ال ونىڭ ورنىنا جاڭا قولباسشى بولىپ تاعايىندالىپ جاتقان ادميرال دجون اكۋيلينو 23 ناۋرىزدا مۇنداي ويمەن كەلىسپەيتىنىن ءبىلدىرىپ: «بۇل پروبلەما ءبىز ءۇشىن كوپ ادام ويلاپ جۇرگەننەن دە جاقىنىراق دەپ ويلايمىن» دەپ, قىتايدىڭ تايۆانعا ودان دا ەرتەرەك اسكەري شابۋىل جاساۋى مۇمكىن ەكەنىن ايتتى.
جاڭا قولباسشىنىڭ بۇل سوزىنە قىتايعا قارسى قاتاڭ ساياساتتى قولدايتىن ساياساتكەر رەتىندە بەلگىلى سەناتور توم كوتتون ارالاسىپ, رەسەي 2014 جىلعى اقپان ايىندا سوچي وليمپيادالىق ويىندارى اياقتالا سالا, قىرىمدى وزىنە قوسىپ العانىن تىلگە تيەك ەتىپ, ال قىتايدا كەلەسى جىلعى اقپان ايىندا بەيجىڭ وليمپياداسى بولاتىنىن العا تارتىپ, قىتايدىڭ تايۆاندى كەلەسى جىلى-اق تارتىپ الۋعا تالپىنىس جاساۋى ابدەن مۇمكىن ەكەنىن مەڭزەدى.
اسكەري قولباسشى سەناتوردىڭ بۇل سوزىنە ناقتى پىكىر بىلدىرۋدەن قالىس قالعانىمەن, جەكە پىكىرىن جاسىرمايتىن قاتارداعى ساياساتتانۋشىلار مەن ساراپشىلار دەڭگەيىندە ەمەس, جوعارى دەڭگەيدەگى اسكەري تۇلعالار مەن ساياساتكەرلەردىڭ سەنات كوميتەتىنىڭ رەسمي جيىنى بارىسىندا جۋىق ارادا ازيادا سوعىس باستالۋى ىقتيمال ەكەنىن اشىق ايتىپ جاتقانى الەمدى الاڭداتپاۋى مۇمكىن ەمەس.
رەسەيلىك باق-تا جوعارىدا اتالعان اقش سەناتىنىڭ ەكى جيىنى جايلى, جيىندار بارىسىندا ايتىلعان ماسەلەلەر جايىندا جاڭالىق رەتىندە اقپارات جاريالانعانىمەن, سەناتور كوتتوننىڭ كوتەرگەن ماسەلەسى جايىندا, جالپى تايۆان تاقىرىبى تۋرالى ناقتى ەشتەڭە ايتىلا قويعان جوق.
ال جاپونيانىڭ ەڭ ءىرى بۇقارالىق اقپارات قۇرالىنىڭ ءبىرى بولىپ تابىلاتىن «سانكەي شيمبۋن» گازەتى جوعارىدا اتالعان ساياساتكەرلەردىڭ سوزدەرىنە سىلتەمە جاساي وتىرىپ, بۇل ماسەلەگە ارنايى توقتالدى: «اقش-تىڭ اسكەري سالاعا قاتىستى ماماندارى اراسىندا رەسەيدىڭ 2014 جىلعى اقپان ايىندا سوچي وليمپياداسى اياقتالا سالا قىرىمدى جاۋلاپ العانىن ۇلگى تۇتىپ, قىتاي دا كەلەسى جىلعى اقپان ايىنا جوسپارلانعان بەيجىڭ وليمپياداسىنان كەيىنگى كوكتەم مەزگىلىندە تايۆانعا شابۋىل جاساۋ قاۋپى بار ەكەنى ايتىلا باستادى» دەپ جازدى. ونىڭ ۇستىنە, ادميرال اكۋيلينونىڭ تايۆانعا قارسى قىتايدىڭ اسكەري شابۋىل جاساۋى ىقتيمال مەزگىلگە بايلانىستى: «اۋا رايى مەن كليماتتىق جاعدايدى ەسكەرسەك, اسكەري تۇرعىدان كوكتەم ايلارى ىڭعايلىراق» دەگەن سوزىنە جاپوندىق جۋرناليستەر كوپ كوڭىل اۋدارعانىن بايقادىق.
