنان حالىقتىڭ بوسۋى 1930 جىل­دىڭ باسىندا جانە كوكتەمىندە باستالدى.

قازاقستاندا سوڭعى 20 جىل­­­دان استام ۋاقىت ىشىندە 30-جىل­داردىڭ قاسىرەتىنە كى­نالى ستالين مەن گولو­ششە­كين دە­گەن تۇراقتى ستەرەو­تيپ قا­لىپ­تاستى. مۇنىڭ ءبارى دۇرىس. الاي­دا ءالى كۇنگە دەيىن ەش­قان­­داي نە قازاقستاندىق, نە شەتەلدىك عالىم بۇلاردىڭ بار­لىعى تەك ىشكى سەبەپ, قاسىرەتتىڭ ىشكى العىشارتتارى عانا دەگەن ماسەلەنى قويمادى. كسرو مەن باتىس دەرجاۆالارىنىڭ مەم­لەكەت­ارالىق قاتىناستارىنىڭ تاريحىندا قاراپايىم حالىقتىڭ جاعدايىن ناشارلاتىپ جىبەرگەن وقيعالار مەن فاكتىلەر كوپ. «كسرو-داعى اشارشىلىق. 1929-1934» اتتى رەسەيلىك جيناقتا, وسى جىلدارداعى كسرو-داعى استىق ەكسپورتى, اقش-پەن جانە باسقا ەلدەرمەن ساۋدا-ەكونوميكالىق قاتىناستارى تۋرالى قۇندى ما­لىمەتتەر بار. اقش كسرو-مەن ديپ­لوماتيالىق قاتىناسىن تەك 1933 جىلعى 30 قاراشادا عانا ورناتتى. مۇنىڭ ءبارى – 30-جىلدارداعى تراگەديانىڭ سىرت­­قى سەبەپتەرىنىڭ نەگىزى.

ودان وزگە, قازاقستانداعى وقيعالارعا سىرتقى كۇشتەردىڭ تىكەلەي ارالاسۋ دەرەكتەرى دە بار. مىسالى, ايگىلى سوزاق كوتەرىلىسىن بەلسەندى ۇيىمداستىرۋشىلاردىڭ ءبىرى ءارى يدەولوگى اسادۋللا يب­راگيم ازامات سوعىسى كەزىندە يران­نان زاكاۆكازە ارقىلى سا­مارقاندقا, سودان كەيىن سوزاققا جىبەرىلگەن بريتاندىق بارلاۋ اگەنتى بولدى. بۇل ارالاسۋدىڭ ۇشى شايان جانە ىرعىز كوتەرى­لىس­تەرىنىڭ سەبەپتەرىنەن دە ايقىن كورىنەدى.

تاعى ءبىر ماڭىزدى ماسەلە – كوشپەلى جانە جارتىلاي كوشپەلى حالىقتىڭ وتىرىقشىلانۋى بولدى. وتىرىقشى حالىققا جەر رە­سۋرستارىن ءبولۋ ءۇشىن زەرتتەۋ قاجەت بولدى.

ءيا, بۇگىندە «كوشپەلى جانە جارتىلاي كوشپەلى شارۋاشىلىق (حالىق)» انىقتاماسىنىڭ ءوزى انارحيزم بولىپ تابىلادى. وكى­نىشكە قاراي, كەڭەستىك باسقارۋ ورگاندارى مەن بكپ(ب) وزدەرىنىڭ تراگەدياعا اكەلگەن بارلىق ارە­كەتتەرىن قازاق حالقىنىڭ كوشپەلى جانە جارتىلاي كوشپەلى جاي-كۇيىمەن ءتۇسىندىردى. بۇل ءبىر جا­عىنان ولارعا ىڭعايلى بولدى. قازاق اۋىلىنىڭ جاعدايىن انىق­تاۋداعى بۇل ەۋروتسەنتريستىك تا­سىلگە كەڭەستىك جانە شەتەلدىك تا­ريحنامادا كەڭىنەن كوز جەت­كىزۋگە بولادى, ول قازىرگى زەرت­تەۋ­­لەردە دە باسىمدىققا يە. سو­نىمەن قاتار ءداستۇرلى مال شارۋاشىلىعىن جۇرگىزۋ ادىستەرى بۇگىنگى كۇنى دە قولدانىلادى, بۇل مىندەتتى تۇردە «مالمەن كو­­شىپ ءجۇرۋدى» بىلدىرمەيدى. حح عا­سىردىڭ 20-جىل­دارى­نىڭ ەكىن­شى جارتىسىندا تەك ماڭ­عىستاۋ, تابىن سياقتى شالعاي اۋدانداردا عانا جايىلىمدار­دى سالىستىرمالى تۇردە الىس قاشىقتىقتاردا وزگەرتكەن شا­رۋاشىلىقتار بولدى. مال شا­رۋاشىلىعىمەن اينالىساتىن باسقا اۋدانداردا, ماسەلەن, قار­قارالى, سىرداريا جانە باسقا دا وكرۋگتەردە كوشپەلىلىك اۋماعى 10-30 كم-دەن اسپادى.

