الەم • 26 ناۋرىز، 2021

ازيا وتقا ورانباسا ەكەن

191 رەت كورسەتىلدى

اقش-تىڭ ءۇندى-تىنىق مۇحيتى اسكەري قولباسشىسى قىزمەتىنەن كەتىپ جاتقان ادميرال فيليپ دەۆيدسون 9 ناۋرىزدا وتكەن سەنات كوميتەتىنىڭ جيىنى بارىسىندا قىتايدىڭ الدىمىزداعى التى جىل ىشىندە تايۆانعا شابۋىل جاساپ، ول ەلدى جاۋلاپ الۋدى كوزدەپ وتىرعانى جايلى ايتقان بولاتىن.

ال ونىڭ ورنىنا جاڭا قولباسشى بولىپ تاعايىندالىپ جاتقان ادميرال دجون اكۋيلينو 23 ناۋرىزدا مۇنداي ويمەن كەلىسپەيتىنىن ءبىلدىرىپ: «بۇل پروبلەما ءبىز ءۇشىن كوپ ادام ويلاپ جۇرگەننەن دە جا­قى­نىراق دەپ ويلايمىن» دەپ، قى­تاي­دىڭ تاي­ۆانعا ودان دا ەرتەرەك اسكەري شابۋىل جا­ساۋى مۇمكىن ەكەنىن ايتتى.

جاڭا قولباسشىنىڭ بۇل سوزىنە قىتايعا قارسى قاتاڭ ساياساتتى قولدايتىن ساياساتكەر رەتىندە بەلگىلى سەناتور توم كوتتون ارالاسىپ، رەسەي 2014 جىلعى اقپان ايىندا سوچي وليمپيادالىق ويىندارى اياقتالا سالا، قىرىمدى وزىنە قوسىپ العانىن تىلگە تيەك ەتىپ، ال قىتايدا كەلەسى جىلعى اقپان ايىندا بەيجىڭ وليمپياداسى بولاتىنىن العا تارتىپ، قىتايدىڭ تايۆاندى كەلەسى جىلى-اق تارتىپ الۋعا تالپىنىس جاساۋى ابدەن مۇمكىن ەكەنىن مەڭزەدى.

اسكەري قولباسشى سەناتوردىڭ بۇل سو­زىنە ناقتى پىكىر بىلدىرۋدەن قالىس قال­عا­نىمەن، جەكە پىكىرىن جاسىرمايتىن قاتار­دا­عى ساياساتتانۋشىلار مەن ساراپشىلار دەڭگەيىندە ەمەس، جوعارى دەڭگەيدەگى اس­كە­ري تۇلعالار مەن ساياساتكەرلەردىڭ سەنات كومي­تەتىنىڭ رەسمي جيىنى بارىسىندا جۋىق ارادا ازيادا سوعىس باستالۋى ىق­تي­مال ەكەنىن اشىق ايتىپ جاتقانى الەمدى الاڭ­داتپاۋى مۇمكىن ەمەس.

رەسەيلىك باق-تا جوعارىدا اتالعان اقش سەناتىنىڭ ەكى جيىنى جايلى، جيىن­دار بارىسىندا ايتىلعان ماسەلەلەر جا­­يىندا جاڭالىق رەتىندە اقپارات جاريا­لا­ن­­­عانىمەن، سەناتور كوتتوننىڭ كوتەرگەن ما­­سە­لەسى جايىندا، جالپى تايۆان تاقى­رى­­­بى تۋرالى ناقتى ەشتەڭە ايتىلا قويعان جوق.