ال جوعارىدا اتالعان اقش سەناتىنداعى جيىنداردان بىرنەشە كۇن عانا بۇرىن, ياعني 5 ناۋرىزدا ايگىلى امەريكالىق «Pew Research Center» زەرتتەۋ ورتالىعى جۇرگىزگەن قوعامدىق ساۋالدامانىڭ ناتيجەسى بويىنشا بۇگىنگى تاڭدا امەريكالىق ون ازاماتتىڭ توعىزى (89%) قىتايدى «باسەكەلەس ەل» نەمەسە «جاۋ ەل» دەپ قابىلدايتىنى بەلگىلى بولىپ وتىر. ال اقش پەن قحر-دىڭ قارىم-قاتىناستارىن تەمپەراتۋرالىق كورسەتكىشپەن ەسەپتەپ كورۋ ماقساتىندا قويىلاتىن سۇراققا بەرىلگەن جاۋاپتار بويىنشا قازىرگى امەريكالىق قوعامدا ەكى ەلدىڭ اراسى «سالقىن» دەپ ەسەپتەيتىندەر مەن «وتە سالقىن» دەپ ويلايتىنداردىڭ سانى 2018 جىلمەن سالىستىرعاندا كۇرت كوبەيىپ وتىر (46%-67% جانە 23%-47%). ەكى ەل اراسىنداعى ساۋدا-ەكونوميكالىق ارىپتەستىكتىڭ ماڭىزدىلىعىنا قاتىستى قويىلعان سۇراقتارعا بەرىلگەن جاۋاپتار دا وڭدى بولماسا, قىتايداعى ساياسي-الەۋمەتتىك ماسەلەلەر مەن ادام قۇقىقتارىنا بايلانىستى, سونداي-اق قحر باسشىلىعىنا دەگەن سەنىمگە قاتىستى قويىلعان سۇراقتارعا بەرىلگەن جاۋاپتاردان دا كوپ نارسە اڭعارۋعا بولادى. ساۋالداماعا قاتىسقان ازاماتتاردىڭ جارتىسىنان استامى (52%) قىتايدىڭ اسكەري كۇشىنىڭ ۇلعايۋى وتە ۇلكەن پروبلەما دەپ جاۋاپ بەرگەنى دە وعان دالەل بولىپ وتىر.
اقش-تا وتكەن وسى ساۋالدامانىڭ ناتيجەسى جايلى دا سول كۇنى-اق بارلىق دەرلىك ءىرى جاپوندىق اقپاراتتىق اگەنتتىكتەرى جارىسا جازىپ جاتتى. سەبەبى جاپونيا اقش-تىڭ ازياداعى ەڭ جاقىن ساياسي-اسكەري وداقتاسى بولسا, بۇل ەلدىڭ بۇگىنگى تاڭداعى ەڭ ۇلكەن ساياسي قارسىلاسى – قىتاي ەكەنى بەلگىلى. ساۋدا-ەكونوميكالىق تۇرعىدان جاپونيا مەن كورشى جاتقان قىتايدىڭ قارىم-قاتىناسى ءوزارا ءتيىمدى بولعاندىقتان, توكيو ۆاشينگتونعا ۇقساپ قىتايلىق كومپانيالار مەن رەسمي تۇلعالارىنا قارسى ساياسي نەمەسە ەكونوميكالىق سانكتسيالار جاريالاپ وتىرماعانىمەن, جالپى اقش ساياساتىن قولداۋعا ءماجبۇر.
امەريكا تاراپىنىڭ قىسىمىمەن جاپونيا ۇكىمەتى قىتايدا جۇمىس ىستەپ جاتقان جاپوندىق ءىرى وندىرىستىك كومپانيالاردىڭ ول ەلدەن كەتىپ, جاپونياعا قايتا ورالۋىنا جاعداي جاساۋدى ۇيعارىپ, كوشىپ-قونۋعا قاجەتتى قاراجاتتىڭ كوپ بولىگىن ۇكىمەتتىك قولداۋ رەتىندە تولەپ بەرۋگە دەيىن دايىن ەكەنىن مالىمدەگەن بولاتىن. كەيبىر كومپانيالار ۇكىمەتتىڭ ايتقانىنا قۇلاق اسىپ جاتسا, كوپتەگەن ءىرى كومپانيالاردىڭ باسشىلارى قىتاي نارىعىنان بۇلايشا وڭاي كەتە سالۋعا بولمايتىنىن ايتىپ وتىر. جاپونيا ۇكىمەتىنە قاراستى سىرتقى ساۋدا ۇيىمىنىڭ (JETRO) وتكەن جىلعى قىركۇيەك ايىندا جۇرگىزگەن ساۋالداماسىنىڭ ناتيجەسى كورسەتكەندەي, قىتايدا جۇمىس ىستەپ جۇرگەن جاپوندىق كومپانيالاردىڭ از بولىگى عانا (تەك 7,2%) ول ەلدەن كەتۋدى قاراستىرىپ وتىرعان بولسا, بۇل كورسەتكىش كوبەيمەك تۇگىل, الدىڭعى جىلمەن سالىستىرعاندا (9,2%) كەرىسىنشە تومەندەپ كەتكەن.
جاپوندىق ءىرى كومپانيالاردىڭ مۇنداي ويلارىنىڭ استارىندا ەڭ ءبىرىنشى ۇلكەن نارىق فاكتورىنىڭ جاتقانى انىق. مىسالى, سوناۋ 1980-جىلدارى جاپونيالىق كومپانيالار اراسىنان ەڭ العاش قىتايعا ينۆەستيتسيا قۇيىپ, زاۋىت سالىپ, ءوز ءونىمىن شىعارا باستاعان Panasonic كومپانياسىنىڭ قازىرگى تاڭداعى وسى ەلدەگى تابىسى 16 ملرد دوللارعا جەتىپ, كومپانيانىڭ جالپى تابىسىنىڭ تورتتەن ءبىر بولىگىن قۇراپ وتىر. ولاي بولسا, بۇل كومپانيا مۇنداي نارىقتان, مۇنداي بيزنەس كوزىنەن قالاي وڭاي باس تارتسىن؟! وسىعان بايلانىستى Panasonic كومپانياسىنىڭ جەرگىلىكتى باسشىسى تەتسۋرو حومما: «قىتاي سياقتى ۇلكەن نارىقسىز جاپوندىق ءوندىرىس كومپانيالارى عالامدىق دەڭگەيدە امان قالۋى ەكىتالاي دەپ ويلايمىن. قىتاي قازىر كۇللى الەمنىڭ كومپانيالارىن وزىنە تارتىپ وتىرعاندىقتان, بۇل ەلدە وتە قاتاڭ باسەكەلەستىك ورتا ورناپ وتىر. سوندىقتان قىتاي نارىعىندا بولۋ دەگەن الەمدىك باسەكەلەستىككە جول اشۋ دەگەن ءسوز» دەيدى بەلگىلى جاپوندىق Nikkei اقپاراتتىق اگەنتتىگىنە بەرگەن سۇحباتىندا.
تۇرمىستىق ەلەكترونيكا ونىمدەرىن شىعاراتىن كومپانيا ءۇشىن عانا ەمەس, Toyota سياقتى كولىك شىعاراتىن جاپوندىق ءىرى ترانسۇلتتىق كومپانيالار مەن ءوندىرىس جانە وڭدەۋ سالالارىنداعى تاعى دا باسقا جۇزدەگەن جاپوندىق كومپانيا ءۇشىن قىتاي نارىعى ەڭ ماڭىزدى ساۋدا-ەكونوميكالىق فاكتورعا اينالىپ وتىر. ال نارىعى مەن ەكونوميكاسى دامىعان سايىن قىتاي مەملەكەتى جاپون باعىتىندا دا ساياسي تۇرعىدان كۇرت وزگەرىپ, كۇشەيىپ كەلە جاتىر. ەگەر جيىرما ءبىرىنشى عاسىردىڭ باسىندا قىتاي ەكونوميكاسى جاپونيادان ءتورت ەسە كەم بولسا, نەبارى ون جىلدان كەيىن ونى باسىپ وزدى. ودان تاعى ون جىل وتكەن قازىرگى تاڭدا قىتايدىڭ ەكونوميكاسى كەرىسىنشە جاپون ەكونوميكاسىنان ءۇش ەسە كوپ دەڭگەيگە جەتىپ وتىر. الەمدەگى ەكىنشى جانە ءۇشىنشى ەكونوميكا رەتىندە ەكى ەلدىڭ ءبىر-بىرىنە دەگەن ساۋدا-ەكونوميكالىق جانە تەحنيكا-تەحنولوگيالىق ءوزارا تاۋەلدىلىگى كۇننەن-كۇنگە تەرەڭدەي تۇسۋدە.
ال ەندى ەكىنشى جاعىنان جاپونيا مەن قىتاي اراسىندا تاريحي ماسەلەلەر مەن شەشىلمەگەن جەر داۋى بار. اسىرەسە, سەنكاكۋ (قىتايشا «دياوداو») ارالدارى – ەكى ەلدىڭ مەملەكەتارالىق بايلانىستارىنىڭ باستى پروبلەماسى. قىتاي «تاريحي ادىلەتتىكتى ورناتۋ ماقساتىندا» ارالداردى تارتىپ الام دەگەندى مەڭزەپ, ولارعا جاقىن جەرلەرگە ءوزىنىڭ اسكەري كەمەلەرىن جىبەرۋدى جيىلەتىپ جىبەرسە, جاپونيا ۇكىمەتى: «سەنكاكۋ ارالدارى تاريحي تۇرعىدان دا, حالىقارالىق قۇقىق تۇرعىسىنان دا جاپونياعا تيەسىلى, ءوز جەرىمىز رەتىندە پايدالانىپ وتىرعان ارالدار بولعاندىقتان, بۇل ماسەلەگە بايلانىستى قىتاي مەملەكەتىمەن شەشىلمەگەن ماسەلە جوق بىزدە» دەگەندى قايتالاپ كەلەدى. جاپونيا ۇكىمەتى اتالعان ارالداردى قىتاي تەڭىز اسكەرىنەن قورعاۋ ماقساتىندا ءوز اسكەرىن كۇشەيتىپ, كەمەلەر سانىن كوبەيتۋگە تالپىنىپ وتىر. دەگەنمەن, اسىرەسە اسكەري كۇش تۇرعىسىنان جاپونيا قازىرگى قىتايعا قارسىلاس بولا المايتىنى انىق. مىنە, سوندىقتان دا جاپونيانىڭ اقش-قا اسكەري جانە ساياسي تۇرعىدان تاۋەلدىلىك دەڭگەيى ودان ءارى وسپەسە, جاقىن ارادا تومەندەمەيدى.
ال اقش ءۇشىن قىتايدىڭ جالپى تىنىق مۇحيت ءوڭىرى مەن اسىرەسە, گاز جانە باسقا دا ءتۇرلى مينەرالدى رەسۋرستارعا باي شىعىس-قىتاي تەڭىزىندە كورشى مەملەكەتتەرگە كۇش كورسەتىپ وتىرعانى ءدال وسى ايماقتاعى وداقتاس ەلدەردى قورعاۋ تۇرعىسىنان ماڭىزدى ساياسي ماسەلە بولىپ وتىر. ماسەلەن, ءسوز باسىندا ايتىلعانداي, ەگەر كوممۋنيستىك قىتاي تايۆاندى اسكەري كۇشتىڭ كومەگىمەن وزىنە باعىندىرۋعا بەل بۋسا, اقش وندايعا جول بەرمەۋگە تىرىسىپ باعاتىنى ءسوزسىز. ولاي ىستەمەسە, ياعني قىتاي كوزدەگەنىنە قول جەتكىزىپ, دىتتەگەنىن ورىنداي السا, وندا اقش-تىڭ تايۆان الدىندا عانا ەمەس, ايماقتاعى وداقتاستارى بولىپ تابىلاتىن وڭتۇستىك كورەيا, فيليپپين, اسىرەسە جاپونيا سياقتى مەملەكەتتەر الدىندا ساياسي ابىرويىنا نۇقسان كەلىپ, جالپى الەم ەلدەرى اراسىندا بەدەلى تومەندەپ كەتەرى ءسوزسىز.
ونداي جاعدايدىڭ قالىپتاسۋىنا اقش سياقتى الىپ ەلدىڭ باسشىلىعى جول بەرە قويماس, ءتىپتى جاپونيانىڭ ءوزى دە قاراپ قالماس دەسەك, وندا اسكەري قاقتىعىستان باسقا قانداي جول بار, مىنە, ءدال وسى سۇراق بۇگىنگى تاڭدا عالامدىق دەڭگەيدەگى ەڭ ماڭىزدى ماسەلەلەردىڭ بىرىنە اينالىپ وتىر. جاقىندا عانا الياسكادا وتكەن اقش پەن قحر اراسىندا وتكەن جوعارى دەڭگەيدەگى كەلىسسوزدەردىڭ ناتيجەسى ەكى مەملەكەت اراسىنداعى ساۋدا-ەكونوميكالىق سوعىستىڭ ساياسي سوعىسقا اينالىپ وتىرعانىن كورسەتسە, ەكى ەل اراسىنداعى ساياسي سالقىندىق جۋىق ارادا جىلي قويادى دەگەنگە سەنۋ قيىن. سوندىقتان اقش-پەن ساياسي تۇرعىدان, ال قىتايمەن ساۋدا-ەكونوميكالىق تۇرعىدان جاقسى قاتىناستا بولۋعا ءماجبۇر بولىپ وتىرعان جاپونيا ءۇشىن سىندارلى كەزەڭ تۋىپ وتىر. ازيادا ءورت شىعىپ كەتۋى ابدەن مۇمكىن زامان تۋعاندا جاپونيا ۇكىمەتىنىڭ سىرتقى ساياساتى مەن ديپلوماتياسىنا ءدال بۇگىنگىدەي الەمدىك دەڭگەيدە ءۇمىت ارتىلماعان ەدى دەسەك, ارتىق ايتپاعان بولار ەدىك. وسى تۇرعىدان كەلەسى ايعا جوسپارلانىپ وتىرعان جاپونيانىڭ پرەمەر-ءمينيسترى يوشيحيدە سۋگانىڭ اقش-قا رەسمي ساپارى مەن پرەزيدەنت دجو بايدەن اراسىنداعى كەلىسسوزدەر تەك ەكى ەل ءۇشىن عانا ەمەس, حالىقارالىق قوعامداستىق دەڭگەيىندە ماڭىزدى ساياسي ءىس-شارا بولعالى تۇر دەسەك, قاتەلەسپەيمىز.
الەم كوروناۆيرۋس ىندەتىمەن الىسىپ جاتقان تۇستا جانكۇيەرسىز بولسا دا بيىل جاپونيادا جازعى وليمپيادالىق ويىندار وتسە, كەلەسى جىلى قىتايدا قىسقى وليمپيادالىق ويىندار وتەدى. ول ويىنداردىڭ قالاي, قانداي دەڭگەيدە وتەتىنى دە وسى الىپ ەلدەردىڭ ساياساتى مەن ءوزارا ساياسي-ديپلوماتيالىق قارىم-قاتىناستارىنا بايلانىستى بولىپ وتىر. ەڭ باستىسى, وليمپيادا ويىندارى ساياسي ويىنعا اينالىپ, وليمپيادانىڭ وتى ازيا ەلدەرى اراسىنداعى ۇلكەن وتقا اينالىپ كەتپەسە ەكەن دەپ تىلەيىك...
باتىرحان قۇرمانسەيىت,
شىعىستانۋشى, حالىقارالىق قاتىناستار سالاسى بويىنشا PhD دوكتورى,
ارنايى «Egemen Qazaqstan» ءۇشىن