سوندىقتان جاپپاي ۇجىم­داستىرۋ ۋاقىتىنا قازاقتىڭ كوش­پەلى جانە جارتىلاي كوشپەلى شا­رۋاشىلىقتارىنىڭ باسىم بو­لىگىنىڭ ترانسفورماتسيالانۋىن جوق­قا شىعارعان جانە وسى كۇنگە دەيىن جالعاسىپ كەلە جاتقان بول­شەۆيكتىك تۇجىرىمنان باس تارتۋ قاجەت.

اشتىققا سەبەپ بولعان ۇكىمەت شارالارى ەلدىڭ مالىن جاپپاي تارتىپ الۋدان باستالدى. تو­مەن­دەگى كەستەلەردەگى ما­لى­مەت­تەر شا­رۋالاردىڭ مالى مەن استىعىن تارتىپ الۋ ديناميكاسىن سيپاتتايدى.

قالعان 3,5 ميلليون باس مال سويىلىپ, بوسقىندار مەن ءتۇرلى ەپيدەميالىق اۋرۋلاردىڭ سالدارىنان جوعالىپ كەتتى (قر ۇقك ارنايى ءارحيۆى, قر ومم, رماەب, ءرمااب مالىمەتتەرى بويىنشا ەسەپتەلگەن).

قازاقستان كسرو-نىڭ استىق ەگەتىن ايماقتارىنىڭ ءبىرى بول­ماعانىنا قاراماستان, جىل سايىن رەسپۋبليكا حالقى 40 ملن پۇتتان استام استىق تاپسىردى. حالىق اشتىقتان جاپپاي قىرىلۋىنا قاراماستان, استىق بەرۋ جوسپارىن ورىنداۋعا مىندەتتى بولدى جانە ورتالىق استىق دايىنداۋ بارىسىن قاتاڭ قاداعالادى. مال تاپسىرۋ, استىق وتكىزۋ جوسپارىن ۇستەمەلەپ بەرگەن سول كەزدەگى كسرو ساۋدا جانە جابدىقتاۋ ناركومى اناتاس ميكويان بولدى. ول 1930, 1931 جج. الماتىعا كەلىپ, وسىنداي تاپسىرمالاردى ورىنداتقان.

1991-1992 جج. رەسمي كوميس­سيا 1931-1933 جج. قۇربان بول­عانداردىڭ سانى شامامەن 2 ميلليون 200 مىڭ ادام ەكەنىن انىق­تاعانىنا قاراماستان, پىكىر­لەردىڭ الشاقتىعى جالعاسۋدا. سونىمەن بىرگە بۇل اشارشىلىق تراگەدياسىنىڭ حرونولوگيالىق شەڭبەرى كەيبىر جاعدايلاردا وزدىگىنەن وزگەرە باستادى. بۇل جەردە 1932-1933 جىلدارى تۋ­­رالى جازاتىن رەسەي مەن ۋكراي­­­نانىڭ, سونداي-اق الىس شەتەلدەردىڭ زەرتتەۋشىلەرىنە سو­قىر ەلىكتەۋ مەن قايتالاۋ انىق بايقالادى. كەيبىر اۆتورلار ءوز ەلىندەگى اشارشىلىق تاريحىن بىلمەگەندىكتەن, باستاپقى دەرەك­كوزدەردەگى ماتەريالداردى زەرتتەمەي, وسى سيپاتتاعى قاتەلىكتەرگە جول بەرەدى.

قازاقستاندا اشارشىلىق 1931 جىلى باستالعان. سول جىلى ەلىمىزدەگى اۋىل حالقىنىڭ سانى 754 مىڭنان استام ادامعا ازايعان.

وگپۋ مالىمەتتەرى بويىنشا 1930-1933 جىلدار ارالىعىندا رەسپۋبليكا حالقىنىڭ سانى 2 ملن 531 مىڭنان استام ادامعا ازايعان. سونىمەن قاتار «قۇجاتتىڭ بول­ماۋىنا, تولقۋلاردىڭ, كوتە­رى­لىستەردىڭ جانە حالىقتىڭ اۋا كوشۋىنە بايلانىستى بۇل ما­لىمەتتەر قۇجاتتاردا تولىق ەمەس» دەپ كورسەتىلگەن. 1992 جىلى كو­ميسسيا وسى جانە باسقا دا دەرەك­تەردى نەگىزگە الا وتىرىپ, رەسپۋبليكا بويىنشا 2 ملن 200 مىڭ ادام شىعىنى بولعانىن, ونىڭ ىشىندە 1 ملن 750 مىڭى قازاقتار ەكەنىن انىقتادى.

