ءتامام ەلدىڭ كوڭىلىنە تۇمان ورناتقان قاتىگەز سوعىس سالعان ايعىزدار ءالى دە ۇمىتىلا قويماعان جىلدار بولاتىن. ءبىر كۇنى وبلىستىق پارتيا كوميتەتىنىڭ ۇگىت-ناسيحات بولىمىنەن الدا كەلە جاتقان ماسكەۋ تۇبىندەگى الاپات شايقاستىڭ قىرىق جىلدىعىن اتاپ وتۋگە ازىرلىك جۇمىستارىن جۇرگىزۋ جونىندە نۇسقاۋ كەلدى. اتالعان قاۋلى نەگىزىندە كوزى ءتىرى مايدانگەرلەرمەن كەزدەسۋلەر وتكىزۋ, ءدارىس ۇيىمداستىرۋ, سوعىس تاقىرىبىن ارقاۋ ەتكەن كينوتۋىندىلاردى كورسەتۋ سىندى ءىس-شارالاردى قولعا الۋىمىز كەرەك بولدى. مۇنىڭ ءبارى دە كەيىنگى جاستارعا رۋحاني تاربيە بەرۋ, وتانشىلدىققا باۋلۋ ماقساتىندا قولعا الىنۋى ءتيىس شارالار ەدى. وسى ورايدا مەن اۋداننىڭ بارلىق پارتيا ۇيىمدارىنىڭ حاتشىلارىن, مەكتەپ ديرەكتورلارىن, مەكەمە باسشىلارىن جيناپ, وسى ماسەلەگە بايلانىستى جينالىس وتكىزدىم.
وسى جينالىستان سوڭ اراعا كوپ ۋاقىت سالماي اۋدانىمىزداعى ىرگەلى شارۋاشىلىقتىڭ ءبىرى قاستەك قوي سوۆحوزىنىڭ پارتكوم حاتشىسى اسكەربەك اباەۆ ماعان كەلىپ, قان مايداندا ەرەن ەرلىك كورسەتكەن قايسار باتىرىمىز باۋىرجان مومىش ۇلىمەن كەزدەسۋ ۇيىمداستىراتىنى تۋرالى حابار بەردى. ول كەزدە باۋكەڭنىڭ ەسىمى دۇركىرەپ تۇرعان كەز ەدى. پارتكوم حاتشىسى باۋىرجانداي كورنەكتى تۇلعانىڭ توقسانعا تارتا كوزى ءتىرى مايدانگەرى بار قاستەككە كەلۋى كەيىنگى جاستار ءۇشىن عيبراتى مول تاريحي وقيعا بولاتىنىن, كەزدەسۋ جايىندا باتىرمەن الدىن الا ۋاعدالاسىپ قويعانىن العا تارتتى. ونىڭ سوزىنشە, مىنەزى جاي وتىنداي قايسار تۇلعانى جۇرتشىلىقپەن جۇزدەسۋگە كوندىرۋ دە وڭايعا سوقپاعان, اراعا مايدانگەر-جازۋشى ءازىلحان نۇرشايىقوۆتى سالىپ, اقەدىل اعايىننىڭ ىقىلاسىن جەتكىزگەننەن كەيىن عانا باتىردىڭ كوڭىلى ءجىپسىپ, تىلەگىن حوش كورىپتى. مۇنىڭ ءوزى – ءبىر ماقالاعا جۇك بولارلىق ءوز الدىنا بولەك اڭگىمە.