ال جاپونيانىڭ ەڭ ءىرى بۇقارالىق اق­پارات قۇرالىنىڭ ءبىرى بولىپ تابىلاتىن «سانكەي شيمبۋن» گازەتى جوعارىدا اتال­عان ساياساتكەرلەردىڭ سوزدەرىنە سىلتە­مە جاساي وتىرىپ، بۇل ماسەلەگە ارنا­يى توقتالدى: «اقش-تىڭ اسكەري سالا­عا قاتىستى ماماندارى اراسىندا رەسەي­دىڭ 2014 جىلعى اقپان ايىندا سوچي وليم­پيادا­سى اياقتالا سالا قىرىمدى جاۋ­لاپ ال­عانىن ۇلگى تۇتىپ، قىتاي دا كەلەسى جىلعى اقپان ايىنا جوسپارلانعان بەي­جىڭ وليم­پياداسىنان كەيىنگى كوكتەم مەز­گى­لىن­دە تايۆانعا شابۋىل جاساۋ قاۋپى بار ەكەنى ايتىلا باستادى» دەپ جازدى. ونىڭ ۇستىنە، ادميرال اكۋيلينونىڭ تايۆانعا قارسى قىتايدىڭ اسكەري شابۋىل جاساۋى ىقتيمال مەزگىلگە بايلانىستى: «اۋا رايى مەن كليماتتىق جاعدايدى ەسكەرسەك، اسكەري تۇرعىدان كوكتەم ايلارى ىڭعايلىراق» دەگەن سوزىنە جاپوندىق جۋرناليستەر كوپ كوڭىل اۋدارعانىن بايقادىق.

ال جوعارىدا اتالعان اقش سەنا­تىن­­­داعى جيىنداردان بىرنەشە كۇن عانا بۇ­رىن، ياعني 5 ناۋرىزدا ايگىلى امەري­كا­لىق «Pew Research Center» زەرت­تەۋ ور­تا­لىعى جۇرگىزگەن قوعامدىق ساۋال­دا­ما­نىڭ ناتيجەسى بويىنشا بۇگىنگى تاڭ­دا امەريكالىق ون ازاماتتىڭ توعىزى (89%) قىتايدى «باسەكەلەس ەل» نەمەسە «جاۋ ەل» دەپ قابىلدايتىنى بەلگىلى بولىپ وتىر. ال اقش پەن قحر-دىڭ قارىم-قاتىناستارىن تەمپەراتۋرالىق كورسەتكىشپەن ەسەپتەپ كورۋ ماقساتىندا قويىلاتىن سۇراققا بەرىلگەن جاۋاپتار بويىنشا قازىرگى امەريكالىق قوعامدا ەكى ەلدىڭ اراسى «سالقىن» دەپ ەسەپتەيتىندەر مەن «وتە سالقىن» دەپ ويلايتىنداردىڭ سانى 2018 جىلمەن سالىستىرعاندا كۇرت كوبەيىپ وتىر (46%-67% جانە 23%-47%). ەكى ەل اراسىنداعى ساۋدا-ەكونوميكالىق ارىپتەستىكتىڭ ماڭىزدىلىعىنا قاتىستى قويىلعان سۇراقتارعا بەرىلگەن جاۋاپتار دا وڭدى بولماسا، قىتايداعى ساياسي-الەۋمەتتىك ماسەلەلەر مەن ادام قۇقىق­تا­رىنا بايلانىستى، سونداي-اق قحر باس­شىلىعىنا دەگەن سەنىمگە قاتىستى قويىلعان سۇراقتارعا بەرىلگەن جاۋاپتاردان دا كوپ نارسە اڭعارۋعا بولادى. ساۋالداماعا قاتىسقان ازاماتتاردىڭ جارتىسىنان استامى (52%) قىتايدىڭ اسكەري كۇشىنىڭ ۇلعايۋى وتە ۇلكەن پروبلەما دەپ جاۋاپ بەرگەنى دە وعان دالەل بولىپ وتىر.

اقش-تا وتكەن وسى ساۋالدامانىڭ ناتي­جەسى جايلى دا سول كۇنى-اق بارلىق دەر­لىك ءىرى جاپوندىق اقپاراتتىق اگەنت­تىك­تەرى جارىسا جازىپ جاتتى. سەبەبى جاپونيا اقش-تىڭ ازياداعى ەڭ جاقىن ساياسي-اسكەري وداقتاسى بولسا، بۇل ەلدىڭ بۇگىنگى تاڭ­داعى ەڭ ۇلكەن ساياسي قارسىلاسى – قى­تاي ەكەنى بەلگىلى. ساۋدا-ەكونوميكالىق تۇرعىدان جاپونيا مەن كورشى جاتقان قىتايدىڭ قارىم-قاتىناسى ءوزارا ءتيىمدى بول­عاندىقتان، توكيو ۆاشينگتونعا ۇقساپ قىتايلىق كومپانيالار مەن رەسمي تۇل­عا­لا­رىنا قارسى ساياسي نەمەسە ەكونو­مي­كالىق سانك­تسيالار جاريالاپ وتىر­ما­عانىمەن، جالپى اقش ساياساتىن قول­داۋعا ءماجبۇر.

امەريكا تاراپىنىڭ قىسىمىمەن جا­پونيا ۇكىمەتى قىتايدا جۇمىس ىستەپ جات­قان جاپوندىق ءىرى وندىرىستىك كوم­پا­نيا­­لاردىڭ ول ەلدەن كەتىپ، جاپونياعا قاي­تا ورالۋىنا جاعداي جاساۋدى ۇيعارىپ، كو­شىپ-قونۋعا قاجەتتى قاراجاتتىڭ كوپ بولىگىن ۇكىمەتتىك قولداۋ رەتىندە تولەپ بەرۋگە دەيىن دايىن ەكەنىن مالىمدەگەن بولاتىن. كەيبىر كومپانيالار ۇكىمەتتىڭ ايتقانىنا قۇلاق اسىپ جاتسا، كوپتەگەن ءىرى كومپانيالاردىڭ باسشىلارى قىتاي نارىعىنان بۇلايشا وڭاي كەتە سالۋعا بولمايتىنىن ايتىپ وتىر. جاپونيا ۇكىمەتىنە قاراستى سىرتقى ساۋدا ۇيىمىنىڭ (JETRO) وتكەن جىلعى قىركۇيەك ايىندا جۇرگىزگەن ساۋالداماسىنىڭ ناتيجەسى كورسەتكەندەي، قىتايدا جۇمىس ىستەپ جۇرگەن جاپوندىق كومپانيالاردىڭ از بولىگى عانا (تەك 7،2%) ول ەلدەن كەتۋدى قاراستىرىپ وتىرعان بولسا، بۇل كورسەتكىش كوبەيمەك تۇگىل، الدىڭعى جىلمەن سالىستىرعاندا (9،2%) كەرىسىنشە تومەن­دەپ كەتكەن.

جاپوندىق ءىرى كومپانيالاردىڭ مۇن­داي ويلارىنىڭ استارىندا ەڭ ءبىرىنشى ۇل­كەن نارىق فاكتورىنىڭ جاتقانى انىق. مىسالى، سوناۋ 1980-جىلدارى جاپو­نيا­لىق كومپانيالار اراسىنان ەڭ العاش قىتايعا ينۆەستيتسيا قۇيىپ، زاۋىت سالىپ، ءوز ءونىمىن شىعارا باستاعان Panasonic كومپانياسىنىڭ قازىرگى تاڭداعى وسى ەلدەگى تابىسى 16 ملرد دوللارعا جە­تىپ، كومپانيانىڭ جالپى تابىسىنىڭ تورتتەن ءبىر بولىگىن قۇراپ وتىر. ولاي بولسا، بۇل كومپانيا مۇنداي نارىقتان، مۇن­داي بيزنەس كوزىنەن قالاي وڭاي باس تارتسىن؟! وسىعان بايلانىستى Panasonic كومپانياسىنىڭ جەرگىلىكتى باسشىسى تەتسۋرو حومما: «قىتاي سياقتى ۇلكەن نارىقسىز جاپوندىق ءوندىرىس كومپانيا­لارى عالامدىق دەڭگەيدە امان قالۋى ەكىتالاي دەپ ويلايمىن. قىتاي قازىر كۇللى الەمنىڭ كومپانيالارىن وزىنە تارتىپ وتىرعاندىقتان، بۇل ەلدە وتە قاتاڭ باسەكەلەستىك ورتا ورناپ وتىر. سوندىقتان قىتاي نارىعىندا بولۋ دەگەن الەمدىك باسەكەلەستىككە جول اشۋ دەگەن ءسوز» دەيدى بەل­گى­لى جاپوندىق Nikkei اقپاراتتىق اگەنت­­تىگىنە بەرگەن سۇحباتىندا.

تۇرمىستىق ەلەكترونيكا ونىمدەرىن شىعاراتىن كومپانيا ءۇشىن عانا ەمەس، Toyota سياقتى كولىك شىعاراتىن جاپوندىق ءىرى ترانسۇلتتىق كومپانيالار مەن ءوندىرىس جانە وڭدەۋ سالالارىنداعى تاعى دا باسقا جۇزدەگەن جاپوندىق كومپانيا ءۇشىن قىتاي نارىعى ەڭ ماڭىزدى ساۋدا-ەكونوميكالىق فاكتورعا اينالىپ وتىر. ال نارىعى مەن ەكونوميكاسى دامىعان سايىن قىتاي مەملەكەتى جاپون باعىتىندا دا ساياسي تۇرعىدان كۇرت وزگەرىپ، كۇشەيىپ كەلە جاتىر. ەگەر جيىرما ءبىرىنشى عاسىردىڭ باسىندا قىتاي ەكونوميكاسى جاپونيادان ءتورت ەسە كەم بولسا، نەبارى ون جىلدان كەيىن ونى باسىپ وزدى. ودان تاعى ون جىل وتكەن قازىرگى تاڭدا قىتايدىڭ ەكونوميكاسى كەرىسىنشە جاپون ەكونوميكاسىنان ءۇش ەسە كوپ دەڭگەيگە جەتىپ وتىر. الەمدەگى ەكىنشى جانە ءۇشىنشى ەكونوميكا رەتىندە ەكى ەلدىڭ ءبىر-بىرىنە دەگەن ساۋدا-ەكونوميكالىق جانە تەحنيكا-تەحنولوگيالىق ءوزارا تاۋەلدىلىگى كۇننەن-كۇنگە تەرەڭدەي تۇسۋدە.

ال ەندى ەكىنشى جاعىنان جاپونيا مەن قىتاي اراسىندا تاريحي ماسەلەلەر مەن شەشىلمەگەن جەر داۋى بار. اسىرەسە، سەنكاكۋ (قىتايشا «دياوداو») ارالدارى – ەكى ەلدىڭ مەملەكەتارالىق بايلا­نىس­تارىنىڭ باستى پروبلەماسى. قىتاي «تاريحي ادىلەتتىكتى ورناتۋ ماقساتىندا» ارالداردى تارتىپ الام دەگەندى مەڭزەپ، ولارعا جاقىن جەرلەرگە ءوزىنىڭ اسكەري كەمەلەرىن جىبەرۋدى جيىلەتىپ جىبەرسە، جاپونيا ۇكىمەتى: «سەنكاكۋ ارالدارى تاريحي تۇرعىدان دا، حالىقارالىق قۇقىق تۇرعىسىنان دا جاپونياعا تيەسىلى، ءوز جەرىمىز رەتىندە پايدالانىپ وتىرعان ارالدار بولعاندىقتان، بۇل ماسەلەگە بايلانىستى قىتاي مەملەكەتىمەن شەشىلمەگەن ماسەلە جوق بىزدە» دەگەندى قايتالاپ كەلەدى. جاپونيا ۇكىمەتى اتالعان ارالداردى قى­تاي تەڭىز اسكەرىنەن قورعاۋ ماقساتىندا ءوز اس­كەرىن كۇشەيتىپ، كەمەلەر سانىن كوبەي­تۋ­گە تالپىنىپ وتىر. دەگەنمەن، اسىرەسە اسكەري كۇش تۇرعىسىنان جاپونيا قازىرگى قىتايعا قارسىلاس بولا المايتىنى انىق. مىنە، سوندىقتان دا جاپونيانىڭ اقش-قا اسكەري جانە ساياسي تۇرعىدان تاۋەلدىلىك دەڭ­گەيى ودان ءارى وسپەسە، جاقىن ارادا تو­مەن­دەمەيدى.

ال اقش ءۇشىن قىتايدىڭ جالپى تىنىق مۇحيت ءوڭىرى مەن اسىرەسە، گاز جانە باسقا دا ءتۇرلى مينەرالدى رەسۋرستارعا باي شىعىس-قىتاي تەڭىزىندە كورشى مەملەكەتتەرگە كۇش كورسەتىپ وتىرعانى ءدال وسى ايماقتاعى وداقتاس ەلدەردى قورعاۋ تۇرعىسىنان ماڭىزدى ساياسي ماسەلە بولىپ وتىر. ماسەلەن، ءسوز باسىندا ايتىلعانداي، ەگەر كوممۋنيستىك قىتاي تايۆاندى اسكەري كۇشتىڭ كومەگىمەن وزىنە باعىندىرۋعا بەل بۋسا، اقش وندايعا جول بەرمەۋگە تىرىسىپ باعاتىنى ءسوزسىز. ولاي ىستەمەسە، ياعني قىتاي كوزدەگەنىنە قول جەتكىزىپ، دىتتەگەنىن ورىنداي السا، وندا اقش-تىڭ تايۆان الدىندا عانا ەمەس، ايماقتاعى وداقتاستارى بولىپ تابىلاتىن وڭتۇستىك كورەيا، فيليپپين، اسىرەسە جاپونيا سياقتى مەملەكەتتەر الدىندا ساياسي ابىرويىنا نۇقسان كەلىپ، جالپى الەم ەلدەرى اراسىندا بەدەلى تومەندەپ كەتەرى ءسوزسىز.

ونداي جاعدايدىڭ قالىپتاسۋىنا اقش سياقتى الىپ ەلدىڭ باسشىلىعى جول بەرە قويماس، ءتىپتى جاپونيانىڭ ءوزى دە قاراپ قالماس دەسەك، وندا اسكەري قاقتىعىستان باسقا قانداي جول بار، مىنە، ءدال وسى سۇراق بۇگىنگى تاڭدا عالامدىق دەڭگەيدەگى ەڭ ماڭىزدى ماسەلەلەردىڭ بىرىنە اينالىپ وتىر. جاقىندا عانا الياس­كادا وتكەن اقش پەن قحر اراسىندا وتكەن جوعارى دەڭگەيدەگى كەلىسسوزدەردىڭ ناتي­جە­سى ەكى مەملەكەت اراسىنداعى ساۋدا-ەكونو­مي­كا­لىق سوعىستىڭ ساياسي سوعىسقا اينالىپ وتىرعانىن كورسەتسە، ەكى ەل اراسىنداعى ساياسي سالقىندىق جۋىق ارادا جىلي قويادى دەگەنگە سەنۋ قيىن. سوندىقتان اقش-پەن ساياسي تۇرعىدان، ال قىتايمەن ساۋدا-ەكونوميكالىق تۇرعىدان جاقسى قاتىناستا بولۋعا ءماجبۇر بولىپ وتىرعان جاپونيا ءۇشىن سىندارلى كەزەڭ تۋىپ وتىر. ازيادا ءورت شىعىپ كەتۋى ابدەن مۇمكىن زامان تۋعاندا جاپونيا ۇكىمەتىنىڭ سىرتقى ساياساتى مەن ديپلوماتياسىنا ءدال بۇگىنگىدەي الەم­دىك دەڭگەيدە ءۇمىت ارتىلماعان ەدى دەسەك، ارتىق ايتپاعان بولار ەدىك. وسى تۇر­عى­دان كەلەسى ايعا جوسپارلانىپ وتىرعان جاپونيانىڭ پرەمەر-ءمينيسترى يوشيحيدە سۋگانىڭ اقش-قا رەسمي ساپارى مەن پرەزيدەنت دجو بايدەن اراسىنداعى كەلىس­سوزدەر تەك ەكى ەل ءۇشىن عانا ەمەس، حالىق­ارالىق قوعامداستىق دەڭگەيىندە ماڭىز­دى ساياسي ءىس-شارا بولعالى تۇر دەسەك، قاتەلەس­پەي­مىز.

الەم كوروناۆيرۋس ىندەتىمەن الىسىپ جاتقان تۇستا جانكۇيەرسىز بولسا دا بيىل جاپونيادا جازعى وليمپيادالىق ويىندار وتسە، كەلەسى جىلى قىتايدا قىسقى وليمپيادالىق ويىندار وتەدى. ول ويىنداردىڭ قالاي، قانداي دەڭگەيدە وتەتىنى دە وسى الىپ ەلدەردىڭ ساياساتى مەن ءوزارا ساياسي-ديپلوماتيالىق قارىم-قاتىناستارىنا بايلانىستى بولىپ وتىر. ەڭ باستىسى، وليمپيادا ويىندارى ساياسي ويىنعا اينالىپ، وليمپيادانىڭ وتى ازيا ەلدەرى اراسىنداعى ۇلكەن وتقا اينالىپ كەتپەسە ەكەن دەپ تىلەيىك...

 

باتىرحان قۇرمانسەيىت،

شىعىستانۋشى، حالىقارالىق قاتىناستار سالاسى بويىنشا PhD دوكتورى،

ارنايى «Egemen Qazaqstan» ءۇشىن

سوڭعى جاڭالىقتار

دوللار قىمباتتاپ بارادى

قارجى • بۇگىن، 11:20

لوماچەنكودان قازىردەن قاشىپ وتىر

كاسىپقوي بوكس • بۇگىن، 10:35

«ۇزدىكتەردىڭ ۇزدىگى» انىقتالدى

ۇلتتىق سپورت • بۇگىن، 10:12

«قىزىل» ايماقتا ءبىر عانا ءوڭىر قالدى

كوروناۆيرۋس • بۇگىن، 09:52

كوگەرشىندەر كورمەسى

ايماقتار • بۇگىن، 09:44

مىندەتتى قارسىلاس اتاندى

بوكس • بۇگىن، 09:42

تاۋەلسىزدىك تاسپاسى تاراتىلادى

تاۋەلسىزدىكتىڭ 30 جىلدىعى • بۇگىن، 09:40

قپل-ءدىڭ قىمبات فۋتبولشىلارى

فۋتبول • بۇگىن، 09:38

اردا ازاماتتىڭ ەسىمى ەل ەسىندە

قازاقستان • بۇگىن، 09:29

قوزىباەۆ كابينەتى اشىلدى

قازاقستان • بۇگىن، 09:28

«قىزىل ايماقتان» قۇتىلا الماي تۇرمىز

كوروناۆيرۋس • بۇگىن، 09:23

ەلدى امان الىپ قالاتىن ەكپە عانا

كوروناۆيرۋس • بۇگىن، 09:21

ەپيداحۋال تۇراقتالىپ كەلەدى

كوروناۆيرۋس • بۇگىن، 09:19

ۇقساس جاڭالىقتار