جەرگىلىكتى پارتيالىق-كە­ڭەستىك ورگانداردىڭ باسشىلارى, اسىرەسە ايماق باسشىلارى, ىس­تەگەن ءىسى ءۇشىن لاۋازىمى مەن جا­ۋاپ­كەرشىلىگىن جوعالتىپ الۋدان قورقىپ, جوعارعى جاققا شىنايى اقپاراتتى بەرمەدى. سالىق ورگاندارى ءوز كەزەگىندە الدىڭعى جىلدارداعى حالىق سانى تۋرالى جوعارعى جاققا جالعان مالىمەتتەر بەردى.

قازاق اۋىلدارىندا بولعان سول كەزەڭدەگى بارلىق وقيعالار وقىرمانداردى ءوزىنىڭ شەكتەن تىس قاتىگەزدىگىمەن, ماعى­نا­سىز­دىعىمەن تاڭعالدىرادى. 20-جىلداردىڭ باسىنداعى كەدەيلەر كوميتەتتەرىنىڭ ءادىسى بويىن­شا بولشەۆيكتەر ۇكىمەتى حا­لىقتىڭ ءبىر بولىگىن ەكىنشىسىنە, ياعني كەدەيلەردى ورتا شارۋالار مەن اۋقاتتى ادامدارعا قارسى قويدى. جالپى, مۇنىڭ ءبارى اۋىلدان قاجەتتى رەسۋرستاردى الۋ ءۇشىن باستالدى. اۋقىمدى يندۋس­تريالاندىرۋدى جۇرگىزۋ ءۇشىن ازىق-ت ۇلىك پەن قاراجات قاجەت بولدى.

كسرو-نىڭ ەكونوميكالىق جانە ساياسي بلوكاداسى جاعدايىندا باتىس دەرجاۆالارى ءوز پوزيتسيالارىن قورعادى. تەك اقش-تان ارماند حاممەر سياقتى كاسىپكەرلەر مەن باتىس ەلدەرىنىڭ, سونىڭ ىشىندە گەرمانيانىڭ از عانا بولىگى كسرو-مەن ساۋدا-ەكونوميكالىق قاتىناستار جۇر­گىزدى. سوندىقتان بۇكىل كسرو ءۇشىن بۇل قاسىرەتتىڭ سىرتقى سايا­سي جانە سىرتقى ەكونوميكالىق سەبەپتەرىن ەسكەرۋ قاجەت. سون­دىقتان 30-جىلدارداعى تراگەديا­نى كسرو-نىڭ سىرتقى ساياساتىمەن قاتار قاراستىرۋ كەرەك.

ماسكەۋ ارحيۆتەرىندە اشىق­قان قازاق بوسقىندارىنىڭ كو­شى-قونى تۋرالى قۇجاتتار بار: گارف, رگاە جانە باسقا ارحيۆ­تەردىڭ مالىمەتتەرى بويىنشا ولاردىڭ كوشى-قون گەوگرافياسى كامچاتكادان سولتۇستىك ايماققا (ارحانگەلسك), ۆلاديۆوستوكتان دنەپروپەتروۆسكى مەن زاپوروجەگە دەيىن, ءسىبىردىڭ قالالارى مەن اۋداندارىن ەسەپتەمەگەندە, تومەنگى جانە ورتا ەدىل مەن ترانس-ورال, وزبەكستان, قىرعىزستان, تۇرىك­مەنستان, تاجىكستان, ودان ءارى قىتاي, اۋعانستان جانە يرانعا دەيىن سوزىلدى. 1 ميلليوننان استام ادام اشتىقتان بوسقىن بولدى. ولاردىڭ تەك 400 مىڭنان استامى عانا كەيىنىرەك رەسپۋبليكاعا ورالدى. قانشاماسى كوشى-قون ورىندارىندا قايتىس بولعانىن انىقتاۋ مۇمكىن ەمەس. دەگەنمەن بۇل تۋرالى جەكە قۇجاتتار بار.