باستاپقىدا اۋدانىمىزعا باۋىرجان مومىش ۇلى كەلەتىنىن ايتقاندا نە دەرىمدى بىلمەي ابدىراپ قالدىم. ويتكەنى بۇل كەزدەسۋدىڭ ءجونى دە, جوسىعى دا, جاۋاپكەرشىلىگى مەن سالماعى دا اۋىر ەدى. باۋكەڭنىڭ كوڭىلىن تابا الامىز با, كەزدەسۋ قالاي وتەر ەكەن دەگەن ساۋال يەكتەپ كەلىپ يىرىمىنە تارتتى. مەن اسكەربەككە دايىندىقتى جوعارى دەڭگەيدە جۇرگىزۋ قاجەتتىگىن, بۇل وقيعانىڭ ماڭىزدىلىعىن ايتىپ پىسىقتاعان بولدىم. پارتكوم حاتشىسى دا ازىرلىك قىزۋ ءجۇرىپ جاتقانىن, بۇل شاراعا مادەنيەت ءۇيىنىڭ قىزمەتكەرلەرى, اۋىلعا جاقىن ماڭداعى اسكەري بولىمشەنىڭ ساربازدارى دا جۇمىلدىرىلاتىنىن, تۇتاس اۋىل-ەل وسىناۋ ماڭىزدى كۇندى ىنتا-ىقىلاسپەن كۇتىپ جۇرگەنىن جەتكىزدى. مەن بولسام تاعى دا تاپسىرمانى نىعىزداي ءتۇسىپ: «پولكتىڭ كومانديرىنە ايتىڭىز, مادەنيەت ءۇيىنىڭ قاسىنداعى اسكەري ەسكەرتكىشتىڭ جانىنا سولداتتارىن تۇرعىزىپ, ءوزى اسكەري تارتىپپەن راپورت بەرسىن. قالاي راپورت بەرەدى, ونى ءوزى بىلەدى. مىقتاپ ايتىڭىز, ول كىسىنىڭ مىنەزى قاتال. سولداتتاردىڭ الدىندا ۇياتقا قالىپ, سوگىس الىپ جۇرمەسىن. سولداتتارىن جاقسىلاپ كيىندىرسىن», دەپ ءسوزىمدى جالعادىم...
1981 جىلدىڭ 3 جەلتوقسانى. باۋىرجان مومىش ۇلى, ءازىلحان نۇرشايىقوۆ, باۋكەڭنىڭ جۇبايى ءجاميلا اپاي قاتارلى قۇرمەتتى قوناقتاردىڭ تابانى قاستەرلى قاستەك توپىراعىنا ءتيدى. كەزدەسۋگە جينالعانداردىڭ سانىندا ەسەپ جوق. اسكەري ەسكەرتكىشتىڭ قاسىندا سايدىڭ تاسىنداي ساربازدار ءتىزىلىپ تۇر, ولاردىڭ كومانديرى پولكوۆنيك سيدجاك قارسى الدىندا قاسقايىپ تۇرعان باۋكەڭە اسكەري تارتىپكە ساي: « ۇلى وتان سوعىسىنىڭ داڭقتى جاۋىنگەرى, گۆارديا پولكوۆنيگى باۋىرجان مومىش ۇلىنىڭ كەلۋ قۇرمەتىنە قۇرمەتتى قاراۋىل ساپتا تۇر» دەپ باياندادى. باۋكەڭ دە اسكەريلەرگە ءىلتيپات تانىتىپ, نازارى الاڭقايدا ساپ تۇزەپ تۇرعان مايدانداستارىنا ءتۇستى. ءسوز باسىندا ايتىپ وتكەنىمىزدەي, ول ۋاقىتتا سوعىس دالاسىنان امان ورالعان توقسانعا تارتا قاستەكتىك ارداگەر ارامىزدا بولاتىن. ولاردىڭ اراسىنان سۋىرىلىپ شىققان مايدانگەر ەرمەك دالاباەۆ: «قۇرمەتتى قولباسشى باۋىرجان مومىش ۇلى! سىزدەردىڭ ءبىزدىڭ زاۋىتقا كەلگەن قادامدارىڭىز قۇتتى بولسىن! قاتارداعى سوعىس ارداگەرى ستارشينا ەرمەك دالاباەۆ», دەپ راپورت بەردى. راپورتتان سوڭ باۋكەڭ كوپشىلىككە العىسىن ءبىلدىردى دە, ءازىل اعا ەكەۋى مادەنيەت ۇيىنە قاراي بەت الدى. زالعا حالىق لىق تولىپ, ءبىراز ادام كەزدەسۋدى تىكەسىنەن تىك تۇرىپ تاماشالادى. قۇرمەتتى قوناقتارىمىزدى توردەگى ورنىنا جايعاستىرعاننان كەيىن كەزدەسۋدى جۇرگىزگەن پارتكوم حاتشىسى قوس مايدانگەر جازۋشى تۋرالى از-كەم ايتا كەلىپ, العاشقى ءسوز كەزەگىن باۋىرجان مومىش ۇلىنا ۇسىندى.
جۇرت نازارى ەل اۋزىندا ەرلىگى اڭىزداي ايتىلىپ جۇرگەن قۇرمەتتى قوناققا بۇرىلىپ, زالدا سىلتىدەي تىنىشتىق ورنادى. باۋكەڭ قايراتتى داۋسىمەن: «مەن قوس تىلدە سويلەپ, قوس تىلدە جازا بەرەتىن جازۋشىمىن. بۇل سوعىس – ادامزات تاريحىندا بۇرىن-سوڭدى بولماعان ەڭ ءبىر قاسىرەتتى مايدان. قانشاما جاننىڭ تاعدىرىن شايقاعان اۋىر ناۋبەتتى سوزبەن جەتكىزۋ مۇمكىن ەمەس. ادام شىعىنى كوپ بولدى. ءبىز بۇكىل ەۋروپاعا ايبار كورسەتكەن, «جەڭىلۋدى بىلمەيمىز» دەگەن ۇراندى العا ۇستاعان نەمىس اسكەرىن ساباسىنا تۇسىردىك. سەكسەنگە قاراعان جاسىم بار (باۋكەڭ ول كەزدە 72 جاستا بولاتىن). سوعىستا بىرنەشە رەت جارالاندىم. سىزدەردىڭ الدارىڭىزدا ونىڭ ءبارىن تىزبەكتەپ ايتىپ جاتۋدىڭ قاجەتى قانشا, مەنىڭ كىتابىم شىقتى, مەن تۋرالى كىتاپتار جارىق كوردى, بۇل ماتەريالدارمەن سىزدەر سول ارقىلى تانىسسىزدار دەپ ويلايمىن», دەپ قىسقا قايىردى. باۋكەڭ ايتقان ءسوزدىڭ ءبارى ەسىمىزدە بولماسا دا, وسى ماعىنادا ءوربىدى. جۇرت قوشەمەت تانىتىپ, باتىرعا ريزاشىلىعىن جاۋدىرىپ جاتتى.
اتالعان كەزدەسۋدە كەلەسى ءسوز كەزەگى قاستەك سوۆحوزىندا تۇراتىن قارابەك ەسىمدى سۇراپىل سوعىسقا ءبىر قولىن بەرگەن مايدانگەرگە بەرىلدى. ول كىسى دە مايدان سالعان زوبالاڭنىڭ قاسىرەتى تۋرالى ءوز ويىن ورتاعا سالدى. كەلەسى كەزەكتە ءسوز تىزگىنىن العان ەرمەك دالاباەۆ قايراتتانا ءۇن قاتىپ: ء«بىز سوعىسقا بارعاندا باۋىرجان مومىش ۇلىنىڭ اتاعى دۇركىرەپ تۇر ەكەن. بۇل بىزگە قايرات بەردى» دەگەن رۋحتى سوزدەرىمەن تىنشي باستاعان زال ءىشىن ءبىر دۇرىلدەتىپ تاستادى. ءسوز ورايى كەلگەندە ايتا كەتۋ كەرەك, ءازىلحان نۇرشايىقوۆپەن ءبىر ساپتا بولىپ, 1942 جىلى مايدان دالاسىنا اتتانعان ەرمەك دالاباەۆتىڭ سوعىس تۋرالى ەستەلىكتەرى دە جەتىپ ارتىلادى.
باۋىرجان مومىش ۇلىنىڭ جازۋشىلىق قىرى, شىعارمالارىنداعى ەرەكشەلىك تۋرالى مەكتەپ-ينتەرنات ديرەكتورى, قازاق ءتىلى مەن ادەبيەتىنىڭ مامانى ءجادرين جۇماباي ءوز پايىمىن ايتىپ, كورەرمەنگە ادەبيەت الەمىندەگى باۋكەڭ تۋرالى وي تاستادى. سويلەۋشىلەر ءتىزىمىن تۇيىندەگەن پولكوۆنيك سيدجاك: «باتىر باۋىرجان سالعان داڭقتى جول بولاشاققا كەرۋەن تارتىپ جالعاسا بەرەدى, ءسىزدىڭ اسكەري ءادىس-تاسىلدەرىڭىزدى جاۋىنگەرلەرگە ۇلگى ەتە بەرمەكپىز» دەگەن سارىندا وي تولعامىن ءبىلدىردى.
جينالىس اياقتالعان سوڭ قازاقى قالپىمىزعا سالىپ, ءدام تاتىڭىزدار دەگەن نيەتپەن باتىرلارىمىزدى كولىككە وتىرعىزىپ, پارتكوم حاتشىسى اسكەربەكتىڭ ۇيىنە الىپ كەلدىك. ءارى قاراي كەلىستى اڭگىمە كەڭ داستارقان باسىندا جالعاسىن تاپتى.
قازاقتىڭ ادەتى بويىنشا داستارقانعا قويدىڭ باسى كەلدى. ىرىم بويىنشا باس تاباققا باتا بەرىلدى. اسىقپاي وتىرىپ ەت جەپ, شاي ءىشىپ, ءارتۇرلى اڭگىمە ايتىلدى. ءبىر كەزدە باۋكە اعا ماعان قاراپ: «سەن قاي تۋعانسىڭ, ءوزىڭ اتا-باباڭدى بىلەسىڭ بە؟» دەگەنى. «باۋكە اعا, جاس كەزىمدە اقشال اتتى اتام بولعان. سول كىسىدەن ءبىراز شەجىرە ۇيرەندىم. ارعى جاعىن ايتپاعاندا, شاپىراشتىنىڭ ىشىندە بولاي دەگەن اتادانبىز. اكەم تۇرىسجاندى 1938 جىلى حالىق جاۋى دەپ اتىپ جىبەردى. ول اكەم 1917 جىلدان اتىلعانعا دەيىن كەڭەس وكىمەتىنە ايانباي قىزمەت ەتىپتى. قاتارداعى (1917 جىلى) كومسومولدان كەيىن ءۇش اۋداندا كەڭەس اتقارۋ كوميتەتىنىڭ توراعاسى بولعان ەكەن. انام – داشان سۇراۋجانقىزى اقشالوۆا. وسى اۋداندا «وكتيابر» اتتى كولحوز بولاتىن. ءومىر باقي دەربەس دەمالىسقا شىققانعا دەيىن تەمەكى پلانتاتسياسىندا كۇندىز-ءتۇنى جۇمىس ىستەپ, ستاحانوۆشىلار قاتارىندا بولىپ, 1946 جىلى ءستاليننىڭ سۋرەتى بار مەدالمەن ماراپاتتالدى. مارقۇم انام قارىنداسىم ەكەۋمىزگە ء«تىرى جۇرسەم, وقىتىپ, جوعارى ءبىلىمدى مامان بولۋلارىڭ ءۇشىن ايانبايمىن» دەۋشى ەدى. وسى سىزدەردىڭ جاندارىڭىزدا سويلەسىپ وتىرعانىم – سول انامنىڭ ارقاسى, جانى جانناتتا بولعىر», دەپ ءبىر كۇرسىندىم. باۋكەڭ: «بولدى, بولدى. مەن سەنى باتىر دەپ وتىرسام, ءوزىڭ جاسىق نەمە ەكەنسىڭ عوي. تاۋبەڭە كەل, باتىل بول», دەپ جىگەر سىيلاعانداي بولدى.
ءسوز ورايى كەلگەندە باۋكە اعادان: «باۋكە, وزىڭىزگە كوپتەن كوكەيدە جۇرگەن ءبىر سۇراقتى قويسام دەپ ەدىم. وسى جۇرتتىڭ ءبىرازى ءسىزدى ءستاليننىڭ قابىلداۋىندا بولعان دەيدى, ەندى بىرەۋلەر بولعان جوق دەگەندى ايتادى. وسىنىڭ ءتۇيىنىن ءوز اۋزىڭىزدان ەستىسەك» دەپ ەمەۋرىن تانىتتىم. باۋكەڭ ويلانىپ وتىرىپ: «ودان بەرى ءبىرتالاي ۋاقىت ءوتتى عوي. بۇل تۋرالى ول كەزدە ايتۋعا مۇلدە بولمايتىن ەدى, ەندى ايتۋعا بولادى», دەپ وقيعانى بايانداي جونەلدى. داستارقان باسىندا وتىرعان جۇرت نە ايتار ەكەن دەگەندەي بار زەيىنىن باۋكەڭە قادادى.
«مەن سوعىستان كەيىن اسكەري اكادەميادا وقىدىم. ءبىز وقىعان اكادەميا باسشىسى ارميا گەنەرالى زاحاروۆ مەنى ءبىر كۇنى ءوز كابينەتىنە شاقىردى. بارسام, قاسىندا ءبىر مايور وتىر ەكەن. اكادەميا باسشىسى ماعان قاراپ: «جولداس مومىش ۇلى, الدىڭىزدا تۇرعان مايور مىرزامەن بىرگە كرەملگە باراسىز!» دەپ ايتتى. العاش نە ءۇشىن ەكەن دەپ سەسكەنىڭكىرەپ قالعانىممەن, كەلىستىم. شەگىنەرگە جول جوق ەدى. مايورعا ەرىپ, قاپتاعان تەكسەرۋدەن وتكەننەن كەيىن, ءستاليننىڭ قابىلداۋىنا كىردىم. مايور سوندا قالدى. ءستاليننىڭ ايگىلى پوسكريوبىشەۆ دەگەن كومەكشىسى قارسى الدى. ءوڭى وڭمەنىڭنەن وتەتىن سۇستى ادام ەكەن. ءستاليننىڭ كابينەتىنە الىپ كىردى. ول كىسى بولمە ىشىندە ءارلى-بەرلى ءجۇر ەكەن. «وتىرىڭىز» دەپ ورىندىقتى نۇسقادى. مەن وتىردىم. كوز قيىعىمەن شولىپ ءوتتى دە مەنەن «مومىشۋلى, ەتو كاك ازەربايدجانسكي ۋعلى؟» دەپ سۇرادى. مەن ورنىمنان تۇرىپ: «تاك توچنو, توۆاريشش ستالين» دەدىم. «نۋ لادنو, ساديتەس, منە دولوجيلي چتو ۆى زانيماەتەس ۆ اكادەمي, حوروشو, زانيمايتەس, دو سۆيدانيا» دەپ قولىمدى الىپ قوشتاستى. بار بولعانى وسى, كەزدەسۋ ءبىر مينۋتقا تولار-تولماس ۋاقىتتا وتە شىقتى. مەن شىعىپ كەتتىم. اكادەميا باسشىسى بۇل كەزدەسۋ قۇپيا كۇيدە قالۋ كەرەكتىگىن ەسكەرتتى. مەن وسى كۇنگە دەيىن سول كەزدە نە ءۇشىن شاقىردى ەكەن دەپ كوپ ويلانام. مۇمكىن, كىتاپتارىم شىعىپ, اسكەردەگى اتاعىم قۇلاعىنا جەتكەن سوڭ, ء«وڭى-باسى كىم ەكەن, كاۆكازدىق پا, ازيات پا, بەت-ءجۇزىن كورەيىن» دەپ شاقىرعان بولۋى كەرەك», دەدى باۋكەڭ ءسوزىن تۇيىندەپ. ءسال كىدىرگەن سوڭ, ك ۇلىپ قويىپ, «موجەت بىت, ماماشۆيلي مە ەكەن؟» دەپ ويلاعان شىعار», دەپ اڭگىمەسىن جالعادى. داستارقان باسىندا باتىردىڭ ءوز اۋزىنان وربىگەن وسى اڭگىمە قۇلاعىمىزدا ەرەكشە قالىپ قويىپتى.
سول كۇنى باتىر باۋكەڭ اق داستارقان جايىپ, كولداريا كوڭىلىن تانىتقان ءۇي يەلەرى اسكەربەك اباەۆ پەن نۇرشاگۇل جاباەۆاعا ريزاشىلىعىن ءبىلدىرىپ, باتاسىن بەرىپ ەدى. قىزىر قونىپ, قۇت-بەرەكە دارىعان كيەلى شاڭىراقتان ودان كەيىن دە قوناق ۇزىلگەن ەمەس. وسى ءبىر قۇتتى شاڭىراقتا كوپتەگەن مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى, قانشاما قابىرعالى قالامگەر, زيالى قاۋىم وكىلدەرى مەن ونەر مايتالماندارى قوناق بولعان ەكەن. وسىعان قاراپ حالقىمىزدىڭ «باتامەنەن ەل كوگەرەر, جاڭبىرمەنەن جەر كوگەرەر», «باتالى ەر ارىماس» دەيتىن ءباتۋالى ءسوزدى تەگىن ايتپاعانىن وسىدان-اق انىق اڭعارامىز.
وسى ماقالانى جازىپ وتىرعاندا ءومىر شىركىننىڭ قالاي ءوتىپ بارا جاتقانىنا تاعى ءبىر كوز جۇگىرتتىم. قازىر جاسىم 87-گە كەلدى. قاراپ وتىرسام, بۇل جاس ەسىكتى اشىپ-جاپقانداي كورىنەدى. وسى جىلدار ىشىندە قانداي جاعدايلاردى كورمەدىم, ءومىردىڭ ءتاتتىسىن دە, اششىسىن دا باستان وتكىزدىك, وعان تاۋبە, ريزامىن. سول تاريحي سۋرەتكە, باۋىرجان مومىش ۇلى مەن مايدانگەر جازۋشى ءازىلحان اعالارمەن سۋرەتكە تۇسكەنىمىزگە 40 جىل بولىپتى. ەكەۋى دە باقيلىق بولىپ كەتتى, جاتقان جەرلەرى جايلى بولسىن. ونىڭ ۇستىنە باۋىرجان اعامىزدىڭ 110 جىلدىعى ءوتتى.
بۇگىندە ءبارىمىز قۇشاقتاسا سۋرەتكە ءتۇسىپ, باتىر باۋكەڭمەن داستارقانداس بولعان سول ءبىر شۋاقتى شاق تا ەستەلىككە اينالىپ قالا بەردى. دەسە دە, سونداعى باتىر اعامىزدىڭ بولمىسى, ءازىلحان كوكەمىزدىڭ اسەرلى اڭگىمەسى, جاقسىلارمەن باس قوسقان كەلەلى كەزدەسۋ, جىلى جۇزدەسۋ كوڭىلدەن قالاي ءوشسىن؟! سىناپتاي سىرعىعان ۋاقىت دەيتىن قۇدىرەتكە توقتام جوق. زامانا كوشى ىلگەرى جىلجي بەرەدى, بۋىن الماسادى, ۇرپاق ءوربيدى, زامان وزگەرەدى. اسەم ۋاقىتتىڭ اسەرىن جەتكىزەتىن وسىنداي ەستەلىكتەر ءباسپاسوز ارقىلى تاريحقا قاتتالىپ, بولاشاققا ءۇن قاتسا دەيمىن.
بەكبولات تۇرىسجانوۆ,
زەينەتكەر
الماتى وبلىسى