قازاقستان حالقى وسى ءبىر جىلدارى ءۇنسىز قالمادى. بيلىكتىڭ وزبىر­لىعى مەن قاتىگەزدىگى حا­لىقتىڭ قارسىلىعىن تۋدىردى. 1929 جىلدىڭ كۇزىنەن باستاپ 1932 جىلعا دەيىن ءىس جۇزىندە رەس­پۋبليكا اۋماعى ازامات سوعىسى جاعدايىندا بولدى. 380-گە جۋىق ءىرى كوتەرىلىس پەن شەكتەن شىققان ارەكەتتەر, سونداي-اق كوپتەگەن تولقۋ مەن ب ۇلىنشىلىك بۇكىل رەس­پۋب­ليكا بويىنشا 80 مىڭنان استام ادامدى قامتىدى. 

ازاماتتاردىڭ بارلىق ارەكەتى تۇراقتى اسكەري بولىمدەر مەن وتريادتاردىڭ كۇشىمەن باسىلدى. وزبىرلىق پەن اياۋسىزدىققا نارازىلىق بىلدىرگەن قارۋسىز شارۋالار كوبىنەسە اسكەري وترياد­تاردىڭ قۇربانىنا اينالدى. مىسالى, 1930 جىلى ىرعىز جانە قاراقۇم كوتەرىلىستەرىن (ارال ءوڭىرىنىڭ شىعىس ايماعى) باسۋ كەزىندە ورىنبوردا ورنالاسقان 8-كاۆديۆيزيا ەسكادرونى ءبىر عانا جاعدايدا 250 ادامدى اتىپ, شاۋىپ ولتىرگەن. بۇل بيلىكتىڭ قاتىگەزدىگى مەن وزبىرلىعىنان قاشۋعا ءماجبۇر بولعان قارۋسىز شارۋالار ەكەندىگى بەلگىلى بولدى. 

تاعى ءبىر مىسال: سوزاق اۋدا­نىنداعى كوتەرىلىستى باسۋ كەزىندە 194 ادام قازا تاپتى, ولاردىڭ كوپشىلىگىنىڭ بۇل كوتەرىلىسشىلەرگە قاتىسى جوق ەدى. 

پارتيالىق-كەڭەستىك بيۋرو­كرا­تيانىڭ انىقتاۋىنا بايلانىس­تى رەسمي قۇجاتتاردا حالىقتىڭ اشتىقتان قاشۋى «قونىس اۋدارۋ قوزعالىسى (نەمەسە قونىس اۋدارۋشىلار)», دەپ اتالدى. وسىلايشا, ادامداردىڭ وزبىرلىقتان جانە ولىمنەن, اشتىقتان قاشۋى ءداس­تۇرلى اتاۋمەن ‒ كوشپەلىلىكپەن جابىلدى. 

سوڭعى جىلدارداعى زەرتتەۋ ناتيجەلەرى تاريحنامادا قالىپ­تاسقان 30-جىلدارداعى قاسىرەتتى زەرتتەۋدىڭ بىرقاتار ءتاسىلىن قاي­تا قاراۋ قاجەت دەپ سانايدى. تراگەديانىڭ اۋقىمى شۇعىل تۇردە ونىڭ سەبەپتەرىن انىقتاۋدا بارلىق ىشكى جانە سىرتقى (ەكو­نوميكالىق, ساياسي جانە الەۋ­مەتتىك) فاكتورلاردى جان-جاق­تى قاراستىرۋدى تالاپ ەتەدى. سونىمەن بىرگە 30-جىلدارداعى بولشەۆيكتىك اگرارلىق توڭكەرىستى جۇزەگە اسىرۋعا قاتىسقان بارلىق كۇش قۇرىلىمدارىنىڭ (جەرگىلىكتى جانە ورتالىق) جانە تۇلعالاردىڭ قىزمەتىن زەرتتەۋ كەرەك. ۇجىم­داستىرۋ قارساڭىندا جانە كەزە­ڭىندە كوشپەلى جانە جارتىلاي كوشپەلى شارۋاشىلىقتاردىڭ, سونداي-اق وتىرىقشىلاندىرۋ كوميتەتى سياقتى ورگانداردىڭ جاي-كۇيىن دە زەردەلەۋ قاجەت. مۇنىڭ ءبارى قازاقستانداعى 1931-1933 جىلدارداعى اشارشىلىقتىڭ وبەكتيۆتى تاريحىن قالپىنا كەل­تىرۋگە ىقپال ەتەتىن جاڭاشا وي­لاۋ­دى قاجەت ەتەدى.

قايدار الداجۇمانوۆ,

ش.ءۋاليحانوۆ اتىنداعى تاريح جانە ەتنولوگيا ينستيتۋتىنىڭ باس عىلىمي قىزمەتكەرى, تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى